Chapter 5. Social media એ સ્ત્રી ને અવાજ આપ્યો છે પણ trolling,cyber bullying અને body shaming પણ વધ્યા છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં સોશિયલ મીડિયા એ વ્યક્તિગત અને સામાજિક જીવનનું અભિન્ન અંગ બની ગયું છે. ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે, તે એક શક્તિશાળી હથિયાર બન્યું છે જે તેમને અવાજ આપે છે, તેમના અધિકારો માટે લડવાની તાકાત આપે છે અને વૈશ્વિક સ્તરે તેમની વાર્તાઓ શેર કરવાની તકો પૂરી પાડે છે. પરંતુ આ જ પ્લેટફોર્મ પર ટ્રોલિંગ, સાયબર બુલિંગ અને બોડી શેમિંગ જેવા નકારાત્મક પાસાઓ વધી રહ્યા છે, જે સ્ત્રીઓના માનસિક અને ભાવનાત્મક આરોગ્યને ધમકી આપે છે. ૨૦૨૫ના આંકડા અનુસાર, વિશ્વમાં ૭૦% પુરુષો અને માત્ર ૬૫% સ્ત્રીઓ ઓનલાઈન છે, પરંતુ આ અંતરને ઘટાડવાથી ૩૪.૩.૫ મિલિયન સ્ત્રીઓને લાભ થઈ શકે છે. અહીં આપણે સોશિયલ મીડિયાના બે પાસાઓ – સશક્તિકરણ અને અપમાન – ની વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું, જેમાં આંકડાઓ અને વાસ્તવિક ઉદાહરણોનો સમાવેશ થશે.
સોશિયલ મીડિયા: સ્ત્રીને અવાજ અને સશક્તિકરણનું માધ્યમસોશિયલ મીડિયા એ સ્ત્રીઓ માટે એક વિપ્લવીય પ્લેટફોર્મ બન્યું છે. પહેલા જ્યાં સ્ત્રીઓની વાર્તાઓ માત્ર ઘરની ચાર દીવાલોમાં સીમિત રહેતી, ત્યાં હવે ઇન્સ્ટાગ્રામ, ટ્વિટર (હવે X) અને ફેસબુક જેવા માધ્યમો તેમને વૈશ્વિક વેદી આપે છે. ૨૦૨૫માં, અમેરિકામાં ૫૫% સ્ત્રીઓ ઇન્સ્ટાગ્રામનો ઉપયોગ કરે છે, જે પુરુષો કરતાં ૧૧% વધુ છે. આ પ્લેટફોર્મ્સ પર સ્ત્રીઓ #MeToo, #TimesUp અને #BreakTheSilence જેવા હેશટેગ્સ દ્વારા જાતીય હિંસા, અસમાન વેતન અને ઘરેલુ હિંસા જેવા મુદ્દાઓ ઉજાગર કરે છે.ભારતમાં, સોશિયલ મીડિયા સ્ત્રીઓને વ્યવસાયિક તકો પણ આપે છે. ૨૦૨૫માં, ૬૦% સ્ત્રી ઉદ્યોગસાહસિકોએ સોશિયલ મીડિયા દ્વારા નવા બિઝનેસ નેટવર્ક્સ અને મેન્ટરશિપ મેળવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઇન્ફ્લુએન્સર્સ જેમ કે કિશોરી શાર્મા અને નીલમ ગિરી તેમના પ્લેટફોર્મ્સ પર મહિલા સશક્તિકરણના કાર્યક્રમો ચલાવે છે, જે લાખોને પ્રભાવિત કરે છે. વધુમાં, યુનેસ્કોના ૨૦૨૫ના અહેવાલ મુજબ, ડિજિટલ ટેક્નોલોજીએ અપંગ સ્ત્રીઓને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા ૮૦% વધુ ફોલોઅર્સ મેળવવામાં મદદ કરી છે, જે તેમની વાર્તાઓને વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચાડે છે.
