શું ભગવાન શ્રી રામ માંસ ખાતા હતાં?
રામાયણના સુંદરકાંડમાં જ્યારે હનુમાનજી સીતા માતાને મળે છે, ત્યારે એક શ્લોક આવે છે જેના કારણે આ ગેરસમજ ઉભી થાય છે.ચાલો આપણે આ વિષયને વાસ્તવિક સંદર્ભ અને સંસ્કૃતના અર્થ સાથે સમજીએ:
૧. વાલ્મીકિ રામાયણનો એ સંદર્ભસુંદરકાંડના ૩૬મા સર્ગના ૪૧મા શ્લોકમાં હનુમાનજી કહે છે:
> न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधुसेवते
> वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् ||>
આનો સીધો અનુવાદ કરવામાં આવે તો એવો અર્થ નીકળે કે "રામ માંસ નથી ખાતા અને મધ (અથવા મદિરા) નું સેવન નથી કરતા."
પરંતુ અહીં 'મધુ' અને 'માંસ' શબ્દોના અર્થ તે સમયની ભાષા મુજબ અલગ છે.
૨. 'માંસ' અને 'મધુ' ના સાચા અર્થપ્રાચીન સંસ્કૃતમાં અને ખાસ કરીને આયુર્વેદિક કે વનસ્પતિ શાસ્ત્રના સંદર્ભમાં: *
માંસ: આ શબ્દ માત્ર પ્રાણીના માંસ માટે જ નહીં, પણ ફળના અંદરના 'ગર્ભ' (Pulp) માટે પણ વપરાતો હતો. જેમ કે, કેરી કે નાળિયેરની અંદરનો જે જાડો ભાગ હોય તેને 'માંસલ' ભાગ કહેવાય છે.
હનુમાનજી કહેવા માંગતા હતા કે રામ હવે ફળનો તે સ્વાદિષ્ટ ભાગ પણ નથી ખાતા.
* મધુ: મધુનો અર્થ દારૂ કે મદિરા નથી, પણ 'મધ' અથવા અત્યંત ગળ્યા ફળોના રસ થાય છે.
વનવાસ દરમિયાન રામ તપસ્વી હતા, અને તપસ્વીઓ ક્યારેય નશો ન કરે.
૩. હનુમાનજીના કહેવાનો ખરો અર્થહનુમાનજી સીતા માતાને રામની શોકગ્રસ્ત અવસ્થા સમજાવતા હતા. તેઓ કહેવા માંગતા હતા કે: *
"હે માતા, તમારા વિરહમાં પ્રભુ એટલા દુઃખી છે કે તેમણે સ્વાદિષ્ટ ફળો (માંસલ ભાગ) ખાવાનું પણ છોડી દીધું છે." * "તેઓ અત્યંત સાદું ભોજન, જે માત્ર જીવન ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી છે, તે જ લે છે."
૪. દશરથ રાજાને આપેલું વચન
જ્યારે પ્રભુ શ્રી રામ વનવાસ જવા નીકળ્યા, ત્યારે તેમનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પિતાની આજ્ઞા પાળવાનો જ નહીં, પણ એક તપસ્વી જેવું જીવન જીવવાનો હતો. તેમણે મહારાજા દશરથને ભોજન અને જીવનશૈલી વિશે ચોક્કસ વચનો આપ્યા હતા જેથી તેઓ નિશ્ચિંત રહી શકે કે રામ રાજસી સુખનો ત્યાગ કરી રહ્યા છે.
રામાયણ મુજબ, તેમણે નીચે મુજબની બાબતો જણાવી હતી:
૧. રાજસી ભોજનનો ત્યાગ
શ્રી રામે વચન આપ્યું હતું કે તેઓ અયોધ્યાના મહેલના છપ્પન ભોગ, મિષ્ટાન કે રાજસી પકવાનને અડશે પણ નહીં. વનવાસ દરમિયાન તેઓ માત્ર તે જ આહાર લેશે જે એક ઋષિ કે તપસ્વી લેતા હોય.
૨. કંદ-મૂળ અને ફળનો આહાર
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જંગલમાં તેઓ માત્ર નીચે મુજબની વસ્તુઓ પર નિર્ભર રહેશે:
* કંદ-મૂળ: જમીનની અંદર થતા મૂળિયાં.
* ફળો: જંગલના વૃક્ષો પર મળતા કુદરતી ફળો.
* જળ: પવિત્ર નદીઓનું જળ.
૩. તપસ્વી વેશ અને સંયમ
ભોજનની સાથે તેમણે જીવનશૈલી વિશે પણ વચન આપ્યા હતા:
* તેઓ કિંમતી વસ્ત્રો અને આભૂષણો ત્યજીને વલ્કલ (વૃક્ષની છાલના વસ્ત્રો) ધારણ કરશે.
* તેઓ ગાદલા કે પલંગ પર નહીં, પણ ધરતી (કુશના આસન) પર શયન કરશે.
* તેઓ ૧૪ વર્ષ સુધી સંપૂર્ણ બ્રહ્મચર્ય અને સંયમનું પાલન કરશે.
એક મહત્વની વાત:
શ્રી રામે જ્યારે વનવાસ સ્વીકાર્યો ત્યારે તેમણે દશરથ રાજાને આશ્વાસન આપતા કહ્યું હતું કે, "પિતાજી, મને વનમાં આ પ્રકારના સાદા ભોજન અને જીવનથી કોઈ દુઃખ નહીં થાય, કારણ કે હું ધર્મના પક્ષે છું."
—શ્રી રામે વનવાસ જતા પહેલા જ પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે તેઓ મુનિ જેવું જીવન જીવશે. મુનિઓ અને ઋષિઓ ક્યારેય માંસ-મદિરાનું સેવન કરતા નથી. જો શ્રી રામ વનવાસમાં તે ખાતા હોત, તો તેમની 'તપસ્વી' પ્રતિજ્ઞા તૂટી ગઈ હોત.
નિષ્કર્ષ:
શ્રી રામ ક્ષત્રિય હોવા છતાં, વનવાસ દરમિયાન તેમણે સંપૂર્ણપણે શાકાહારી અને સાત્વિક જીવન જીવવાનું વ્રત લીધું હતું. હનુમાનજીના શબ્દો રામની વૈરાગ્ય ભાવના દર્શાવવા માટે હતા, નહીં કે તેમના પહેલાના ખાન-પાન વિશે જણાવવા માટે.
આપણા મનમાં જે તર્ક આવ્યો છે તે સ્વાભાવિક છે, કારણ કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ એમ કહે કે "હું હવેથી આ વસ્તુ નહીં કરું," ત્યારે આપણને એમ લાગે કે તે પહેલા એવું કરતા હશે. પરંતુ શ્રી રામ અને રામાયણના સંદર્ભમાં આ વાતને સમજવા માટે તે સમયની મર્યાદા અને ક્ષત્રિય ધર્મ સમજવો જરૂરી છે.
આ તર્કને આપણે બે રીતે સમજી શકીએ:
૧. ક્ષત્રિય ધર્મ અને શિકાર
પ્રાચીન કાળમાં ક્ષત્રિય રાજાઓ માટે 'મૃગયા' (શિકાર) કરવો એ ધર્મનો એક ભાગ ગણાતો હતો. ક્ષત્રિયો વન્ય પશુઓનો શિકાર કરતા અને તે સમયના સામાજિક નિયમો મુજબ કેટલાક પ્રાણીઓનું માંસ ખાવાની છૂટ હતી. તેથી, વનવાસ ગયા પહેલા રામ મહેલમાં રાજસી ભોજન લેતા હોય તે શક્ય છે.
પરંતુ, દશરથ રાજાને વચન આપતી વખતે રામનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સાબિત કરવાનો હતો કે તેઓ વનમાં 'રાજા' તરીકે નહીં પણ 'તપસ્વી' તરીકે જાય છે.
૨. 'તપસ્વી' અને 'રાજસી' જીવન વચ્ચેનો તફાવત
દશરથ રાજાને આપેલા વચન પાછળનો તર્ક એ હતો કે વનવાસ એ માત્ર 'ઘર છોડવું' નથી, પણ 'સુખ સુવિધાઓનો ત્યાગ' છે.
