કૈલાસના રહસ્યો : એક રોમાંચક સફર
ખંડ ૨
પ્રકરણ : ૧ : શરૂઆત
ભૂગોળ એટલે પૃથ્વીનું વર્ણન. વર્ષો સુધી મેં મારા વર્ગખંડની શરૂઆત આ જ પાઠ્યપુસ્તકીય વ્યાખ્યાથી કરી છે. સુરતની એ હાઈસ્કૂલના ચોક અને ડસ્ટરથી ભરેલા વાતાવરણમાં, જ્યાં બપોરના સમયે છતના પંખાના કર્કશ અવાજ વચ્ચે હું નકશા પર લાકડી ફેરવીને વિદ્યાર્થીઓને સમજાવતો કે પૃથ્વી ૨૩.૫ અંશના ખૂણે નમેલી છે. હું તેમને વિજ્ઞાનના તર્ક આપતો કે આ નમન જ ઋતુચક્ર સર્જે છે. પણ આજે, જ્યારે હું પોતે આ રહસ્યમય શિખરની તળેટીમાં, એક અગમ્ય 'શૂન્ય બિંદુ' પર ઊભો છું, ત્યારે મને સમજાય છે કે પૃથ્વી માત્ર નમેલી નથી, તે તો કોઈ પરમ ચેતનાના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ કરી રહી છે.
જ્યારે પ્રકૃતિ પોતાનું ભૌતિક આવરણ ત્યજીને અલૌકિકતા ઓઢી લે, ત્યારે વિજ્ઞાનના તર્ક ટૂંકા પડે છે. મેં મારી જિંદગીન દસ વર્ષ નકશાઓમાં અક્ષાંશ અને રેખાંશના જાળા ઉકેલવામાં વિતાવ્યા, પર્વતોના નિર્માણ પાછળ ટેક્ટોનિક પ્લેટ્સના ઘર્ષણની થિયરીઓ ભણાવી. પણ આજે આ હિમાલયની અસીમ ઊંચાઈ પર, જ્યાં હવા પાતળી છે અને ઓક્સિજનનો એક-એક શ્વાસ સંઘર્ષ છે, ત્યાં સમયની ગતિ પણ પૃથ્વીના પરિભ્રમણ સાથે તાલ મેળવી શકતી નથી. અહીં સેકન્ડોનો હિસાબ ભૌતિક ઘડિયાળોમાં નથી, અહીં તો દરેક ધબકારામાં એક અનંત કાળ વિસ્તરેલો છે.
રાત્રિના બરાબર બે વાગ્યા હતા. તિબેટના આ ઉચ્ચપ્રદેશ પર રાત્રિનો અંધકાર એટલો ઘટ્ટ અને જીવંત હતો કે જાણે તમે તેને હાથ લંબાવીને સ્પર્શી શકો. અમારી નાની ઝૂંપડીની અંદર ગુરુંગની ધૂણીમાંથી નીકળતો પેલો મંદ, લાલાશ પડતો પ્રકાશ માટીની દિવાલો પર વિચિત્ર અને ભેદી પડછાયા પાડતો હતો. એ પડછાયા જાણે કોઈ પ્રાચીન મૂર્તિઓ હોય તેમ સ્થિર હતા, જે ઉકેલવાની શક્તિ મારા વિજ્ઞાનના પુસ્તકો પાસે નહોતી. વાતાવરણમાં એક એવી નિરવતા હતી જે પહાડોની ભયાનકતા અને પવિત્રતા બંનેનો એકસાથે સાક્ષાત્કાર કરાવતી હતી.
મેં મારા કાંડા પરની ઘડિયાળ સામે જોયું. સેકન્ડનો કાંટો ધીરે ધીરે હલતો હતો, પણ મને લાગ્યું કે તે સમયના પ્રવાહને રોકવા મથી રહ્યો છે. સુરતની એ ભાગદોડ ભરી જિંદગી, જ્યાં કામનો બોજ અને સમયની મર્યાદા વચ્ચે આપણે મશીન બની ગયા હતા, ત્યાં અહીં એક શ્વાસ અને બીજા શ્વાસ વચ્ચે યુગોનું અંતર ભાસતું હતું. મેં પડખું ફેરવીને જોયું, વનિતા જાગી ગઈ હતી.
