માનવ ઇતિહાસમાં સત્તા, સમાજ અને રાજકીય વ્યવસ્થાના સંબંધો ઘણી વખત મોટા પરિવર્તનોમાંથી પસાર થયા છે. જ્યારે કોઈ દેશ આર્થિક સંકટ, રાજકીય અસ્થિરતા અથવા સામાજિક અસંતોષનો સામનો કરે છે ત્યારે ઘણી વખત લોકોમાં નિરાશા ફેલાય છે. આવી સ્થિતિમાં લોકો એવા નેતાની શોધ કરે છે જે તેમને ઝડપથી સમસ્યાઓમાંથી બહાર કાઢી શકે. ઘણા વખત આવી આશા કોઈ મજબૂત નેતા તરફ વળે છે, પરંતુ ક્યારેક એ જ નેતા સરમુખત્યાર બની જાય છે અને આખા દેશની સત્તા પોતાના હાથમાં કેન્દ્રિત કરી લે છે. આવી શાસન પદ્ધતિને સરમુખત્યારશાહી અથવા તાનાશાહી કહેવામાં આવે છે.
સરમુખત્યારશાહી સામાન્ય રીતે ત્યારે ઉભી થાય છે જ્યારે લોકશાહી સંસ્થાઓ નબળી પડે છે, સરકારમાં અસ્થિરતા વધે છે અને લોકોમાં ભવિષ્ય અંગે ભય ફેલાય છે. આવા સમયે કોઈ શક્તિશાળી નેતા પોતાને દેશના ઉદ્ધારક તરીકે રજૂ કરે છે. શરૂઆતમાં તે લોકોની સમસ્યાઓ ઉકેલવાના વચનો આપે છે અને લોકો પણ આશા રાખે છે કે આ નેતા દેશને સ્થિરતા આપશે. પરંતુ સમય જતાં તે નેતા પોતાના વિરોધીઓને દબાવવા લાગે છે, પ્રેસની સ્વતંત્રતા ઘટાડે છે અને સત્તા પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરે છે. વિશ્વના ઘણા દેશોમાં આવી પરિસ્થિતિ જોવા મળી છે, પરંતુ જર્મનીમાં એડોલ્ફ હિટલરનો ઉદય અને તેનો પતન સરમુખત્યારશાહીનું સૌથી જાણીતું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના અંત પછી જર્મની ખૂબ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું. 1918માં યુદ્ધમાં હાર્યા પછી જર્મની પર વર્સાઈની સંધિ લાદવામાં આવી. આ સંધિ હેઠળ જર્મનીને ભારે આર્થિક વળતર ચૂકવવું પડ્યું, તેની સેનાની શક્તિ ઘટાડવામાં આવી અને ઘણા પ્રદેશો તેને ગુમાવવા પડ્યા. આ કારણે જર્મનીની અર્થવ્યવસ્થા ખૂબ નબળી પડી ગઈ.
મોંઘવારી એટલી વધી ગઈ કે સામાન્ય લોકો માટે જીવન ચલાવવું મુશ્કેલ બની ગયું. લોકો પાસે પૈસા હોવા છતાં તેઓ ખોરાક ખરીદી શકતા નહોતા કારણ કે વસ્તુઓની કિંમતો રોજ વધી રહી હતી. લાખો લોકો બેરોજગાર બન્યા અને સમાજમાં નિરાશા ફેલાઈ ગઈ.
આ જ સમયગાળામાં એડોલ્ફ હિટલર નામનો વ્યક્તિ રાજકીય ક્ષેત્રમાં આગળ આવ્યો. હિટલરનો જન્મ 1889માં ઓસ્ટ્રિયામાં થયો હતો. યુવાનીમાં તે એક કલાકાર બનવા માંગતો હતો, પરંતુ તે વિયેનાની આર્ટ એકેડેમીમાં પ્રવેશ મેળવી શક્યો નહોતો. પછી તે જર્મની ગયો અને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જર્મન સેનામાં જોડાયો. યુદ્ધમાં જર્મનીની હાર તેના માટે ખૂબ મોટો આઘાત હતો. તે માનતો હતો કે જર્મનીને આંતરિક શત્રુઓએ દગો આપ્યો છે. આ વિચાર પછી તેની રાજકીય વિચારધારાનો આધાર બન્યો.