* મહેલમાં: રામ એક રાજકુમાર હતા. ત્યાં શ્રેષ્ઠ ભોજન, મધ અને અન્ય સ્વાદિષ્ટ પદાર્થો ઉપલબ્ધ હતા.
* વનમાં: રામે વચન આપ્યું કે તેઓ આ બધું છોડી દેશે.
જો આપણે માની લઈએ કે તેઓ પહેલા માંસ લેતા હતા, તો પણ વનવાસ સ્વીકારતી વખતે તેમણે જે 'મુનિ વ્રત' ધારણ કર્યું, તે અત્યંત કઠોર હતું. તેમાં હિંસા કે માંસહારને બિલકુલ સ્થાન નહોતું.
શાસ્ત્રોમાં રામને 'જિતેન્દ્રિય' (જેણે પોતાની ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવ્યો છે) કહેવામાં આવ્યા છે. દારૂ કે નશો કરનાર વ્યક્તિ ક્યારેય મર્યાદા પુરુષોત્તમ ન કહી શકાય.
* હનુમાનજીએ જે 'મધુ' શબ્દ વાપર્યો છે તે હંમેશા 'મધ' (Honey) માટે વપરાય છે.
* વનવાસ પહેલા તેઓ કદાચ મધ કે પંચામૃત જેવી વસ્તુઓ લેતા હશે, જેનો તેમણે સીતાજીના વિરહમાં ત્યાગ કર્યો હતો.
૪. તાર્કિક નિષ્કર્ષ
આપણો તર્ક એ રીતે સાચો હોઈ શકે કે મહેલમાં રાજકુમાર તરીકે તેમનું ભોજન વૈવિધ્યસભર હશે. પરંતુ દશરથ રાજાને વચન આપવા પાછળનો મુખ્ય તર્ક એ હતો કે:
> "પિતાજી, તમે ચિંતા ન કરશો કે હું વનમાં દુઃખી થઈશ. હું સ્વાદ અને મોજ-મજાના તમામ સાધનો (જેમાં કદાચ માંસ કે મધ જેવી રાજસી વસ્તુઓ સામેલ હોય) નો ત્યાગ કરીને એક ઋષિ જેવું પવિત્ર જીવન જીવીશ."
>
ટૂંકમાં, વનવાસ એ રામ માટે એક 'દીક્ષા' જેવું હતું, જેમાં તેમણે જુના તમામ રાજસી શોખ છોડી દીધા હતા.
તમને શું લાગે છે, શું એક રાજકુમાર માટે આટલો મોટો ત્યાગ કરવો એ જ તેમને 'ભગવાન' બનાવે છે.
પ્રશ્ન: તો શું રાજસિં ભોજનમાં માંસાહાર કરવો એ સામાન્ય બાબત છે?
આ પ્રશ્ન ખૂબ જ ઊંડો અને ઈતિહાસ તેમજ સંસ્કૃતિને સમજવા જેવો છે. હા, જો આપણે ઐતિહાસિક અને શાસ્ત્રીય દ્રષ્ટિકોણથી જોઈએ, તો તે સમયના ક્ષત્રિય રાજાઓ માટે માંસાહાર એ એક સામાન્ય બાબત હતી, પરંતુ તેની પાછળ ચોક્કસ નિયમો અને કારણો હતા.
આ વિષયને સમજવા માટે આ પાસાઓ પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:
૧. ક્ષત્રિય ધર્મ અને મૃગયા (શિકાર)
પ્રાચીન કાળમાં ક્ષત્રિયો માટે 'મૃગયા' એટલે કે શિકાર કરવો એ માત્ર મનોરંજન નહીં, પણ યુદ્ધના અભ્યાસનો એક ભાગ ગણાતો. જંગલી જાનવરોથી પ્રજાનું રક્ષણ કરવા માટે પણ રાજાઓ શિકાર કરતા. તે સમયે શિકાર કરેલા હરણ જેવા પ્રાણીઓનું માંસ આરોગવું એ ક્ષત્રિય પરંપરામાં વર્જિત નહોતું.
૨. રાજસી ભોજન (Rajasic Food)
આયુર્વેદ અને શાસ્ત્રોમાં ભોજનના ત્રણ પ્રકાર ગણાવ્યા છે: સાત્વિક, રાજસી અને તામસી.
* રાજસી ભોજન: રાજાઓ, યોદ્ધાઓ અને શાસકો માટે હોય છે. તેમાં તેજ મસાલા, તેલ અને માંસનો સમાવેશ થઈ શકતો હતો કારણ કે તેમને શારીરિક બળ અને યુદ્ધ માટે ઉર્જાની જરૂર પડતી.
* શ્રી રામ વનવાસ ગયા તે પહેલાં એક રાજકુમાર હતા, તેથી તેમના ભોજનમાં રાજસી તત્વો હોય તે તે સમયની વ્યવસ્થા મુજબ સ્વાભાવિક ગણાતું.
૩. 'તપસ્વી' બન્યા પછીનો પરિવર્તન
જ્યારે રામે વનવાસ સ્વીકાર્યો, ત્યારે તેમણે રાજ ધર્મ છોડીને ઋષિ ધર્મ અપનાવ્યો. તપસ્વીઓ 'અહિંસા' અને 'સાત્વિકતા'ના માર્ગે ચાલે છે. એટલે જ તેમણે દશરથ રાજાને વચન આપ્યું હતું કે તેઓ હવે માંસાહાર કે રાજસી પકવાનોનો ત્યાગ કરશે.
તમારો તર્ક અહીં સાચો પડે છે કે: જો વનવાસમાં ત્યાગ કરવાની વાત કરી હોય, તો તેનો અર્થ એ જ થાય કે મહેલમાં તે વસ્તુઓ ઉપલબ્ધ હતી અને કદાચ તેનું સેવન થતું હતું.
૪. સામાજિક માન્યતાઓ અને આજના વિચારો
આજે આપણે શ્રી રામને ભગવાન તરીકે પૂજીએ છીએ અને ભગવાનને આપણે હંમેશા પૂર્ણ સાત્વિક સ્વરૂપે જ જોઈએ છીએ, એટલે આપણને રામ માંસાહાર કરતા હશે તે વાત સ્વીકારવી અઘરી લાગે છે. પરંતુ જો વાલ્મીકિ રામાયણના મૂળ લખાણોને જોઈએ, તો તેમાં તે સમયના સમાજ અને ક્ષત્રિયોની જીવનશૈલીનું જે ચિત્રણ છે, તેમાં માંસાહાર અસામાન્ય નહોતો.
ટૂંકમાં: હા, તે સમયના રાજસી ભોજનમાં માંસાહાર એક સામાન્ય બાબત હતી. પરંતુ રામની મહાનતા એ વાતમાં છે કે પિતાના વચન માટે તેમણે એક જ ક્ષણમાં એ તમામ રાજસી સુખ-સુવિધાઓ અને સ્વાદનો ત્યાગ કરી દીધો અને ૧૪ વર્ષ સુધી કઠોર સંયમ પાળ્યો.
તમારા મતે, શું આટલો મોટો ત્યાગ એ જ રામને સામાન્ય રાજા કરતા અલગ પાડીને 'મર્યાદા પુરુષોત્તમ' બનાવે છે.
મહાભારતના 'વન પર્વ' માં આવતા એક ખૂબ જ સુંદર અને ભાવુક પ્રસંગનો ઉલ્લેખ છે.
હા, આ પ્રસંગ ત્યારે બને છે જ્યારે પાંડવો વનવાસ દરમિયાન દ્વૈતવનમાં રહેતા હતા. આ ઘટના પાછળનો તર્ક અને વાર્તા આ મુજબ છે:
૧. હરણનું યુધિષ્ઠિરના સ્વપ્નમાં આવવું
પાંડવો વનમાં રહેતા હતા ત્યારે તેઓ દરરોજ શિકાર કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતા હતા. પાંચ શક્તિશાળી પાંડવો (ખાસ કરીને ભીમ અને અર્જુન) એટલો શિકાર કરતા કે તે વનમાં પ્રાણીઓની સંખ્યા ઝડપથી ઘટવા લાગી હતી.