વનિતા, જે સુરતના આરામદાયક જીવનમાં સહેજ પણ અસુવિધાથી પરેશાન થઈ જતી, તે આજે આ કાતિલ ઠંડી અને અજાણ્યા ભય વચ્ચે અદભૂત રીતે સ્થિર હતી. તેની આંખોમાં ભય નહીં, પણ એક પ્રકારની તીવ્ર તત્પરતા હતી. તે શાંતિથી ઊભી થઈ અને તેના ઠંડીથી થથરતા હાથોથી ગ્લોવ્ઝ સરખા કરવા લાગી. તેની દરેક હિલચાલમાં એક અજ્ઞાત આત્મવિશ્વાસ હતો. તે અહીં માત્ર મારી પત્ની બનીને નહીં, પણ આ બ્રહ્માંડના પરમ રહસ્યની સહયાત્રી બનીને ઊભી હતી.
ખૂણામાં પથ્થરની મૂર્તિની જેમ ધ્યાનસ્થ બેઠેલા ગુરુંગ અચાનક હલ્યા. તેમનો ગંભીર અવાજ ઝૂંપડીની શાંતિને ચીરીને ગુંજ્યો, "હાર્દિક, તૈયાર છે ને? આજે તારી ભૂગોળ તને રસ્તો નહીં બતાવે. આજે તારી શ્રદ્ધા જ તારું હોકાયંત્ર બનશે. યાદ રાખજે, આ માર્ગ પથ્થરોનો નથી, પણ પરમાત્માના સ્પર્શનો છે."
ગુરુંગે અમને પાસે બોલાવ્યા. માટીના એક જૂના પ્યાલામાં તેમણે જડીબુટ્ટીઓનો એક અત્યંત ગરમ ઉકાળો તૈયાર કર્યો હતો. "આને પી જાઓ," તેમણે આદેશાત્મક સ્વરે કહ્યું, "આ ઉકાળો તારા રક્તમાં એવી ઊર્જા ભરશે જે તારા ફેફસાંને આ પાતળી હવામાં પણ જીવંત રાખશે. નંદી પરિક્રમા એ કોઈ સામાન્ય ચાલવાની ક્રિયા નથી, એ આત્માનું શુદ્ધિકરણ છે."
મેં પહેલો ઘૂંટડો ભર્યો. એ સ્વાદમાં પહાડોની પવિત્ર માટીની ભીનાશ, બરફની અસહ્ય ઠંડક અને અગ્નિની પ્રચંડ તીવ્રતા મિશ્રિત હતી. એ ઉકાળો ગળા નીચે ઉતરતા જ મારા શરીરમાં એક અજબની ઝણઝણાટી પ્રસરી ગઈ. મને લાગ્યું કે મારી ઇન્દ્રિયો એકાએક એટલી તેજ થઈ ગઈ છે કે બહાર પડતા બરફના સૂક્ષ્મ કણોનો અવાજ પણ સ્પષ્ટ સંભળાય છે.
ગુરુંગે ચામડાની એક જૂની શીટ ખોલી. તેમાં અક્ષાંશ-રેખાંશ નહોતા, પણ બ્રહ્માંડના ઊર્જા કેન્દ્રોની આકૃતિઓ હતી. "હાર્દિક, આપણે અત્યારે ક્યારેમાં છીએ અહીંથી પશ્ચિમ દિશાના ઢોળાવ પર દરચેન આવેલું છે. અહીંથી જ નંદી પરિક્રમાનો પ્રારંભ થાય છે. નંદી એટલે શિવનો દ્વારપાળ, શ્રદ્ધાનું પ્રતીક. આ પરિક્રમાનો માર્ગ 'ઈનર કોરા' તરીકે ઓળખાય છે. સાધારણ પરિક્રમા તો ઘણા કરે છે, પણ નંદીના સાનિધ્યમાં થઈને કૈલાસના ચરણો સુધી પહોંચવું એ જન્મોના પુણ્ય વગર શક્ય નથી."