યુદ્ધ પછી હિટલર નાઝી પાર્ટીમાં જોડાયો. તેની ભાષણ કરવાની ક્ષમતા ખૂબ પ્રભાવશાળી હતી. જ્યારે તે લોકો સામે ભાષણ આપતો ત્યારે તેની વાણીમાં એટલો ઉત્સાહ અને ઉગ્રતા હોય કે લોકો તેના વિચારો તરફ આકર્ષાઈ જતા. તેણે જર્મન રાષ્ટ્રવાદને ખૂબ મહત્વ આપ્યું અને લોકોને સમજાવ્યું કે જો જર્મનીને ફરીથી શક્તિશાળી બનવું હોય તો એક મજબૂત નેતૃત્વ જરૂરી છે. તેણે યહૂદીઓ અને કમ્યુનિસ્ટોને દેશની સમસ્યાઓ માટે જવાબદાર ઠેરવ્યા. આ વિચારધારાને કારણે સમાજમાં ઘૃણા અને વિભાજન વધ્યું.
1933માં હિટલર જર્મનીનો ચાન્સેલર બન્યો. શરૂઆતમાં તે લોકશાહી પ્રક્રિયા દ્વારા સત્તામાં આવ્યો હતો, પરંતુ થોડા જ સમયમાં તેણે લોકશાહી વ્યવસ્થાને સમાપ્ત કરી દીધી. તેણે વિરોધી રાજકીય પક્ષોને બંધ કરી દીધા અને નાઝી પાર્ટીને જ એકમાત્ર માન્ય પાર્ટી બનાવી. પ્રેસ, શિક્ષણ અને મીડિયા પર કડક નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું. નાઝી સરકારએ પ્રચાર તંત્રને ખૂબ મજબૂત બનાવ્યું. રેડિયો, અખબાર અને ફિલ્મો દ્વારા નાઝી વિચારધારા લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવી.
હિટલરના શાસનમાં યુવાનોને પણ ખાસ રીતે પ્રભાવિત કરવામાં આવ્યા. “હિટલર યુથ” નામનું સંગઠન બનાવવામાં આવ્યું જેમાં બાળકો અને યુવાનોને નાઝી વિચારધારાની તાલીમ આપવામાં આવતી. તેમને શીખવવામાં આવતું કે જર્મન જાતિ શ્રેષ્ઠ છે અને તેમને પોતાના દેશ માટે સંપૂર્ણ વફાદાર રહેવું જોઈએ. આ રીતે આખી એક પેઢીને નાઝી વિચારોથી પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો.
હિટલરના શાસનનું સૌથી ભયંકર પાસું યહૂદીઓ પર થયેલા અત્યાચાર હતા. 1935માં ન્યુરેમ્બર્ગ કાયદાઓ દ્વારા યહૂદીઓના નાગરિક અધિકારો છીનવી લેવામાં આવ્યા. તેમને સરકારી નોકરીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા અને તેમના વેપારો પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યા. 1938માં “ક્રિસ્ટલનાખ્ટ” નામની ઘટનામાં યહૂદીઓના ઘરો, દુકાનો અને મંદિરો પર હુમલા કરવામાં આવ્યા. આ ઘટના યહૂદીઓ પર વધતા અત્યાચારનો એક મોટો સંકેત હતી.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નાઝી સરકારએ યહૂદીઓ અને અન્ય લઘુમતિ સમુદાયો માટે “ફાઇનલ સોલ્યુશન” નામની યોજના અમલમાં મૂકી. આ યોજના હેઠળ લાખો લોકોને કન્સન્ટ્રેશન કેમ્પોમાં મોકલવામાં આવ્યા જ્યાં તેમને ગેસ ચેમ્બરમાં મારી નાખવામાં આવતા. આ ભયંકર હત્યાકાંડને હોલોકોસ્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અંદાજે 60 લાખ યહૂદીઓ અને લાખો અન્ય લોકો આ અત્યાચારનો ભોગ બન્યા.