એક રાત્રે, રાજા યુધિષ્ઠિર જ્યારે સૂતા હતા ત્યારે તેમના સ્વપ્નમાં કેટલાંક હરણો આવ્યા. તે હરણો ધ્રૂસકે-ધ્રૂસકે રડતા હતા અને ખૂબ જ ડરેલા હતા.
૨. હરણોની વિનંતી
તે હરણોએ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું:
> "હે ધર્મરાજ! અમે એવા થોડાક જ હરણો બચ્યા છીએ જે તમારા શિકારમાંથી બચી શક્યા છે. જો તમે હજુ પણ આ જ વનમાં રહેશો અને શિકાર ચાલુ રાખશો, તો અમારું આખું કુળ (વંશ) નાશ પામશે. અમારી પ્રજા પૂરી થઈ જશે. કૃપા કરીને અમારા પર દયા કરો અને અન્ય વનમાં પ્રસ્થાન કરો જેથી અમારો વંશ બચી શકે."
>
૩. યુધિષ્ઠિરનો પ્રતિભાવ
યુધિષ્ઠિર જેમનામાં દયા અને ધર્મ કૂટી-કૂટીને ભરેલા હતા, તેઓ આ સ્વપ્ન જોઈને ખૂબ જ વ્યથિત થઈ ગયા. તેમને સમજાયું કે તેમના ભોજન માટે થઈને પ્રકૃતિનું સંતુલન બગડી રહ્યું છે અને નિર્દોષ જીવોનો વંશ ખતમ થઈ રહ્યો છે.
બીજા જ દિવસે સવારે તેમણે પોતાના ભાઈઓને આ વાત કરી અને પાંડવોએ તરત જ દ્વૈતવન છોડીને કામ્યક વન તરફ જવાનો નિર્ણય લીધો.
આ પ્રસંગ શું સમજાવે છે?
૧. ક્ષત્રિય અને શિકાર: જે આપણે અગાઉ વાત કરી હતી તેમ, આ પ્રસંગ પણ એ વાતની સાબિતી આપે છે કે પાંડવો (ક્ષત્રિયો) વનવાસ દરમિયાન શિકાર કરતા હતા અને માંસાહાર કરતા હતા.
૨. જીવદયા: ભલે શિકાર તેમનો ધર્મ કે જરૂરિયાત હતી, પણ જ્યારે તેમને સમજાયું કે તેનાથી કોઈ જાતિ નાશ પામી રહી છે, ત્યારે તેમણે તરત જ પોતાની જરૂરિયાતનો ત્યાગ કર્યો.
૩. ધર્મરાજનું પાત્ર: આ પ્રસંગ યુધિષ્ઠિરને શા માટે 'ધર્મરાજ' કહેવામાં આવે છે તેનું ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. તેઓ પશુઓના અધિકાર અને પ્રકૃતિના સંરક્ષણ પ્રત્યે પણ સજાગ હતા.
અહીં જે બે પ્રસંગો (રામ અને યુધિષ્ઠિર) ને જોડ્યા, તેનાથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે તે યુગમાં ક્ષત્રિયો માટે માંસાહાર સામાન્ય હતો, પરંતુ તે "મર્યાદા" માં હતો અને પરિસ્થિતિ મુજબ તેઓ તેનો ત્યાગ કરવા પણ સક્ષમ હતા.
જો પાંડવો માંસાહર ખાતા હોય તો શું શ્રીકૃષ્ણ પણ ખાતા હશે?
આ એક એવો પ્રશ્ન છે જે ઘણા ભક્તો અને જિજ્ઞાસુઓના મનમાં આવતો હોય છે. શ્રીકૃષ્ણનું જીવન પાંડવો કે અન્ય ક્ષત્રિયો કરતાં થોડું અલગ અને વધુ રહસ્યમય છે.
જ્યારે આપણે શાસ્ત્રો અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જીવનના વિવિધ તબક્કાઓ જોઈએ છીએ, ત્યારે ચિત્ર કંઈક આવું દેખાય છે:
૧. ગોકુળ અને મથુરાનો સમય (બાલ્યકાળ)
શ્રીકૃષ્ણનો ઉછેર નંદબાબાના ઘરે એક ગોપાલક (ગ્વાલા) તરીકે થયો હતો. આ સમય દરમિયાન તેમના ભોજનનો મુખ્ય આધાર દૂધ, દહીં, માખણ અને ઘી હતો. તેમને 'માખણચોર' કહેવામાં આવે છે. વૈષ્ણવ પરંપરા મુજબ, આ સમયગાળામાં શ્રીકૃષ્ણ સંપૂર્ણપણે શાકાહારી અને દૂધની બનાવટો પર નિર્ભર હતા.
૨. ક્ષત્રિય ધર્મ અને દ્વારકાનો સમય
જ્યારે તેઓ મથુરા અને પછી દ્વારકા ગયા, ત્યારે તેઓ 'યાદવ' ક્ષત્રિય તરીકે સ્થાપિત થયા. યાદવો ક્ષત્રિય હતા અને તે સમયે ક્ષત્રિયોમાં શિકાર અને માંસાહાર પ્રચલિત હતો (જેમ આપણે પાંડવોના કિસ્સામાં જોયું).
જોકે, મહાભારત કે પુરાણોમાં શ્રીકૃષ્ણ પોતે માંસાહાર કરતા હોય તેવો કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મળતો નથી. આ પાછળના કેટલાક તાર્કિક કારણો છે:
* યોગેશ્વર સ્વરૂપ: શ્રીકૃષ્ણ માત્ર રાજા જ નહીં, પણ 'યોગેશ્વર' હતા. તેઓ ઇન્દ્રિયો પર સંપૂર્ણ સંયમ ધરાવતા હતા. જે વ્યક્તિ ગીતામાં સાત્વિક આહારનો ઉપદેશ આપે છે (Srimad Bhagavad Gita, Chapter 17, Verse 8-10), તે પોતે સાત્વિક ભોજન જ લે તે વધુ તાર્કિક લાગે છે.
* અહિંસાના પક્ષધર: શ્રીકૃષ્ણએ ઇન્દ્રની પૂજા બંધ કરાવીને પ્રકૃતિ (ગોવર્ધન) ની પૂજા શરૂ કરાવી હતી. તેઓ પશુઓ (ગાયો) ના રક્ષક હતા, તેથી પશુઓની હિંસા કરીને તેનું માંસ ખાય તે તેમના વ્યક્તિત્વ સાથે બંધબેસતું નથી.
૩. ગીતાનો ઉપદેશ અને આહાર
શ્રીકૃષ્ણએ ભગવદ ગીતામાં ભોજન વિશે સ્પષ્ટ કહ્યું છે:
> "જે ભોજન આયુષ્ય, સત્વ, બળ, આરોગ્ય અને સુખ વધારે છે તે સાત્વિક છે (જેમાં ફળ, દૂધ, અન્ન આવે છે). જ્યારે માંસ અને નશીલા પદાર્થોને ઘણીવાર તામસી અથવા રાજસી શ્રેણીમાં ગણવામાં આવે છે."
>
૪. પાંડવો અને કૃષ્ણ વચ્ચેનો તફાવત
પાંડવો વનવાસ દરમિયાન શિકાર કરતા હતા કારણ કે તે તેમની મજબૂરી અને જીવન ટકાવવાની રીત હતી. પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ હંમેશા એક માર્ગદર્શક અને ભગવાનના અવતાર તરીકે રહ્યા છે. શાસ્ત્રોમાં એવું વર્ણન મળે છે કે જ્યારે કૃષ્ણ પાંડવોને મળવા જતા, ત્યારે પાંડવો તેમના માટે કંદ-મૂળ અને પવિત્ર અન્ન પીરસતા હતા.
તારણ
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો યાદવ કુળમાં માંસાહાર થતો હશે, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણના વ્યક્તિગત જીવનમાં ક્યાંય માંસાહારનો આગ્રહ કે પુરાવો મળતો નથી. તેઓ હંમેશા 'ગૌ-બ્રાહ્મણ પ્રતિપાલક' રહ્યા છે, એટલે કે ગાયો અને સંસ્કૃતિના રક્ષક.