તેમણે ગંભીરતાથી ઉમેર્યું, "નંદી પરિક્રમાનો પ્રવેશદ્વાર એટલે ભૌતિક જગત અને દિવ્ય જગત વચ્ચેની અદ્રશ્ય સીમા. ત્યાં પહોંચતા જ મન ભ્રમિત થાય છે, જૂની યાદો અને અહંકાર આડા આવે છે. પરંતુ, અત્યારે બ્રહ્મમુહૂર્ત શરૂ થવા જઈ રહ્યું છે—જે સમયે કુદરત પોતે સાધકના રક્ષણ માટે તેના કવચ ખોલી નાખે છે."
વનિતાએ ધીમેથી પૂછ્યું, "ગુરુંગ, શું નંદી આપણને મહાદેવ સુધી પહોંચવા દેશે?"
ગુરુંગ રહસ્યમયી રીતે હસ્યા. "જો તારી શ્રદ્ધા નંદી જેવી હશે, તો કૈલાસ પોતે તારી સામે ઝૂકશે."
માનવ જીવનમાં કેટલીક ક્ષણો એવી આવે છે જ્યારે વિજ્ઞાનના તર્ક અને ભૂગોળના નકશાઓ ગૌણ બની જાય છે અને માત્ર અનુભૂતિનો જ સૂર રેલાય છે. હિમાલયના ખોળામાં વિતાવેલી એ રાત્રિ મારા માટે આવી જ એક અવિસ્મરણીય ઘટના હતી. જ્યારે અમે અમારો સામાન—કેમેરા, ટોર્ચ અને પરસ્પરનો સાથ—લઈને અમારી નાનકડી ઝૂંપડીનો ઉંબરો ઓળંગ્યો, ત્યારે પ્રકૃતિના એક ભિન્ન જ સ્વરૂપ સાથે અમારો ભેટો થયો.
ઝૂંપડીનો દરવાજો ખુલતાની સાથે જ બહારની થીજવી દેતી ઠંડીએ કોઈ પ્રચંડ અદ્રશ્ય તાકાતની જેમ અમને પાછા ધકેલવાનો પ્રયત્ન કર્યો. એ પવન નહોતો, પણ જાણે હિમાલયની રક્ષક શક્તિઓનો પડકાર હતો. વાતાવરણમાં એટલો કાતિલ ઠાર હતો કે લોહી પણ ધમનીઓમાં જામી જાય, પરંતુ પેલા રહસ્યમય ઉકાળાની અદભૂત અસરને કારણે શરીરમાં એક અજ્ઞાત હૂંફ પ્રસરી રહી હતી. એ હૂંફ માત્ર શારીરિક નહોતી, પણ માનસિક મક્કમતાની પ્રતીક હતી.
બહારનું દ્રશ્ય કોઈ માયાવી કે દૈવી લોકથી ઓછું નહોતું. આકાશમાં તારાઓની ગીચતા એટલી હતી કે અંધકારને ક્યાંય છુપાવવાની જગ્યા સુદ્ધાં નહોતી મળી. સામાન્ય રીતે રાત એટલે અંધકારનું સામ્રાજ્ય, પણ તે રાત્રે આકાશ જાણે કરોડો હીરાઓથી મઢેલું એક તેજસ્વી છત્ર બની ગયું હતું. બ્રહ્માંડના અનંત પટ પર પથરાયેલી આ આકાશગંગા માનવીને તેની લઘુતાનો અહેસાસ કરાવતી હતી.
સૌથી મનોહર દ્રશ્ય તો ગ્રહોનું હતું. આકાશમાં ગુરુ અને શનિ ગ્રહ એટલી તેજસ્વીતાથી ઝળહળી રહ્યા હતા કે જાણે તેઓ કૈલાસના પવિત્ર શિખર પર સાક્ષાત્ અભિષેક કરી રહ્યા હોય. ભૌતિક વિજ્ઞાન કે ભૂગોળની દ્રષ્ટિએ આ કદાચ માત્ર બે ખગોળીય પિંડોનું સંયોજન હોઈ શકે, પરંતુ તે ક્ષણે મારું હૃદય કોઈ જુદી જ ભાષા બોલતું હતું. મને એ ગ્રહો નહીં, પણ સ્વર્ગનો શણગાર દેખાતા હતા. એ તેજ પુંજ જોઈને એવું લાગતું હતું કે જાણે શિવના મસ્તક પર ચંદ્રની જેમ આ ગ્રહો પણ પોતાની સ્તુતિ અર્પી રહ્યા છે.