1939માં હિટલરે પોલેન્ડ પર હુમલો કર્યો અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. શરૂઆતમાં જર્મન સેનાએ યુરોપના ઘણા દેશો ઝડપથી કબજે કરી લીધા. ફ્રાન્સ, નેધરલેન્ડ અને બેલ્જિયમ જેવા દેશો પર જર્મનીનો કબજો થઈ ગયો. પરંતુ 1941માં હિટલરે સોવિયેત સંઘ પર હુમલો કર્યો જે તેની સૌથી મોટી વ્યૂહાત્મક ભૂલ સાબિત થઈ. સોવિયેત સેનાએ જર્મન સેનાને ભારે પ્રતિરોધ આપ્યો અને ધીમે ધીમે જર્મનીની શક્તિ ઘટવા લાગી.
આ જ સમયગાળામાં જાપાનના પર્લ હાર્બર પર હુમલા પછી અમેરિકા પણ યુદ્ધમાં જોડાયું. હવે બ્રિટન, અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ મળીને જર્મની સામે લડી રહ્યા હતા. 1945માં સોવિયેત સેનાએ બર્લિનને ઘેરી લીધું. હિટલરને સમજાઈ ગયું કે હવે તેની હાર નિશ્ચિત છે. અંતે 30 એપ્રિલ 1945ના રોજ તેણે બર્લિનના બંકરમાં આત્મહત્યા કરી. આ સાથે જ નાઝી શાસનનો અંત આવ્યો.
યુરોપમાં હિટલર એકલો જ તાનાશાહ નહોતો. ઇટાલીમાં બેનિટો મુસોલિનીએ ફાસિસ્ટ શાસન સ્થાપ્યું હતું. મુસોલિની શરૂઆતમાં એક પત્રકાર હતો પરંતુ પછી તેણે ફાસિસ્ટ આંદોલન શરૂ કર્યું. 1922માં તેણે “માર્ચ ઓન રોમ” નામની રાજકીય ચળવળ દ્વારા સત્તા મેળવી. મુસોલિનીના શાસનમાં રાજ્યને સર્વોચ્ચ માનવામાં આવતું હતું અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને ખૂબ ઓછું મહત્વ આપવામાં આવતું. તેણે ઇટાલીને એક શક્તિશાળી સામ્રાજ્ય બનાવવા માટે સૈન્ય શક્તિ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો.
મુસોલિનીએ પણ હિટલર સાથે ગઠબંધન કર્યું અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધમાં ભાગ લીધો. પરંતુ યુદ્ધના અંતમાં ઇટાલી પર વિરોધી દળોનો કબજો થઈ ગયો. 1945માં મુસોલિની ભાગવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો ત્યારે તેને પકડી લેવામાં આવ્યો અને પછી તેને મારી નાખવામાં આવ્યો. આ રીતે ફાસિસ્ટ શાસનનો પણ અંત આવ્યો.
સોવિયેત સંઘમાં જોઝેફ સ્ટાલિનનું શાસન પણ તાનાશાહીનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. સ્ટાલિન 1920ના દાયકામાં સત્તામાં આવ્યા અને લગભગ ત્રણ દાયકાઓ સુધી દેશ પર શાસન કર્યું. તેના સમયમાં ઉદ્યોગિકરણ અને સૈન્ય શક્તિમાં વધારો થયો, પરંતુ તેની સાથે જ લાખો લોકો પર દમન પણ કરવામાં આવ્યું. “ગ્રેટ પર્જ” નામના અભિયાન દરમિયાન ઘણા રાજકીય નેતાઓ અને સામાન્ય લોકોને દેશદ્રોહના આરોપમાં સજા આપવામાં આવી.