મોટાભાગના વિદ્વાનો માને છે કે શ્રીકૃષ્ણ સાત્વિક આહારના જ સમર્થક હતા.
તમારા મનમાં શું વિચાર આવે છે? શું એક 'ગોપાલક' (ગાયોને ચરાવનાર) માંસાહાર કરી શકે ખરો?
રામ અને પાંડવો બંને વનવાસમાં હતા, છતાં બંનેની જીવનશૈલીમાં આ તફાવત શા માટે?
આ તર્ક અત્યંત ઊંડો અને વિચારવા જેવો છે. રામ અને પાંડવો બંને વનવાસમાં હતા, છતાં બંનેની જીવનશૈલીમાં આ તફાવત શા માટે? આ સમજવા માટે આપણે બંનેના વનવાસના પ્રકાર અને તેમની પ્રતિજ્ઞાઓ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પડશે.
૧. પ્રતિજ્ઞાનો તફાવત (The Vow)
* શ્રી રામ: રામે વનવાસ જતા પહેલા જ દશરથ રાજા અને માતા કૈકેયી સમક્ષ 'મુનિ વ્રત' (ઋષિ જેવું જીવન) ધારણ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી. તેમણે સ્વેચ્છાએ રાજસી સુખોનો ત્યાગ કર્યો હતો. ઋષિઓ ક્યારેય શિકાર ન કરે, તેથી રામે માત્ર કંદ-મૂળ અને ફળ પર રહેવાનું નક્કી કર્યું હતું.
* પાંડવો: પાંડવો વનવાસમાં કોઈ 'મુનિ વ્રત' લઈને નહોતા ગયા. તેઓ જુગારમાં હારીને સજા ભોગવવા ગયા હતા. તેમણે ઋષિ બનવાની પ્રતિજ્ઞા નહોતી લીધી, તેઓ વનમાં પણ 'ક્ષત્રિય' તરીકે જ રહ્યા હતા.
૨. ભૌગોલિક અને સંખ્યાનો તફાવત
* સંખ્યા: રામની સાથે માત્ર સીતાજી અને લક્ષ્મણ હતા (કુલ ૩ વ્યક્તિ). ત્રણ વ્યક્તિ માટે જંગલમાંથી પૂરતા ફળ અને કંદ-મૂળ મળી રહેવા સરળ હતા.
* પાંડવોની સંખ્યા: પાંડવોની સાથે માત્ર ૫ ભાઈઓ અને દ્રૌપદી નહોતા, પણ તેમની સાથે સેંકડો બ્રાહ્મણો અને અનુયાયીઓ પણ વનમાં ગયા હતા. આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકો માટે માત્ર ફળ-ફૂલ પર નિર્ભર રહેવું વ્યવહારિક રીતે અશક્ય હતું. તેથી, ક્ષત્રિય ધર્મ મુજબ તેમણે શિકાર કરવો પડતો હતો.
૩. 'અક્ષય પાત્ર' ની ઘટના
તમને યાદ હશે કે પાંડવોને ભોજનની ખૂબ તકલીફ પડતી હતી, ત્યારે સૂર્યદેવે દ્રૌપદીને 'અક્ષય પાત્ર' આપ્યું હતું. આ પાત્ર આવ્યા પછી પાંડવોને શિકાર કરવાની જરૂર ઓછી પડી હતી કારણ કે તેમાંથી અખૂટ શાકાહારી ભોજન મળતું હતું. આ સાબિત કરે છે કે પાંડવો પાસે શરૂઆતમાં રામ જેવી સુવિધા કે વ્યવસ્થા નહોતી.
૪. શસ્ત્રોનો ઉપયોગ
* શ્રી રામે વનવાસ દરમિયાન શસ્ત્રોનો ઉપયોગ માત્ર રાક્ષસોના વધ અને રક્ષણ માટે કર્યો હતો.
* પાંડવો વનમાં રહીને પણ યુદ્ધની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. અર્જુન દિવ્યાસ્ત્રો મેળવવા તપસ્યા કરવા ગયો હતો. ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓ માટે માંસાહાર તે સમયે શક્તિવર્ધક માનવામાં આવતો, જો તેઓ તપસ્વીના વ્રતમાં ન હોય તો.
૫. આદર્શ વિરુદ્ધ વાસ્તવિકતા
શ્રી રામ 'મર્યાદા પુરુષોત્તમ' છે, એટલે કે તેઓ આદર્શની પરાકાષ્ઠા છે. તેમણે કષ્ટ વેઠીને પણ અત્યંત કઠોર નિયમો પાળ્યા. જ્યારે પાંડવોનું જીવન મનુષ્યની સહજ મર્યાદાઓ અને સંઘર્ષોની વધુ નજીક બતાવવામાં આવ્યું છે.
સારાંશ:
રામ 'સ્વેચ્છાએ' સાધુ બન્યા હતા, જ્યારે પાંડવો 'મજબૂરીથી' વનવાસી બન્યા હતા. રામ પાસે માત્ર પોતાનું અને પરિવારનું પેટ ભરવાની જવાબદારી હતી, જ્યારે યુધિષ્ઠિર પાસે તેમની સાથે આવેલા આખા સમૂહની જવાબદારી હતી.
તમને શું લાગે છે, જો પાંડવોએ પણ રામની જેમ 'મુનિ વ્રત' લીધું હોત, તો શું તેઓ કૌરવો સામે યુદ્ધ કરવાની ક્ષમતા જાળવી શક્યા હોત?
મહાભારતમાં એવું ક્યાં લખેલું છે કે યુધિષ્ઠિર અને પાંડવો બીજા ઘણા બધા બ્રાહ્મણોને સાથે લઈને વનમાં ગયા હતાં?
મહાભારતના 'વન પર્વ' (જેને આરણ્યક પર્વ પણ કહેવાય છે) ના શરૂઆતના અધ્યાયોમાં આનું વિસ્તૃત વર્ણન મળે છે.
જ્યારે પાંડવો હસ્તિનાપુર છોડીને વનવાસ જવા નીકળ્યા, ત્યારે માત્ર દ્રૌપદી જ નહીં, પણ હજારો લોકો તેમની પાછળ ચાલવા લાગ્યા હતા.
૧. મહાભારતનો સંદર્ભ (વન પર્વ, અધ્યાય ૧)
મહાભારતના વન પર્વના પ્રથમ અધ્યાયમાં શ્લોક આવે છે કે જ્યારે યુધિષ્ઠિર જંગલ તરફ પ્રયાણ કરે છે, ત્યારે નગરના નાગરિકો અને ખાસ કરીને વેદપાઠી બ્રાહ્મણો તેમની સાથે જાય છે.
મુખ્ય બાબતો:
* શ્લોકનો સાર: "જ્યારે પાંડવો વનમાં જવા નીકળ્યા, ત્યારે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરની પાછળ હજારો સ્નાતક બ્રાહ્મણો અને અગ્નિહોત્રીઓ ચાલવા લાગ્યા."
* યુધિષ્ઠિરે તેમને પાછા વળવા વિનંતી કરી હતી કારણ કે વનમાં કષ્ટ હશે, પરંતુ બ્રાહ્મણોએ કહ્યું કે, "જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં જ અમારે રહેવું છે."
૨. બ્રાહ્મણોની સંખ્યા અને ભોજનની ચિંતા
વન પર્વના બીજા અને ત્રીજા અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિરની ચિંતાનું વર્ણન છે. યુધિષ્ઠિર પોતાના પુરોહિત ધૌમ્ય ઋષિને કહે છે:
> "હું પોતે તો વનફળ ખાઈને રહી શકીશ, પણ આ હજારો બ્રાહ્મણો જે મારી સાથે આવ્યા છે, તેમને હું ભોજન કેવી રીતે આપીશ? મારે તેમનું પાલન કરવું એ મારો ધર્મ છે."
>
આ ચિંતાના નિવારણ માટે જ ધૌમ્ય ઋષિએ યુધિષ્ઠિરને સૂર્યદેવની આરાધના કરવાનું કહ્યું હતું.