આ માત્ર અનુભવ નહોતો, પણ પ્રકૃતિ અને પરમાત્માના મિલનની એક ઝાંખી હતી. જ્યાં ઠંડી હારતી હતી, આસ્થા જીતતી હતી અને આખું બ્રહ્માંડ એક દૈવી પ્રકાશમાં ન્હાઈ રહ્યું હતું. તે રાત્રે સમજાયું કે જ્યારે માણસ પ્રકૃતિના શરણે જાય છે, ત્યારે કુદરત તેને પોતાના સૌથી સુંદર રહસ્યોના દર્શન કરાવે છે.
"ચલો," ગુરુંગે પોતાની લાકડી બરફ પર પછાડી અને એ અવાજ રાત્રિના સન્નાટામાં કોઈ પ્રાચીન મંત્રની જેમ ગુંજી ઉઠ્યો. ગુરુંગની ઝૂંપડી ક્યારે ગામની ભીડભાડ અને સામાન્ય યાત્રાળુઓના કોલાહલથી ઘણી દૂર, પહાડની એક એકાંત કરાડ પર આવેલી હતી, અને ગામની છેલ્લી વસાહત છોડ્યા પછી પણ અમે લગભગ અડધો કલાક ઊંચાઈ તરફ ચાલ્યા હતા ત્યારે આ ઝૂંપડી આવી હતી. અહીંથી આગળનો માર્ગ એટલે સભ્યતાનો અંત અને શૂન્યતાનો આરંભ. ગુરુંગે અંધકારમાં ડગ માંડ્યા. તેમના પગલાંનો બરફ પર કોઈ અવાજ થતો નહોતો, જાણે તેઓ પૃથ્વીના ગુરુત્વાકર્ષણથી મુક્ત હોય. હું અને વનિતા તેમની પાછળ ચાલ્યા.
અમારે અહીંથી હજુ ચાર કિલોમીટરનું અંતર કાપવાનું હતું. આ ચાર કિલોમીટર એટલે માત્ર જમીન પરનું અંતર નહોતું, પણ વાતાવરણના સ્તરો અને માનવીય ધીરજની કસોટી હતી. રસ્તો અત્યંત જોખમી અને સાંકડો હતો. ડાબી બાજુએ હજારો ફૂટ ઊંડી ખીણ હતી, જે અંધકારમાં કોઈ પાતાળ જેવી ભાસતી હતી. જમણી બાજુએ કાળા પથ્થરોની વિશાળ દિવાલો હતી, જે જાણે અમને કચડી નાખવા માટે નમી રહી હોય તેવું લાગતું હતું. ભૂગોળમાં જેને હું 'ગ્રેડિયન્ટ' અથવા ઢાળ કહેતો, તે અહીં માત્ર ગાણિતિક આંકડો નહોતો, પણ જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેનો પાતળો રસ્તો હતો.
જેમ જેમ અમે આગળ વધતા ગયા, સુરતની એ હૂંફાળી યાદો મારા મનમાં આવવા લાગી. ત્યાંની સવારના નાસ્તાની લારીઓનો શોર, હાઈસ્કૂલના મેદાનમાં બાળકોનો કિલકિલાટ અને તાપી નદીના કિનારે માણવા મળતી એ ભેજવાળી હવા... એ બધું અહીંના માઈનસ સાઈઠ ડિગ્રી તાપમાન સામે સાવ કાલ્પનિક લાગતું હતું. અહીં તો દરેક શ્વાસ ફેફસાંમાં કાચના ટુકડા ભરાતા હોય તેવી પીડા આપતો હતો. પવનનો વેગ પ્રચંડ હતો, પણ પેલા ઉકાળાને કારણે મારા શરીરની અંદર એક વિચિત્ર હૂંફ જળવાયેલી હતી.