સ્ટાલિનના સમયમાં “ગુલાગ” નામના મજૂરી કેમ્પો પણ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા જ્યાં હજારો લોકોને કઠિન પરિસ્થિતિમાં કામ કરવા માટે મોકલવામાં આવ્યા. આ કેમ્પોમાં ઘણા લોકોનું મૃત્યુ થયું. સ્ટાલિન 1953માં મૃત્યુ પામ્યા, પરંતુ તેમની તાનાશાહી શાસનની અસર લાંબા સમય સુધી રહી.
ચીનમાં માઓ સેતુંગના નેતૃત્વમાં 1949માં કમ્યુનિસ્ટ ક્રાંતિ સફળ થઈ. માઓએ ચીનને ઝડપથી ઔદ્યોગિક બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. “ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ” નામની નીતિ હેઠળ કૃષિ અને ઉદ્યોગમાં મોટા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા. પરંતુ આ નીતિ નિષ્ફળ ગઈ અને તેના કારણે ભયંકર દુર્ભિક્ષ થયું જેમાં કરોડો લોકો મૃત્યુ પામ્યા.
પછી માઓએ “કલ્ચરલ રેવોલ્યુશન” શરૂ કરી જેમાં વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોને રાજકીય વિરોધીઓને દૂર કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા. આ સમયગાળામાં ચીનમાં ભારે રાજકીય અસ્થિરતા અને હિંસા જોવા મળી.
આ બધા ઉદાહરણો બતાવે છે કે સરમુખત્યારશાહી અલગ અલગ વિચારધારાઓ હેઠળ ઉભી થઈ શકે છે ક્યારેક રાષ્ટ્રવાદના નામે, ક્યારેક ફાસિઝમના નામે અને ક્યારેક કમ્યુનિઝમના નામે. પરંતુ લગભગ દરેક જગ્યાએ એક સામાન્ય બાબત જોવા મળે છે સત્તા એક વ્યક્તિના હાથમાં કેન્દ્રિત થઈ જાય છે અને વિરોધીઓને દબાવવામાં આવે છે.
વિશ્વના ઘણા દેશોમાં સરમુખત્યારશાહી માત્ર યુરોપ અથવા ચીન સુધી મર્યાદિત રહી નથી. દક્ષિણ એશિયા અને મધ્યપૂર્વના ઘણા દેશોમાં પણ અલગ અલગ સમયગાળામાં સૈન્ય શાસન અથવા વ્યક્તિગત સત્તા કેન્દ્રિત શાસન જોવા મળ્યું છે. ઘણી વખત આ દેશોમાં રાજકીય અસ્થિરતા, આંતરિક સંઘર્ષ, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને બાહ્ય દબાણ જેવા કારણોસર સૈન્ય અથવા કોઈ શક્તિશાળી નેતા સત્તા કબજે કરે છે. આ પરિસ્થિતિઓએ પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, ઈરાન, ઇરાક, સીરિયા, લીબિયા, ઇજિપ્ત અને તુર્કી જેવા દેશોના રાજકીય ઇતિહાસને ઊંડો પ્રભાવ પાડ્યો છે.
દક્ષિણ એશિયામાં પાકિસ્તાનનું રાજકીય ઇતિહાસ ખાસ કરીને સૈન્ય શાસનથી પ્રભાવિત રહ્યું છે. 1947માં ભારતના વિભાજન પછી પાકિસ્તાન એક નવા દેશ તરીકે ઉભો થયો. શરૂઆતના વર્ષોમાં ત્યાં લોકશાહી સરકારો હતી, પરંતુ રાજકીય અસ્થિરતા અને નેતાઓ વચ્ચેના સંઘર્ષને કારણે સરકારો લાંબા સમય સુધી ટકી શકી નહીં. 1958માં જનરલ અયૂબ ખાને સૈન્ય કૂ દ્વારા સત્તા કબજે કરી અને દેશમાં પ્રથમ સૈન્ય શાસન સ્થાપિત કર્યું. અયૂબ ખાને પોતાને આધુનિક અને સુધારાવાદી નેતા તરીકે રજૂ કર્યો. તેના સમયમાં કેટલાક આર્થિક સુધારા કરવામાં આવ્યા અને ઔદ્યોગિક વિકાસને પ્રોત્સાહન મળ્યું. પરંતુ રાજકીય સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ રાખવામાં આવ્યું અને વિરોધી અવાજોને દબાવવામાં આવ્યા.