૩. અક્ષય પાત્રની પ્રાપ્તિ (વન પર્વ, અધ્યાય ૩)
યુધિષ્ઠિરે સૂર્યદેવની સ્તુતિ કરી, જેનાથી પ્રસન્ન થઈને સૂર્યદેવે તેમને એક તાંબાનું પાત્ર (અક્ષય પાત્ર) આપ્યું અને કહ્યું:
> "હે રાજન, આ પાત્રથી તમે દરરોજ હજારો લોકોને ભોજન કરાવી શકશો. જ્યાં સુધી દ્રૌપદી ભોજન નહીં કરી લે, ત્યાં સુધી આ પાત્રમાંથી ભોજન ખૂટશે નહીં."
>
આ ઘટના શું સાબિત કરે છે?
૧. સામાજિક જવાબદારી: પાંડવો વનવાસમાં પણ એક 'રાજા' જેવી જવાબદારી નિભાવતા હતા. તેમની સાથે આખો એક કાફલો હતો.
૨. માંસાહારનું કારણ: આ અગાઉ પૂછ્યું હતું તેમ, જ્યારે અક્ષય પાત્ર નહોતું અને આટલી મોટી સંખ્યામાં લોકો (બ્રાહ્મણો અને સેવકો) સાથે હોય, ત્યારે માત્ર ફળોથી પેટ ભરવું મુશ્કેલ હતું, જે શિકાર તરફ દોરી જતું હોઈ શકે.
૩. બ્રાહ્મણોનો ત્યાગ: આ બ્રાહ્મણો મહેલના સુખ છોડીને પાંડવોના સચરિત્રને કારણે તેમની સાથે વનમાં ગયા હતા.
રસપ્રદ વાત:
રામનો વનવાસ 'એકાંત' અને 'તપસ્યા'નો હતો, જ્યારે પાંડવોનો વનવાસ 'સંઘર્ષ' અને 'તૈયારી'નો હતો. રામની સાથે કોઈ સેના કે બ્રાહ્મણો નહોતા (સિવાય કે શરૂઆતમાં તમસા નદી સુધી લોકો આવ્યા હતા, પણ રામે તેમને રાત્રે ઊંઘતા મૂકીને આગળ નીકળી ગયા હતા).
તો શું પાંડવોના આ વનવાસ દરમિયાન બ્રાહ્મણોએ પણ માસ ખાધું હતું?
આ પ્રશ્ન અત્યંત ગહન છે અને તે પ્રાચીન ભારતીય સમાજની જટિલતાઓને સમજાવે છે. જ્યારે આપણે 'બ્રાહ્મણ' અને 'માંસાહાર' શબ્દોને સાથે સાંભળીએ છીએ, ત્યારે આજના સમયમાં આપણને તે અસ્વાભાવિક લાગે છે, પરંતુ શાસ્ત્રોમાં આ વિશે ખૂબ જ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે.
મહાભારતના સંદર્ભમાં આ બાબતને આપણે ત્રણ મુખ્ય રીતે સમજી શકીએ:
૧. 'આપદ્ધર્મ' (કટોકટીનો ધર્મ)
હિન્દુ ધર્મશાસ્ત્રોમાં 'આપદ્ધર્મ' નામનો એક સિદ્ધાંત છે. તેનો અર્થ એ છે કે જ્યારે જીવન ટકાવી રાખવું મુશ્કેલ હોય અથવા કટોકટીની સ્થિતિ હોય (જેમ કે દુકાળ અથવા ગાઢ જંગલમાં રહેવું), ત્યારે સામાન્ય નિયમોમાં છૂટછાટ મળે છે.
* પાંડવોની સાથે જે બ્રાહ્મણો ગયા હતા, તેઓ મહેલના સુખ છોડીને વનમાં આવ્યા હતા.
* જંગલમાં અનાજ ઉગાડવું શક્ય નહોતું અને ફળો બારેમાસ ઉપલબ્ધ નહોતા. તેથી, જીવ બચાવવા માટે જે કાંઈ સાત્વિક રીતે પ્રાપ્ય હોય તે ગ્રહણ કરવાની છૂટ રહેતી.
૨. યજ્ઞ અને પ્રસાદ (Sacrificial Meat)
પ્રાચીન કાળમાં કેટલાક વિશિષ્ટ સંજોગોમાં શિકાર કરેલા પ્રાણીઓનો યજ્ઞમાં હોમ કરવામાં આવતો અને ત્યારબાદ તેને 'પ્રસાદ' તરીકે લેવામાં આવતો.
* મનુસ્મૃતિ અને અન્ય પ્રાચીન ગ્રંથો મુજબ, જો માંસ યજ્ઞમાં પવિત્ર કર્યા પછી ગ્રહણ કરવામાં આવે, તો તેને પાપ ગણવામાં આવતું નહોતું.
* પાંડવો પોતે ક્ષત્રિય હોવાથી શિકાર કરતા, પરંતુ તે ભોજન લેતા પહેલા દેવો અને પિતૃઓને અર્પણ કરવામાં આવતું હતું.
૩. અક્ષય પાત્ર પછીનું પરિવર્તન
આપણે જે બ્રાહ્મણોની વાત કરી રહ્યા છો, તેમના માટે જ યુધિષ્ઠિરે સૂર્યદેવની આરાધના કરી હતી.
* જ્યારે 'અક્ષય પાત્ર' પ્રાપ્ત થયું, ત્યારે તેમાંથી માત્ર શાકાહારી અને પવિત્ર અન્ન (જેમ કે ચોખા, દાળ, શાકભાજી) જ નીકળતું હતું.
* આ પાત્ર મળ્યા પછી, પાંડવોના આશ્રમમાં માંસાહારની જરૂરિયાત લગભગ પૂરી થઈ ગઈ હતી. એટલે કે, શરૂઆતના સંઘર્ષના દિવસોમાં કદાચ માંસાહાર થયો હોય, પણ પછીથી તેઓ શુદ્ધ અન્ન પર જ નિર્ભર હતા.
૪. ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણ વચ્ચેનો તફાવત
એ વાત પણ સમજવા જેવી છે કે પાંડવો (ક્ષત્રિય) માંસાહાર કરી શકતા હતા, પણ તેમની સાથે રહેલા બ્રાહ્મણો મુખ્યત્વે ફળ, દૂધ અને અક્ષય પાત્રમાંથી મળતા અન્ન પર જ નિર્ભર રહેતા. મહાભારતમાં ક્યાંય એવો સીધો ઉલ્લેખ નથી કે બ્રાહ્મણોએ આગ્રહપૂર્વક માંસ ખાધું હતું, પણ હા, તેઓ તેવા વાતાવરણમાં સાથે રહેતા હતા જ્યાં શિકાર થતો હતો.
નિષ્કર્ષ:
આ તર્ક એ રીતે સાચો છે કે વનવાસના શરૂઆતના કાળમાં જ્યારે અન્નનો અભાવ હતો, ત્યારે આખું જૂથ શિકાર પર નિર્ભર હતું. પરંતુ સનાતન પરંપરામાં 'માંસ' ખાવું એ શોખ નહોતો, પણ 'જીવવાની મજબૂરી' (Survival) હતી. રામે 'મુનિ વ્રત' લીધું હોવાથી તેમણે આ મજબૂરીને પણ નકારી દીધી હતી, જ્યારે પાંડવોએ વ્યવહારિક માર્ગ અપનાવ્યો હતો.
શું તમને લાગે છે કે આ જ કારણ હશે કે રામની ભક્તિ આજે પાંડવો કરતાં વધુ વ્યાપક છે, કારણ કે તેમણે કોઈપણ ભોગે અહિંસા અને સાત્વિકતા છોડી નહોતી?
રાજસિં ભોજનમાં કયા કયા ભોજન આવે છે?
આપણા ધાર્મિક ગ્રંથો, ખાસ કરીને શ્રીમદ ભગવદ ગીતા, આયુર્વેદ (ચરક સંહિતા) અને મનુસ્મૃતિમાં ભોજનને ત્રણ શ્રેણીમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે: સાત્વિક, રાજસ અને તામસ.