લગભગ બે કિલોમીટર ચાલ્યા પછી પહાડનો આકાર બદલાવા લાગ્યો. અહીં પથ્થરો પર બરફની ચાદર એવી રીતે પથરાયેલી હતી કે જાણે કુદરતે કોઈ સફેદ રેશમી વસ્ત્ર ઓઢાડ્યું હોય. વનિતાનો શ્વાસ હવે તેજ થયો હતો.
મેં તેનો હાથ વધુ મજબૂતીથી પકડ્યો. "ગભરાતી નહીં વનિતા," મેં ધીમેથી તેના કાનમાં કહ્યું, "આપણે સુરતના ટ્રાફિકમાં જે કલાકો વિતાવ્યા છે, તેના કરતા આ ૪ કિલોમીટર આપણને ઈશ્વરની વધુ નજીક લઈ જશે." વનિતાએ માત્ર સ્મિત કર્યું, તેની આંખો સામે દેખાતા પેલા અપ્રતિમ શિખર પર ટકેલી હતી.
અચાનક, વાતાવરણમાં એક વિચિત્ર ધ્રુજારી અનુભવાઈ. હવામાં કોઈ અદ્રશ્ય ચુંબકીય તરંગો ફરી રહ્યા હોય તેમ મારા ખિસ્સામાં રહેલા હોકાયંત્રની સોય દિશા બતાવવાને બદલે ગોળ-ગોળ ફરવા લાગી. મેં મારી ઘડિયાળના લાઈટમાં જોયું—સવારના બરાબર ૩:૩૦ વાગ્યા હતા. બ્રહ્મમુહૂર્તની શરૂઆત. આ એ સમય છે જ્યારે પૃથ્વીના સૂક્ષ્મ ઉર્જા સ્ત્રોતો જાગૃત થાય છે અને બ્રહ્માંડની શક્તિઓ પૃથ્વીના આ બિંદુ પર કેન્દ્રિત થાય છે.
ચાર કિલોમીટરની એ કઠિન પદયાત્રાના અંતે, અમે એક એવી જગ્યાએ પહોંચ્યા જ્યાં પહાડો જાણે એકબીજાને મળીને પ્રણામ કરતા હોય. સામે અંતરમાં બે વિશાળ પ્રાકૃતિક શિલાઓથી બનેલો એક ભવ્ય દરવાજો દેખાયો. તે કોઈ માનવ નિર્મિત શિલ્પ કે સ્થાપત્ય નહોતું, પણ પ્રકૃતિએ પોતે હજારો વર્ષોની તપસ્યા પછી કંડારેલું એક મહાદ્વાર હતું. તેના પર બરફની સફેદ ચાદર રક્ષણ માટે લપેટાયેલી હતી અને આસપાસની હવા એટલી પવિત્ર હતી કે ત્યાં પહોંચતા જ મનની બધી જ ચિંતાઓ શમી ગઈ.
"આ જ છે નંદી પરિક્રમાનો પ્રવેશદ્વાર," ગુરુંગે અટકીને કહ્યું. તેમનો અવાજ પવનના સૂસવાટા સાથે ભળીને ગંભીર સંભળાતો હતો. "માનવીય સીમા અહીં પૂરી થાય છે અને શિવની સીમા શરૂ થાય છે. અહીંથી જ તારા ભૂતકાળનો, તારા જ્ઞાનનો અને તારા અહંકારનો અંત આવશે. આ દ્વાર ઓળંગ્યા પછી એક નવા જન્મેલા હાર્દિકની શરૂઆત થશે. અહીં ડગલું મૂકતા પહેલાં પોતાની જાતને પૂછી લે, શું તું એ સત્યને જોવા તૈયાર છે જે તારા પુસ્તકોમાં ક્યારેય લખાયું નથી?"