સોશિયલ મીડિયા એ સ્ત્રીઓને શિક્ષણ અને જાગૃતિનું માધ્યમ પણ બનાવ્યું છે. #GirlChild અને #WomenEmpowerment જેવા કેમ્પેઈન્સ દ્વારા ગ્રામીણ સ્ત્રીઓ પણ જોડાઈ રહી છે. વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમના ૨૦૨૫ના અહેવાલ અનુસાર, ડિજિટલ સમાવેશથી સ્ત્રી ઉદ્યોગસાહસિકોને ૫ ટ્રિલિયન ડોલરની તક મળી શકે છે, જો કે ૫૭% સ્ત્રીઓએ ઓનલાઈન હેરાસમેન્ટનો સામનો કર્યો છે. આ રીતે, સોશિયલ મીડિયા સ્ત્રીઓને માત્ર અવાજ જ નથી આપતો, પરંતુ તેમને આર્થિક અને સામાજિક રીતે સશક્ત પણ બનાવે છે. (આશરે ૩૦૦ શબ્દો)
નકારાત્મક પાસાઓ: ટ્રોલિંગ, સાયબર બુલિંગ અને બોડી શેમિંગનો વધતો વપરાશજોકે સોશિયલ મીડિયા સ્ત્રીઓને અવાજ આપે છે, તો તે જ પ્લેટફોર્મ પર ટ્રોલિંગ, સાયબર બુલિંગ અને બોડી શેમિંગ જેવા અપમાનો પણ વધ્યા છે. ૨૦૨૫માં, ટીન ગર્લ્સ (૧૪-૧૬ વર્ષની)માંથી ૭૨%એ બોડી-આધારિત બુલિંગનો અનુભવ કર્યો છે, જેમાં ૬૨%એ તેમની દેખાવને લગતી કોમેન્ટ્સને કારણે માનસિક અસર અનુભવી છે. આ અપમાનો માત્ર કોમેન્ટ્સમાં સીમિત નથી; તે મીમ્સ, ડીપફેક્સ અને હેટ સ્પીચમાં પણ જોવા મળે છે.સાયબર બુલિંગનો વધારો ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ વિરુદ્ધ છે. ૨૦૨૫ના અભ્યાસ મુજબ, ૬૦% ટીન ગર્લ્સ અને ૫૯% બોય્ઝે ઓનલાઈન હેરાસમેન્ટનો સામનો કર્યો છે, પરંતુ સ્ત્રીઓ વધુ અસરગ્રસ્ત થાય છે કારણ કે તેમની પોસ્ટ્સ પર જેન્ડર-આધારિત હુમલા વધુ હોય છે. ભારતમાં, #MeToo કેમ્પેઈન દરમિયાન ઘણી સ્ત્રીઓને ટ્રોલિંગનો ભોગ બનવું પડ્યું, જેમ કે તનુષ્રી દત્તા અને રજત કપૂર કેસમાં જોવા મળ્યું. ૨૦૨૫માં, વ્યવસાયિક સ્ત્રીઓમાંથી ૨૨%એ સોશિયલ મીડિયા પર ગંભીર હેરાસમેન્ટ અનુભવી, જે ૨૦૨૩ના ૧૮%થી વધારો દર્શાવે છે.બોડી શેમિંગ એક વધુ ગંભીર સમસ્યા છે. મે ૨૦૨૫ના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે સબ્ટલ સાયબર બુલિંગથી બાળકોમાં PTSD જેવા માનસિક રોગો થઈ શકે છે, અને ટીન ગર્લ્સમાં આની અસર વધુ છે. સ્ટાર્સ જેમ કે કૃણાલ પંડ્યા અને રિહાના જેવી હસ્તીઓ પર બોડી શેમિંગના કેસ વધ્યા છે, જે સામાન્ય સ્ત્રીઓને પણ અસર કરે છે. આ અપમાનો માનસિક તણાવ, ડિપ્રેશન અને આત્મહત્યાના વિચારોને વધારે છે. યુનેસ્કોના અહેવાલ મુજબ, સોશિયલ મીડિયા સ્ત્રીઓના સ્વ-સન્માનને ધીમે ધીમે નુકસાન પહોંચાડે છે, જેમાં નકારાત્મક બોડી ઇમેજ અને હાનિકારક વર્તનનું જોખમ વધે છે.
અસરો અને વાસ્તવિક ઉદાહરણોઆ નકારાત્મક અસરો માત્ર વ્યક્તિગત સ્તરે જ નથી, પરંતુ સામાજિક સ્તરે પણ જોવા મળે છે. ૨૦૨૫માં, ઓનલાઈન હેરાસમેન્ટને કારણે ૪૦% સ્ત્રીઓએ સોશિયલ મીડિયા પર તેમની પોસ્ટિંગ ઘટાડી છે, જે તેમના અવાજને દબાવે છે.ભારતમાં, બોલિવુડ અભિનેત્રી ઓ પર બોડી શેમિંગના કેસ વારંવાર આવે છે, જે યુવા સ્ત્રીઓને અસર કરે છે. એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે સાયબર બુલિંગથી સ્ત્રીઓમાં બોડી શેમ અને દેખાવ બદલવાની ઇચ્છા વધે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે, આફ્રિકા અને એશિયામાં સ્ત્રીઓ વિરુદ્ધ મીમ્સમાં હેટ સ્પીચ અને સાયબરબુલિંગ વધ્યું છે, જેમાં અસંવેદનશીલ ભાષા અને નકારાત્મક સ્ટીરિયોટાઈપ્સનો ઉપયોગ થાય છે.આનાથી સ્ત્રીઓની ભાવનાત્મક આરોગ્યને નુકસાન થાય છે, અને તેઓ ઓનલાઈન જાગૃતિમાંથી દૂર થાય છે. (આશરે ૧૫૦ શબ્દો)
ઉપાયો અને નિષ્કર્ષઆ સમસ્યાઓના ઉપાય તરીકે, સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ AI-આધારિત મોનિટરિંગ વધારવું જોઈએ, જેમ કે બોડી શેમિંગ કોમેન્ટ્સને આપમેળે બ્લોક કરવું. નાયા કેન્યાના ૨૦૨૫ના અહેવાલ મુજબ, ડિજિટલ લિટરસી અને જાગૃતિ કેમ્પેઈન્સથી સ્ત્રીઓને સુરક્ષિત રાખી શકાય. સરકારો અને NGOઓએ કાયદાકીય સુરક્ષા મજબૂત કરવી જોઈએ, જેમ કે ભારતના IT એક્ટમાં સાયબર હિંસા વિરુદ્ધની જોગવાઈઓ.નિષ્કર્ષમાં, સોશિયલ મીડિયા સ્ત્રીઓને અવાજ આપે છે, પરંતુ તેની સાથે આવતા અપમાનોને રોકવા માટે સામૂહિક પ્રયાસ જરૂરી છે. જો આ પ્લેટફોર્મ્સને વધુ સુરક્ષિત બનાવવામાં આવે, તો તે સ્ત્રીઓના સશક્તિકરણને વધુ મજબૂત કરશે. આખરે, સોશિયલ મીડિયા એક તલવાર જેવું છે – તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે આપણા હાથમાં છે.
