ગામના કાચા રસ્તા પર વહેલી સવારના પગલાંઓનો અવાજ હજી બેસ્યો નહોતો. ઝાડ પરથી ટપકતી ઝાકળ માટીમાં સમાતી હતી, અને હવામાં ગાયના ગળાની ઘંટડી સાથે ચુલ્હાની આગનો હળવો ધુમાડો મિશ્રિત થતો હતો. સરસ્વતી નદીના કિનારે વસેલું અમારું ગામ—કાગડવાડ—એવું જાગતું હતું જાણે રોજના નિયમ મુજબ, પણ એ દિવસે કંઈક અલગ હતું. અલગ એટલા માટે કે મારી અંદર એક ખાલીપો હતો—એ સફરમાં કદાચ તું નથી.
હું, મોહન, ગામના પ્રાથમિક શાળામાં માસ્ટર. મારી દુનિયા નાના બાળકોના હાસ્ય, બ્લેકબોર્ડ પરના અક્ષરો અને સાંજના પવન સાથે ગાયના વાછરડાંઓની ચીસોમાં સીમિત હતી. પણ આ દુનિયામાં એક નામ હતું—મીતાલી. એ નામ બોલતા જ હૃદયમાં તરણીઓ ઉછળતી. મીતાલી મારા બાળપણની સખી, યુવાનીની સાથી અને મનની એવી વાત, જે ક્યારેય પૂરી રીતે કહી ન શક્યો.
મીતાલીનું ઘર અમારા ઘરની સામે. એની મા વહેલી સવારમાં પાણી ભરવા જાય, અને એ મારા માટે કાચી કેરી કાપીને મીઠું-મરચું લગાવી રાખે. હું શાળાએ જાઉં ત્યારે એ દરવાજે ઊભી રહીને હળવી સ્મિત સાથે કહે, “માસ્ટર સાહેબ, આજે બાળકોને શું શીખવશો?” એ સ્મિતમાં જ મારું દિવસ ભરાઈ જતું.
પણ સમય માણસને ક્યાં રહેવા દે છે? પિતાજીનું અવસાન થતાં જ મારા ખભા પર જવાબદારી આવી. મા વારંવાર કહે, “શહેર જઈને નોકરી શોધ, અહીં માસ્ટરનું પગાર કેટલું?” હું શહેર જવાનો વિચારતો, પણ મીતાલી વગર એ સફર અધૂરી લાગતી. એ દિવસોમાં ગામમાં લગ્નની વાતો શરૂ થતી. મીતાલી માટે પણ. એની આંખોમાં હું એ પ્રશ્ન વાંચતો—શું તું મને સાથે લઈ જશે?
એક સાંજ, સરસ્વતીના કિનારે બેઠા હતા. સૂર્ય ડૂબતો હતો, પાણી પર સોનેરી રેખાઓ દોરી રહ્યો હતો. મેં હિંમત કરીને કહ્યું, “મીતાલી, હું શહેર જઈશ. નોકરી મળશે તો તને પણ લઈ જઈશ.” એ થોડી મૌન રહી. પછી ધીમેથી બોલી, “મોહન, સફર લાંબી છે. તું વચન આપશે?” મેં માથું હલાવ્યું. વચન આપ્યું, પણ સમય ક્યારેય વચન માનતો નથી.
શહેર પહોંચ્યો. કાંકરીટના જંગલમાં હું ખોવાઈ ગયો. નોકરી મળી, પણ મન નહોતું. દરેક પત્રમાં મીતાલી ગામની વાત લખતી—નદીમાં પૂર, નવરાત્રીની ગરબા, અને એની મા ની તબિયત. એક પત્રમાં લખ્યું હતું, “મોહન, ઘરમાં મારા લગ્નની વાત ચાલે છે.” એ પંક્તિ વાંચતા જ હાથ ધ્રૂજ્યા. મેં તરત જવાબ લખ્યો—“હું આવું છું.” પણ એ જવાબ પહોંચે એ પહેલા જ સમય આગળ વધી ગયો.
ગામ પાછો ફર્યો ત્યારે આંગણામાં શરણાઈનો અવાજ હતો. મીતાલી લાલ સાડીમાં, આંખોમાં પાણી અને હોઠ પર અજાણી સ્મિત સાથે ઉભી હતી. એની નજર મારી પર પડી, પણ એ નજરમાં હવે હું પરાયો હતો. એ ક્ષણે સમજાયું—કદાચ તું નથી એ સફરમાં, જે હું મોડો પડી ગયો.
લગ્ન પછી મીતાલી સસરા ગઈ. ગામમાં એની હાજરી ઓછી થઈ. હું ફરી શાળામાં જોડાયો, પણ બાળકોના અક્ષરો હવે ધૂંધળા લાગતા. સરસ્વતીના કિનારે એકલો બેઠો રહેતો. દરેક લહેરમાં મીતાલીનું પ્રતિબિંબ દેખાતું. એ દિવસોમાં મા બીમાર પડી. એની સેવા કરતાં કરતાં જીવન આગળ વધતું રહ્યું.
વર્ષો પસાર થયા. એક દિવસ ખબર આવી—મીતાલી શહેરમાં રહે છે, પતિ સાથે. સુખી છે. આ ખબર સાંભળીને દિલમાં અજીબ શાંતિ આવી. જાણે કોઈ અધૂરું વાક્ય આખરે પૂરૂં થયું હોય. હું એને મળવા ગયો નહીં. કારણ કે કેટલીક મુલાકાતો સ્મૃતિમાં જ સારી રહે છે.
એક વરસાદી સાંજ, ગામના બસ સ્ટેન્ડ પર ઊભો હતો. અચાનક ઓળખીતો અવાજ આવ્યો, “મોહન?” હું વળ્યો. મીતાલી. સમયએ એને બદલ્યું હતું, પણ આંખોમાં એ જ ઓળખીતું પાણી. થોડું મૌન. પછી એ બોલી, “તૂં કેવો છે?” મેં કહ્યું, “સારું.” એ હસી. એ હાસ્યમાં કોઈ ફરિયાદ નહોતી, કોઈ આશા નહોતી—ફક્ત સ્વીકાર.
બસ આવી. એ ચઢી ગઈ. બસ ચાલવા લાગી. હું ઊભો રહ્યો. દિલમાં એક વાક્ય ગુંજ્યું—કદાચ તું નથી એ સફરમાં, પણ એ સફર વગર હું આજે જે છું, એ પણ ન હોત.
સરસ્વતી નદી આજે પણ વહે છે. ગામ આજે પણ જાગે છે. બાળકો આજે પણ અક્ષરો શીખે છે. અને હું? હું એ સફર પર છું, જ્યાં સ્મૃતિઓ સાથી છે. કદાચ પ્રેમ મળ્યો નહીં, પણ પ્રેમે જીવન સમજાવ્યું. અને એ જ પૂરતું છે.