અયૂબ ખાન પછી યાહ્યા ખાન સત્તામાં આવ્યા. તેમના સમયમાં પાકિસ્તાનમાં રાજકીય સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું. 1971માં પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં થયેલા રાજકીય અને સૈન્ય સંઘર્ષના કારણે બાંગ્લાદેશ નામે એક નવો દેશ ઉભો થયો. આ ઘટના પાકિસ્તાનના ઇતિહાસમાં એક મોટું રાજકીય અને સૈન્ય પરાજય માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પણ પાકિસ્તાનમાં રાજકીય અસ્થિરતા ચાલુ રહી.
1977માં જનરલ ઝિયા ઉલ હકે ફરી એકવાર સૈન્ય કૂ કરીને સત્તા કબજે કરી. તેમના શાસન દરમિયાન પાકિસ્તાનમાં ઇસ્લામિક કાયદાઓને વધુ મહત્વ આપવામાં આવ્યું. તેમણે સમાજમાં ધાર્મિક નીતિઓને મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. ઝિયા ઉલ હકનું શાસન લગભગ એક દાયકાથી વધુ સમય સુધી ચાલ્યું. 1988માં વિમાન દુર્ઘટનામાં તેમના મૃત્યુ પછી ફરીથી લોકશાહી સરકારોની શરૂઆત થઈ.
પરંતુ પાકિસ્તાનમાં સૈન્યનો પ્રભાવ સંપૂર્ણ રીતે ક્યારેય સમાપ્ત થયો નથી. 1999માં જનરલ પરવેઝ મુશર્રફે પણ સૈન્ય કૂ દ્વારા સત્તા મેળવી. તેમના સમયમાં પાકિસ્તાન આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં મહત્વપૂર્ણ બન્યું કારણ કે 2001 પછી આતંકવાદ સામેના યુદ્ધમાં પાકિસ્તાન એક મહત્વપૂર્ણ સાથીદાર તરીકે ઉભર્યું. મુશર્રફે કેટલાક રાજકીય અને આર્થિક સુધારા કર્યા પરંતુ તેમના શાસન પર પણ લોકશાહી મર્યાદિત કરવાનો આરોપ લાગ્યો.
પાકિસ્તાનની જેમ બાંગ્લાદેશનું રાજકીય ઇતિહાસ પણ ઉથલપાથલ ભરેલું રહ્યું છે. 1971માં પાકિસ્તાનથી અલગ થઈને બાંગ્લાદેશ એક સ્વતંત્ર દેશ બન્યો. દેશના સ્થાપક નેતા શેખ મુજીબુર રહેમાને દેશના પુનર્નિર્માણ માટે પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ થોડા જ વર્ષોમાં રાજકીય અસંતોષ વધવા લાગ્યો. 1975માં સૈન્ય કૂમાં તેમની હત્યા થઈ. ત્યારબાદ જનરલ ઝિયાઉર રહેમાન સત્તામાં આવ્યા. તેમણે દેશમાં રાજકીય સ્થિરતા લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો પરંતુ 1981માં તેમની પણ હત્યા થઈ. ત્યારબાદ જનરલ હુસેન મુહમ્મદ ઇર્શાદ સત્તામાં આવ્યા અને ઘણા વર્ષો સુધી સૈન્ય શાસન ચલાવ્યું. પછી ધીમે ધીમે બાંગ્લાદેશમાં ફરી લોકશાહી પ્રણાલી મજબૂત બનવા લાગી.