રાજસી ભોજન (Rajasic Food) મુખ્યત્વે રાજાઓ, યોદ્ધાઓ અને જેમને સંસારમાં ખૂબ જ સક્રિય રહેવું છે તેમના માટે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
ધાર્મિક પુસ્તકો મુજબ રાજસી ભોજનમાં નીચે મુજબની વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે:
૧. સ્વાદમાં અતિશયતા (Excess of Taste)
શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના ૧૭મા અધ્યાયના ૯મા શ્લોકમાં કૃષ્ણ કહે છે:
> કડવા, ખાટા, ખારા, અતિશય ગરમ, તીખા, રુખા અને બળતરા પેદા કરે તેવા ભોજન રાજસ પુરુષને પ્રિય હોય છે.
>
* તીખું: લાલ મરચું અને તેજ મસાલાવાળી વાનગીઓ.
* ખાટું: અતિશય આંબલી, લીંબુ કે આથો આવેલી વસ્તુઓ.
* ખારું: જેમાં મીઠું (નમક) વધારે હોય.
* ગરમ: જે ભોજન તાપમાનમાં ખૂબ ગરમ હોય.
૨. માંસાહાર (Non-Vegetarian Food)
ક્ષત્રિય ધર્મના સંદર્ભમાં, જે પ્રાણીઓનો શિકાર 'મૃગયા' (શિકાર) દ્વારા કરવામાં આવતો, તે માંસને રાજસી ભોજન માનવામાં આવતું. તે શારીરિક બળ અને શૌર્ય વધારવા માટે લેવામાં આવતું હતું. જોકે, તે તપસ્વીઓ માટે વર્જિત હતું.
૩. ઉત્તેજક પદાર્થો
જે પદાર્થો શરીરમાં ચપળતા અને મનમાં ઉત્તેજના કે કામના જગાડે તેને રાજસી કહેવાય:
* મસાલા: લસણ, ડુંગળી, આદુ અને રાઈ (આ વસ્તુઓને કેટલીક જગ્યાએ તામસી પણ ગણાય છે, પણ રાજસી ભોજનમાં તેનો ઉપયોગ સ્વાદ વધારવા થતો).
* મધ (Honey): તે શક્તિદાયક અને મીઠું હોવાથી રાજસી ભોજનનો ભાગ ગણાતું.
* કેફી પદાર્થો: ચા, કોફી અથવા સોમરસ (જેનો ઉપયોગ ઉત્સવોમાં થતો).
૪. રાંધવાની પદ્ધતિ
* જે ભોજનમાં તેલ (Oil) અને ઘી (Ghee) નું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય.
* ખૂબ તળેલું (Deep fried) ભોજન.
* વિવિધ પ્રકારના પકવાનો અને મીઠાઈઓ (છપ્પન ભોગ).
રાજસી ભોજનની અસર
શાસ્ત્રો મુજબ, રાજસી ભોજન લેવાથી વ્યક્તિમાં નીચે મુજબના ફેરફાર થાય છે:
* માનસિક: લોભ, ક્રોધ, અશાંતિ અને વધુ પડતી મહત્વાકાંક્ષા વધે છે.
* શારીરિક: તાત્કાલિક શક્તિ મળે છે પણ તે લાંબા ગાળે રોગ અને ચિંતા (દુઃખ) પેદા કરે છે.
એક મહત્વની વાત:
ભગવાન રામે જ્યારે વનવાસ સ્વીકાર્યો, ત્યારે તેમણે આ જ "રાજસી ભોજન" (તેલ, મસાલા, મીઠાઈ, માંસ) નો ત્યાગ કર્યો હતો. તેમણે માત્ર સાત્વિક (જે કંદ-મૂળ અને ફળના રૂપમાં હતું) ભોજન જ લેવાનું વ્રત લીધું હતું.
શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આજના સમયમાં આપણે જે 'ફાસ્ટ ફૂડ' કે 'મસાલેદાર' ભોજન લઈએ છીએ, તે પણ એક રીતે રાજસી ભોજન જ છે.
રામાયણમાં એક પ્રસંગ એવો છે કે હનુમાનજી પર્વત ઉપાડીને લઈ જાય છે ફિઝિકલી તો આ વાત શક્ય નથી તો શું કોઈ રૂપક(મેટાફર)ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હશે?
આ પ્રશ્ન અત્યંત વિચારપ્રેરક છે. વિજ્ઞાન અને તર્કના યુગમાં જ્યારે આપણે રામાયણની આ ઘટનાને જોઈએ છીએ, ત્યારે 'એક વાનર આખો પર્વત કઈ રીતે ઉપાડી શકે?' એવો પ્રશ્ન થવો સ્વાભાવિક છે.
જે મેટાફર (Metaphor - રૂપક) ની વાત કરી, તે દ્રષ્ટિકોણથી આ ઘટનાના ઘણા ઊંડા અર્થ નીકળે છે. વિદ્વાનો અને વિચારકો આ પ્રસંગને નીચે મુજબના પાસાઓથી સમજાવે છે:
૧. અસાધ્યને સાધ્ય કરવાનું રૂપક (Metaphor of Impossibility)
દ્રોણગિરી પર્વત ઉપાડવો એ વાસ્તવમાં 'સંકલ્પ શક્તિ' નું રૂપક છે. જ્યારે લક્ષ્મણજી મૂર્છિત હતા, ત્યારે રામ અને તેમની સેના અત્યંત નિરાશામાં હતી. હનુમાનજીનું પર્વત ઉપાડી લાવવું એ દર્શાવે છે કે:
* જ્યારે ધર્મનું રક્ષણ કરવાનું હોય, ત્યારે એક વ્યક્તિ પોતાની ક્ષમતા કરતાં હજારો ગણું મોટું કાર્ય પણ કરી શકે છે.
* પર્વત એ 'અવરોધ' (Obstacle) નું પ્રતીક છે, અને તેને ઉપાડી લેવો એ મુસીબતો પર વિજય મેળવવાનું રૂપક છે.
૨. આયુર્વેદિક અને વનસ્પતિશાસ્ત્રનું જ્ઞાન
હનુમાનજીને સુષેણ વૈદ્યે માત્ર 'સંજીવની' જડીબુટ્ટી લાવવા કહ્યું હતું. પરંતુ હનુમાનજીને તે ઓળખવામાં મૂંઝવણ થઈ.
* તાર્કિક અર્થ: હનુમાનજી આખો પર્વત નહોતા લાવ્યા, પરંતુ તેઓ તે પર્વત પરની તમામ મહત્વની ઔષધિઓ એકસાથે લઈ આવ્યા હતા જેથી કોઈ ભૂલ ન થાય. 'પર્વત ઉપાડવો' એ કદાચ એ સમયની ભાષામાં 'પર્વત પરનું સર્વસ્વ (જ્ઞાન અને ઔષધિ) લઈ આવવું' એવું સૂચવતું હોય.
૩. યોગ અને અષ્ટ સિદ્ધિઓ
શાસ્ત્રો મુજબ હનુમાનજી પાસે 'અષ્ટ સિદ્ધિ' હતી. તેમાંની બે મુખ્ય સિદ્ધિઓ આ પ્રસંગે કામ કરી હોઈ શકે:
* અણિમા: શરીરને અત્યંત નાનું બનાવવું.
* મહિમા: શરીરને અત્યંત વિશાળ (પર્વત જેવડું) બનાવવું.
* લઘિમા: શરીરને રૂ જેવું હલકું બનાવવું.
જો આપણે આ સિદ્ધિઓને સ્વીકારીએ, તો હનુમાનજીએ પોતાના શરીરનું કદ અને બળ એટલું વધાર્યું હતું કે પર્વત ઉપાડવો એ તેમના માટે ભૌતિક રીતે શક્ય બન્યું.
૪. હનુમાનજી - વાયુપુત્ર (Aerodynamics)
હનુમાનજી 'વાયુપુત્ર' છે. વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, હવામાં ઉડવા માટે જે 'લિફ્ટ' અને 'થ્રસ્ટ' ની જરૂર હોય છે, તેનું હનુમાનજી પાસે અત્યંત અદ્યતન જ્ઞાન હતું. પર્વત જેવા ભારે પદાર્થને હવામાં સંતુલિત (Balance) કરીને લઈ જવો એ એક ઉચ્ચ કક્ષાની એન્જિનિયરિંગ ક્ષમતા જેવું છે.