મારા કાનમાં પવનનો અવાજ નહીં, પણ એક ગહન 'ઓમકાર'નો ધ્વનિ ગુંજવા લાગ્યો. મેં વનિતા સામે જોયું, તેણે મક્કમતાથી માથું હલાવ્યું. અમે બંનેએ એ ચાર કિલોમીટરના સંઘર્ષ પછી નંદી પરિક્રમાની તે દિવ્ય સીમામાં પહેલું ડગલું મૂક્યું. અને જેવું અમે તે સીમા ઓળંગી, મને અનુભવાયું કે પૃથ્વીનું ગુરુત્વાકર્ષણ જાણે ઓગળી ગયું છે અને મારો આત્મા હવામાં તરી રહ્યો છે.
મેં વનિતા સામે જોયું. તેના ચહેરા પર થીજી ગયેલા બરફના કણો નક્ષત્રોની જેમ ચમકી રહ્યા હતા. અમે બંનેએ એકબીજાનો હાથ વધુ મજબૂતીથી પકડ્યો અને નંદી પરિક્રમાના એ પવિત્ર ઉંબરે પહેલું ડગલું મૂક્યું.
જેવું મારું ડગલું એ સીમાની અંદર પડ્યું, જાણે આખું વિશ્વ એક ક્ષણ માટે થંભી ગયું. પાછળ રહી ગયેલા ચાર કિલોમીટરના પથ્થરો, એ ઠંડી અને એ સંઘર્ષ જાણે કોઈ બીજા જન્મની વાતો હોય તેમ ઓગળી ગયા. મારા કાનમાં પવનનો સૂસવાટો બંધ થઈ ગયો અને તેની જગ્યાએ એક અનાહત નાદ—એક ગહન 'ઓમકાર' ગુંજવા લાગ્યો. આ અવાજ કાનથી નહીં, પણ સીધો અંતર આત્માથી સંભળાતો હતો.
અચાનક, સામેના અંધકારમાં કૈલાસના શિખર પર એક તેજસ્વી લીસોટો થયો. એ કોઈ વીજળી નહોતી, કારણ કે આકાશ તો નિર્મળ હતું. એ તેજ જોઈને ગુરુંગના ચહેરા પર એક અતૃપ્ત સ્મિત આવ્યું. તેમણે ધીમેથી કહ્યું, "રસ્તો ખુલી રહ્યો છે ... પણ યાદ રાખજે, નંદીના આ માર્ગમાં તારે માત્ર પહાડો સાથે નહીં, પણ તારી અંદર છુપાયેલા અંધકાર સાથે પણ લડવાનું છે. હવે જે દેખાશે, તે કદાચ તારું વિજ્ઞાન સહન નહીં કરી શકે."
તે જ પળે, મારા ખિસ્સામાં રહેલી ઘડિયાળનો કાચ એકાએક તતડીને ફૂટી ગયો. સમયનું અસ્તિત્વ ભૂંસાઈ રહ્યું હતું. સામે ધુમ્મસની પેલે પાર એક એવી આકૃતિ દેખાવા લાગી જે માનવીય કલ્પનાની બહાર હતી. વનિતાના હાથની પકડ અચાનક ઢીલી પડી અને તેના મોઢામાંથી એક ચીસ નીકળતા નીકળતા રહી ગઈ.
"હાર્દિક... પેલું શું છે?" તેણે આંગળી ચીંધી.
મેં ઉપર જોયું. જે દ્રશ્ય મારી આંખો સામે હતું, તેણે મારા આટલા વર્ષના ભૂગોળના જ્ઞાનને એક ક્ષણમાં રાખ કરી નાખ્યું. પૃથ્વીના નકશાઓ અહીં પૂરા થતા હતા અને એક એવી સૃષ્ટિ શરૂ થતી હતી જેનો ઉલ્લેખ કોઈ પુરાણ કે કોઈ વિજ્ઞાનમાં નહોતો.
નંદીના એ દ્વારની પાછળ શું હતું? શું એ માત્ર પથ્થર હતો કે પછી બ્રહ્માંડનું કોઈ જીવંત રહસ્ય? અમારી સફર હવે ભૌતિક રહી નહોતી... તે તો શૂન્યમાંથી અનંત તરફની એક એવી છલાંગ હતી જ્યાંથી પાછા ફરવાનો રસ્તો કદાચ ભૂંસાઈ ચૂક્યો હતો.