મધ્યપૂર્વમાં ઈરાનનું રાજકીય પરિવર્તન વિશ્વના ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના ગણાય છે. 1979 પહેલાં ઈરાનમાં શાહ મહંમદ રઝા પહલવીનું શાસન હતું. શાહ પશ્ચિમ દેશોનો નજીકનો સાથીદાર હતો અને તેણે દેશમાં આધુનિકીકરણ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ ઘણા લોકો માનતા હતા કે તેનું શાસન તાનાશાહી છે અને સામાન્ય લોકોના હિતોને અવગણવામાં આવે છે. આ અસંતોષ ધીમે ધીમે એક મોટી ક્રાંતિમાં બદલાઈ ગયો. આયાતોલ્લાહ ખોમૈનીના નેતૃત્વમાં 1979માં ઇસ્લામિક ક્રાંતિ થઈ અને શાહને દેશ છોડવો પડ્યો. ત્યારબાદ ઈરાનમાં ઇસ્લામિક રિપબ્લિક સ્થાપિત થઈ જેમાં ધાર્મિક નેતૃત્વને મહત્વપૂર્ણ સત્તા આપવામાં આવી.
ઇરાકમાં સદ્દામ હુસેનનું શાસન મધ્યપૂર્વના રાજકારણમાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. સદ્દામ હુસેન 1979માં સત્તામાં આવ્યા અને તેમણે દેશ પર કડક નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું. તેમના શાસનમાં વિરોધીઓને ઘણી વખત દબાવવામાં આવ્યા. તેમણે 1980માં ઈરાન સામે યુદ્ધ શરૂ કર્યું જે લગભગ આઠ વર્ષ સુધી ચાલ્યું અને બંને દેશોને ભારે નુકસાન થયું. પછી 1990માં સદ્દામ હુસેને કુવૈત પર આક્રમણ કર્યું. તેના કારણે ગલ્ફ યુદ્ધ શરૂ થયું જેમાં અમેરિકાના નેતૃત્વમાં આંતરરાષ્ટ્રીય દળોએ ઇરાકને પરાજિત કર્યું. 2003માં અમેરિકાએ ફરી ઇરાક પર આક્રમણ કર્યું અને સદ્દામ હુસેનને પકડી લેવામાં આવ્યા. 2006માં તેમને ફાંસી આપવામાં આવી.
સીરિયામાં પણ લાંબા સમય સુધી એક જ પરિવારનું શાસન રહ્યું છે. હાફિઝ અલ અસદ 1970માં સત્તામાં આવ્યા અને તેમણે લગભગ ત્રણ દાયકાઓ સુધી દેશ પર કડક નિયંત્રણ રાખ્યું. તેમના શાસનમાં સીરિયામાં રાજકીય વિરોધીઓને ઘણીવાર દબાવવામાં આવ્યા. 2000માં તેમના મૃત્યુ પછી તેમના પુત્ર બશર અલ અસદ સત્તામાં આવ્યા. શરૂઆતમાં ઘણા લોકો આશા રાખતા હતા કે તેઓ સુધારા લાવશે, પરંતુ 2011માં અરબ સ્પ્રિંગ દરમિયાન સીરિયામાં વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ થયા. આ વિરોધો પછી ગૃહયુદ્ધમાં ફેરવાયા. આ યુદ્ધે સીરિયાને ખૂબ મોટી માનવિય દુર્ઘટનામાં ધકેલી દીધું. લાખો લોકો મૃત્યુ પામ્યા અને કરોડો લોકોને પોતાના ઘર છોડવા પડ્યા.
લીબિયામાં મુઆમ્મર ગદ્દાફીનું શાસન પણ લાંબા સમય સુધી ચાલ્યું. 1969માં ગદ્દાફીએ સૈન્ય કૂ દ્વારા સત્તા કબજે કરી. તેમણે પોતાની રાજકીય વિચારધારા પર આધારિત એક અનોખી વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે તેલની આવકનો ઉપયોગ કરીને દેશમાં કેટલાક સામાજિક વિકાસના કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા. પરંતુ સમય જતાં તેમના શાસન પર દમન અને વ્યક્તિગત સત્તાના આરોપો લાગવા લાગ્યા. 2011માં અરબ સ્પ્રિંગ દરમિયાન લીબિયામાં પણ લોકોના બળવા શરૂ થયા. આંતરરાષ્ટ્રીય દળોની મદદથી ગદ્દાફીનું શાસન પતન પામ્યું અને તેમને મારી નાખવામાં આવ્યા.