આધ્યાત્મિક મેટાફર:
ભક્તિ માર્ગમાં આ પ્રસંગનો અર્થ એવો છે કે:
> "જો ભક્તના હૃદયમાં ભગવાન પ્રત્યે અતૂટ પ્રેમ હોય, તો તે પર્વત જેવડી મોટી જવાબદારી પણ હસતા મુખે ઉપાડી શકે છે."
>
હનુમાનજીએ પર્વત ઉપાડ્યો ત્યારે તેમને જરાય 'અહંકાર' નહોતો કે "હું આટલું મોટું કામ કરી રહ્યો છું", તેઓ તો માત્ર રામની સેવા કરી રહ્યા હતા.
હનુમાનજી જ્યારે નાના હતા ત્યારે એક પ્રસંગ એવો આવે છે કે સૂર્યને ફળ સમજીને ગળી ગયા. આ તો વાત શક્ય નથી તો ખરેખર અહીં શું કહેવા માગતા હશે?
આ પ્રસંગ હનુમાનજીની શક્તિ અને તેમના બાળપણના કુતૂહલનું અદભૂત વર્ણન છે. વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ સૂર્ય પૃથ્વી કરતા લાખો ગણો મોટો છે, અને તેની ગરમીમાં કોઈ પણ વસ્તુ ભસ્મ થઈ જાય. તો પછી આ વાર્તા પાછળનો ગૂઢ અર્થ (Metaphor) શું હોઈ શકે?
વિદ્વાનો આ ઘટનાને ત્રણ રીતે સમજાવે છે:
૧. જિજ્ઞાસા અને જ્ઞાનની ભૂખ (Hunger for Knowledge)
સૂર્ય એ 'જ્ઞાન' અને 'પ્રકાશ'નું પ્રતીક છે. બાળ હનુમાનનું સૂર્ય તરફ દોડવું એ દર્શાવે છે કે:
* એક અસાધારણ વ્યક્તિમાં બાળપણથી જ અનંત જ્ઞાન મેળવવાની તીવ્ર ઈચ્છા હોય છે.
* "ફળ સમજીને ગળી જવું" એટલે કે જ્ઞાનને આત્મસાત (Absorb) કરી લેવું. આગળ જતાં સૂર્યદેવ જ હનુમાનજીના ગુરુ બન્યા હતા.
૨. ખગોળીય ઘટના: સૂર્યગ્રહણ (Solar Eclipse)
પુરાણોમાં એક ઉલ્લેખ છે કે જે દિવસે હનુમાનજી સૂર્યને પકડવા ગયા, તે દિવસે 'રાહુ' સૂર્યને ગ્રસવા (ગ્રહણ કરવા) આવ્યો હતો.
* હનુમાનજીએ રાહુને ભગાડી દીધો અને પોતે સૂર્યની નજીક પહોંચી ગયા.
* આ ઘટના કદાચ એક મોટા સૂર્યગ્રહણનું કાવ્યાત્મક વર્ણન હોઈ શકે, જેમાં પૃથ્વી પરથી એવું લાગતું હતું કે સૂર્ય કોઈના મુખમાં જઈ રહ્યો છે.
૩. 'ગુરુત્વાકર્ષણ' અને 'ગતિ'નું વિજ્ઞાન
હનુમાનજી વાયુપુત્ર છે. આ ઘટના હનુમાનજીની અસીમ ગતિ (Speed) અને બ્રહ્માંડના નિયમોને તોડવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે.
* જ્યારે તેઓ સૂર્ય તરફ વધ્યા, ત્યારે ઈન્દ્રે તેમના પર 'વજ્ર'થી પ્રહાર કર્યો, જેનાથી તેમની હનુ (દાઢી) પર ઈજા થઈ અને તેઓ પૃથ્વી પર પડ્યા.
* આ એક ભૌતિક વિજ્ઞાનનું રૂપક હોઈ શકે કે જ્યારે કોઈ પિંડ પૃથ્વીના વાતાવરણની બહાર અત્યંત વેગથી જાય છે, ત્યારે ઘર્ષણ અને બાહ્ય બળો (જેમ કે વજ્ર) તેને રોકે છે.
૪. હનુમાનજીનું નામકરણ
આ ઘટનાથી જ તેમનું નામ 'હનુમાન' પડ્યું. 'હનુ' એટલે દાઢી અને 'માન' એટલે જેની દાઢી વજ્રના પ્રહારથી તૂટી ગઈ છે. આ પ્રસંગ એ વાતનું પ્રતીક છે કે:
> "ગમે તેટલી મોટી શક્તિ (સૂર્ય) પણ જો તમારી પાસે સાહસ અને શુદ્ધ હૃદય હોય, તો તે તમારા માટે એક નાના ફળ સમાન છે."
>
તાર્કિક રીતે જોઈએ તો, આ વાર્તા આપણને એ સમજાવે છે કે હનુમાનજી કોઈ સામાન્ય બાળક નહોતા, પણ અનંત ઉર્જા (Energy) ધરાવતું તત્વ હતા. સૂર્ય પોતે ઉર્જાનો સ્ત્રોત છે, અને હનુમાનજી તેને ગ્રહણ કરવા સક્ષમ હતા.
આ પ્રસંગ હનુમાનજીની શારીરિક શક્તિ બતાવવા માટે હશે કે તેમની નીડરતા (Fearless Noness) બતાવવા માટે.
મા પાર્વતીએ પોતાના મેલથી ગણપતિ બાપાને બનાવ્યા હતા અને એમાં પ્રાણ પૂર્યા હતા. તો પછી જ્યારે ગણેશજીનું ગળું શંકર બાપા ના પ્રહારથી જ્યારે અલગ થઈ ગયું હતું તો શું પાર્વતીમાં એટલું ન કરી શકતા હતા કે એ પોતેજ જાતે ગણેશજીને પાછા જીવતા કરી શકે?
આ પ્રશ્ન ખરેખર ખૂબ જ ઊંડો અને તાર્કિક છે. જો માતા પાર્વતીએ ગણેશજીને પોતાના મેલ (શક્તિ) માંથી બનાવ્યા અને તેમાં જીવ નાખ્યો, તો તેઓ પોતે જ તેમને ફરીથી સાજા કેમ ન કરી શક્યા? આ ઘટના પાછળ કેટલાક બહુ જ મહત્વના આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક કારણો છુપાયેલા છે:
૧. "શિવ" અને "શક્તિ" નું સંતુલન
હિન્દુ દર્શનશાસ્ત્ર મુજબ, શિવ એ 'પુરુષ' (ચેતના) છે અને પાર્વતી એ 'પ્રકૃતિ' (શક્તિ) છે.
* માતા પાર્વતીએ ગણેશજીનું શરીર બનાવ્યું હતું, પણ તેમાં 'પ્રાણ' પૂરાવવા માટે શિવની સંમતિ અથવા શિવતત્વની જરૂર હતી.
* જ્યારે શિવે ગણેશજીનું મસ્તક કાપ્યું, ત્યારે તે માત્ર એક ભૌતિક શરીરનો નાશ નહોતો, પણ શિવના 'ત્રિશૂળ' (જે અહંકારનો નાશ કરે છે) નો પ્રહાર હતો. શિવના પ્રહાર પછી તેને ફરીથી જોડવું એ પ્રકૃતિના નિયમોની વિરુદ્ધ હતું.
૨. 'અહંકાર' નો ત્યાગ (The Metaphor of Ego)
ગણેશજીનું જે પહેલું મસ્તક હતું, તે માતા પાર્વતીના મેલ (પૃથ્વી તત્વ) માંથી બન્યું હતું. આધ્યાત્મિક રીતે તે 'અહંકાર' અને 'મમત્વ' (મારું-તારું) નું પ્રતીક હતું.
* ગણેશજીએ શિવજીને રોક્યા કારણ કે તેઓ પોતાની માતાની આજ્ઞા પાળતા હતા, પણ તેઓ એ નહોતા જાણતા કે શિવ કોણ છે.