ઇજિપ્તનું રાજકીય ઇતિહાસ પણ સૈન્યના પ્રભાવથી ભરેલું છે. 1952માં સૈન્ય ક્રાંતિ પછી રાજાશાહીનો અંત આવ્યો અને ગમાલ અબ્દેલ નાસેર સત્તામાં આવ્યા. નાસેર એક શક્તિશાળી અને લોકપ્રિય નેતા હતા જેમણે અરબ રાષ્ટ્રવાદને પ્રોત્સાહન આપ્યું. તેમના પછી અનવર સદાત અને પછી હોસ્ની મુબારક સત્તામાં આવ્યા. મુબારક લગભગ ત્રણ દાયકાઓ સુધી સત્તામાં રહ્યા. પરંતુ 2011માં અરબ સ્પ્રિંગ દરમિયાન લોકોના મોટા વિરોધ પ્રદર્શન થયા અને અંતે તેમને સત્તા છોડવી પડી.
તુર્કીનો રાજકીય ઇતિહાસ થોડો અલગ છે પરંતુ ત્યાં પણ સૈન્યએ ઘણી વખત રાજકારણમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો છે. તુર્કી પોતાને એક લોકશાહી દેશ તરીકે રજૂ કરે છે પરંતુ 20મી સદીમાં સૈન્યએ અનેક વખત સરકારને હટાવી છે. સૈન્ય પોતાને દેશના બંધારણ અને ધર્મનિરપેક્ષ વ્યવસ્થાનો રક્ષક માનતું હતું. છેલ્લા દાયકાઓમાં તુર્કીમાં રાજકીય પરિવર્તન અને સુધારા થયા છે, પરંતુ રાજકારણમાં સત્તાના સંતુલન વિશે ચર્ચા હજુ પણ ચાલુ છે.
આ બધા ઉદાહરણો બતાવે છે કે સરમુખત્યારશાહી અલગ અલગ દેશોમાં અલગ સ્વરૂપે જોવા મળે છે. ક્યારેક તે સૈન્ય કૂ દ્વારા આવે છે, ક્યારેક ક્રાંતિ દ્વારા અને ક્યારેક લોકશાહી પદ્ધતિમાંથી જ ઉદ્ભવે છે. પરંતુ લગભગ દરેક જગ્યાએ એક સામાન્ય બાબત જોવા મળે છે સત્તા એક વ્યક્તિ અથવા એક નાના જૂથના હાથમાં કેન્દ્રિત થઈ જાય છે અને વિરોધીઓને દબાવવામાં આવે છે.
ઈતિહાસ આપણને એક મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખવે છે. જ્યારે લોકશાહી સંસ્થાઓ મજબૂત હોય, પ્રેસ સ્વતંત્ર હોય અને નાગરિકો જાગૃત હોય ત્યારે સરમુખત્યારશાહી ઊભી થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે. પરંતુ જ્યારે સમાજમાં અસંતોષ વધે અને સત્તા પર નિયંત્રણ ન રહે ત્યારે તાનાશાહી ઊભી થવાની સંભાવના વધી જાય છે.
હિટલરથી લઈને મધ્યપૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયાના શાસકો સુધીના ઉદાહરણો આપણને બતાવે છે કે સત્તાનો દુરુપયોગ કેટલો વિનાશક બની શકે છે. લાખો લોકોના જીવન પર તેની અસર પડે છે અને ઘણી વખત આખા દેશો લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ અને અસ્થિરતાનો સામનો કરે છે.
આથી માનવ સમાજ માટે સૌથી મોટો પાઠ એ છે કે સ્વતંત્રતા, ન્યાય અને લોકશાહીનું રક્ષણ કરવું અત્યંત જરૂરી છે. જ્યારે સમાજ પોતાના અધિકારો માટે જાગૃત રહે છે અને સત્તા પર નિયંત્રણ રાખે છે ત્યારે જ એક ન્યાયપૂર્ણ અને સ્થિર વ્યવસ્થા શક્ય બને છે. 🌍