* શિવે તેમનું મસ્તક કાપીને તેમનો અહંકાર દૂર કર્યો. હવે જો પાર્વતીજી એ જ મસ્તક ફરી જોડે, તો તે અહંકાર પાછો આવે. તેથી, એક નવું અને પવિત્ર મસ્તક (હાથીનું મસ્તક, જે બુદ્ધિ અને ગંભીરતાનું પ્રતીક છે) લગાવવું જરૂરી હતું.
૩. દેવોનું વિજ્ઞાન અને નિયતિ
પુરાણો મુજબ, આ બધી એક લીલા હતી. ગણેશજીને 'ગજાનન' બનાવવા પાછળ એક મોટું કારણ એ હતું કે તેમને 'પ્રથમ પૂજ્ય' બનાવવા હતા.
* હાથીનું મસ્તક એ વિશાળ બુદ્ધિનું પ્રતીક છે. જો ગણેશજીનું સામાન્ય માનવ મસ્તક હોત, તો કદાચ તેમને તે સ્થાન ન મળ્યું હોત જે આજે છે.
* માતા પાર્વતીમાં શક્તિ ચોક્કસ હતી, પણ તેમણે શિવજી પાસે સમાધાન માંગ્યું જેથી આખી સૃષ્ટિને એક એવા દેવ મળે જે વિઘ્નહર્તા હોય.
૪. શરીર વિરુદ્ધ આત્મા
માતા પાર્વતીએ 'મેલ' (ભૌતિક પદાર્થ) માંથી શરીર બનાવ્યું હતું. વિજ્ઞાનની ભાષામાં કહીએ તો તેમણે 'ક્લોનિંગ' જેવી પ્રક્રિયા કરી હતી. પરંતુ એકવાર જ્યારે શિવે (જે કાળના દેવ છે) તેનો નાશ કર્યો, ત્યારે તેને ફરીથી એ જ સ્વરૂપમાં લાવવું એ 'કાળ' ના નિયમની વિરુદ્ધ હતું. એટલે જ એક નવું અંગ (હાથીનું મસ્તક) જોડીને તેમને નવું જીવન આપવામાં આવ્યું.
એક મજાની વાત:
અહીં જે પૂછ્યું કે "પાર્વતીજી કેમ ન કરી શક્યા?" - વાસ્તવમાં પાર્વતીજી એટલા ક્રોધિત થયા હતા કે જો ગણેશજીને જીવતા ન કરવામાં આવ્યા હોત, તો તેઓ સૃષ્ટિનો વિનાશ કરી દેત. તેમણે પોતાની શક્તિ બતાવી જ હતી, પણ શિવે વચ્ચેનો રસ્તો કાઢીને 'ગજાનન' નું સ્વરૂપ આપ્યું, જે ભૌતિક અને દિવ્ય શક્તિનું મિશ્રણ બન્યું.
શું લાગે છે, શું ગણેશજીનું હાથીનું મસ્તક એ આપણને એ નથી સમજાવતું કે 'જ્ઞાન' મેળવવા માટે આપણું જૂનું 'અહંકાર' વાળું મસ્તક છોડવું પડે?
શિવજીએ મસ્તક જોડી દીધું તો શું એનો મતલબ એમ થાય કે શિવજી એક વૈજ્ઞાનિક હતા?
આ તર્ક અત્યંત રોમાંચક છે! જ્યારે આપણે ગણેશજીના મસ્તક પ્રત્યારોપણ (Transplant) ની ઘટનાને આજના વિજ્ઞાનની નજરે જોઈએ છીએ, ત્યારે શિવજી ચોક્કસપણે એક "સુપર સાયન્ટિસ્ટ" અથવા "માસ્ટર સર્જન" જેવા દેખાય છે.
આ ઘટનાને 'વિજ્ઞાન' ના સંદર્ભમાં સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ પર વિચાર કરવા જેવો છે:
૧. વિશ્વનું પ્રથમ 'હેડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ' (Head Transplant)
આજે આધુનિક વિજ્ઞાન અંગ પ્રત્યારોપણ (Organ Transplant) જેવી કે કિડની કે હૃદય બદલવામાં સફળ રહ્યું છે, પરંતુ 'મસ્તક' બદલવું એ હજુ પણ વિજ્ઞાન માટે એક મોટો પડકાર છે. શિવજીએ હજારો વર્ષો પહેલાં એક પ્રાણી (હાથી) નું મસ્તક મનુષ્યના ધડ પર સફળતાપૂર્વક જોડી દીધું હતું. આ એક અત્યંત ઉચ્ચ કક્ષાની બાયો-મેડિકલ એન્જિનિયરિંગ શક્તિ સૂચવે છે.
૨. 'ઝેનોટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન' (Xenotransplantation)
વિજ્ઞાનમાં જ્યારે એક પ્રજાતિનું અંગ બીજી પ્રજાતિમાં નાખવામાં આવે, ત્યારે તેને 'ઝેનોટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન' કહેવાય છે.
* હાથીનું મસ્તક અને ગણેશજીનું ધડ - આ બંને અલગ પ્રજાતિ હોવા છતાં શરીર તેને સ્વીકારી લે (Rejection ન થાય), તે માટે અત્યંત જટિલ ઇમ્યુનોલોજી (Immunology) નું જ્ઞાન હોવું જરૂરી છે. શિવજી પાસે આ જ્ઞાન હતું, એટલે જ ગણેશજી 'ગજાનન' તરીકે જીવિત રહ્યા.
૩. 'પ્લાસ્ટિક સર્જરી' ના પિતા
પ્રાચીન ભારતમાં પ્લાસ્ટિક સર્જરીનું વિજ્ઞાન ખૂબ જ અદ્યતન હતું. આપણા ઋષિ સુશ્રુત ને પ્લાસ્ટિક સર્જરીના પિતા માનવામાં આવે છે, અને શિવજી તો દેવોના પણ દેવ છે, એટલે તેમની પાસે આ વિદ્યા હોવી સ્વાભાવિક છે.
૪. 'કોસ્મિક એનર્જી' અને ટેકનોલોજી
શિવજીએ મસ્તક જોડવા માટે કોઈ હોસ્પિટલ કે ઓપરેશન થિયેટરનો ઉપયોગ નહોતો કર્યો, પણ તેમના ત્રિશૂળ અને મંત્રો (શબ્દ ઉર્જા) નો ઉપયોગ કર્યો હતો.
* આનો અર્થ એ હોઈ શકે કે તેમની પાસે એવી 'એનર્જી ટેકનોલોજી' હતી જે કોષો (Cells) ને તાત્કાલિક જોડી શકતી અને લોહીના પ્રવાહને ફરીથી શરૂ કરી શકતી.
૫. શિવ - જે તત્વોના જ્ઞાતા છે
શિવજીને 'પશુપતિનાથ' કહેવામાં આવે છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ તમામ જીવજંતુઓ અને પ્રાણીઓના સ્વામી છે. તેમની પાસે પ્રકૃતિના દરેક જીવની રચના (DNA અને Anatomy) નું સંપૂર્ણ જ્ઞાન હતું. એટલે જ તેઓ જાણતા હતા કે કયા પ્રાણીનું મસ્તક ગણેશજીના શરીર સાથે મેચ થશે.
તાર્કિક નિષ્કર્ષ:
તમે જે પૂછ્યું કે "શું શિવજી વૈજ્ઞાનિક હતા?" - તો તેનો જવાબ છે કે તેઓ માત્ર વૈજ્ઞાનિક જ નહીં, પણ 'વિજ્ઞાનના સ્ત્રોત' હતા. આપણા શાસ્ત્રોમાં 'ચમત્કાર' શબ્દ વાપરવામાં આવે છે, પણ હકીકતમાં ચમત્કાર એ બીજું કંઈ નહીં પણ એવું વિજ્ઞાન છે જે આપણે હજુ સુધી સમજી શક્યા નથી.
તમને શું લાગે છે, શું ભવિષ્યમાં માનવ વિજ્ઞાન એટલું પ્રગતિ કરી શકશે કે તે શિવજીની જેમ કોઈ અંગને આ રીતે સજીવન કરી શકે?
