ગોદાવરી તીર અથવા સર્વશૈલ એ પ્રખ્યાત શક્તિપીઠ છે જ્યાં એવું કહેવામાં આવે છે કે મા સતીનો ડાબો ગાલ પડ્યો હતો અને આ ધાર્મિક સ્થળ પર પૂજાતી મૂર્તિઓ વિશ્વેશ્વરી (વિશ્વેશી) અથવા રાકિણી અથવા વિશ્વમાતુકા (સમગ્ર વિશ્વની માતા) અને ભગવાન શિવ વત્સ્નાભ અથવા દંડપાણી (લાકડી ધરાવનાર) તરીકે છે. આ શક્તિપીઠ ભારતના આંધ્રપ્રદેશના રાજમુન્દ્રી નજીક ગોદાવરી નદીના કિનારે કોટિલિંગેશ્વર મંદિરમાં સ્થિત છે.
ગોદાવરી નદી હિન્દુઓ માટે પવિત્ર છે અને તેના કિનારે અનેક તીર્થસ્થાનો છે. તે હજારો વર્ષોથી એક ખાસ તીર્થસ્થાન તરીકે માનવામાં આવે છે. બલદેવ (૫૦૦૦ વર્ષ પહેલાં) અને તાજેતરમાં ચૈતન્ય મહાપ્રભુ (૫૦૦ વર્ષ પહેલાં) સહિત અનેક પ્રખ્યાત હસ્તીઓએ પૂજા તરીકે તેના પાણીમાં સ્નાન કર્યું છે.
ગોદાવરી નદીને દક્ષિણ (દક્ષિણ) ગંગા અને રાજમુન્દ્રી દક્ષિણ કાશી માનવામાં આવે છે. દર બાર વર્ષે, નદીના કિનારે પુષ્કરમ મેળો ભરાય છે. કરોડો લોકો પોતાના બધા પાપોથી પોતાને શુદ્ધ કરવા માટે નદીના પવિત્ર પાણીમાં પવિત્ર ડૂબકી લગાવે છે.
દંતકથા છે કે ગૌતમ ઋષિ ત્રયંબકેશ્વર ખાતે બ્રહ્મગિરિ પર્વતો પર તેમની પત્ની અહલ્યા સાથે રહેતા હતા. ઋષિએ તેમના ચોખાનો ભંડાર એક અનાજ ભંડારમાં રાખ્યો હતો. એકવાર, એક ગાય તેમના અનાજ ભંડારમાં ઘૂસી ગઈ અને ચોખા ખાઈ ગઈ. જ્યારે ઋષિએ ગાયને દુર્ભા ઘાસથી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે તે મરી ગઈ. ઋષિ 'ગોહત્ય' ના પાપથી મુક્ત થવા માંગતા હતા. તેમણે ભગવાન શિવની પૂજા કરી અને તેમના આશ્રમને શુદ્ધ કરવા માટે ગંગા લાવવા વિનંતી કરી. ભગવાન શિવ ઋષિથી પ્રસન્ન થઈને ત્રયંબક તરીકે પ્રગટ થયા અને ગંગા નદીને કિનારે લઈ ગયા. ગૌતમ ઋષિ દ્વારા ગંગાને ત્રયંબકેશ્વર લાવવામાં આવી હોવાથી, તે અહીં ગૌતમી તરીકે ઓળખાય છે. તેને ગોદાવરી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે નદીએ ગૌતમ ઋષિને તેમના પાપોથી મુક્ત કરવામાં મદદ કરી હતી.
આ સુપ્રસિદ્ધ દિવ્ય સ્થળની મુખ્ય મૂર્તિઓ દેવીને "વિશ્વમાતુકા અથવા વિવેશી" (બ્રહ્માંડની દિવ્ય માતા) તરીકે અને ભગવાન શિવને "દંડપણી અથવા વત્સ્નાભ" (શક્તિ ધરાવનાર) તરીકે અહીં પૂજાય છે.
ત્રયંબકેશ્વર ખાતે બ્રહ્મગિરિ પર્વતો પર રહેતા ગૌતમ ઋષિ વિશે એક પૌરાણિક ઉલ્લેખ છે. ગૌતમ ઋષિએ એક ગાયને ભગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો જેણે તેમના અનાજના ભંડારમાં રહેલા બધા ચોખા ખાઈ લીધા. જ્યારે ઋષિ દુર્ભા ઘાસથી ગાયનો પીછો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ગાય મરી ગઈ. ઋષિએ ભગવાન શિવનું ધ્યાન કર્યું અને ગોહત્ય (ગાય હત્યા) થી મુક્તિ મેળવવા માંગતા હતા. તેમણે ભગવાન શિવને તેમના આશ્રમને શુદ્ધ કરવા માટે ગંગા લાવવા વિનંતી કરી. ભગવાન શિવ ગૌતમ ઋષિની પૂજાથી પ્રસન્ન થયા અને ત્ર્યંબક તરીકે પ્રગટ થયા અને ગંગા નદીને ત્રયંબકેશ્વરમાં ઉતારી. આ નદી ગૌતમી તરીકે પણ ઓળખાય છે, કારણ કે તે ગૌતમ ઋષિ દ્વારા નીચે લાવવામાં આવી હતી. આ નદીને ગોદાવરી નામ આપવામાં આવ્યું છે, કારણ કે આ નદી ગૌતમ ઋષિને "ગોહત્ય" ના પાપોથી મુક્ત કરવા માટે નીચે ઉતારવામાં આવી હતી.
હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ અને બલદેવ જેવા કેટલાક પ્રખ્યાત લોકોએ પણ ગોદાવરી નદીમાં સ્નાન કર્યું હતું. આ મંદિર કોણે અને ક્યારે બનાવ્યું તે વિશે કોઈ ચોક્કસ માહિતી નથી. પરંતુ, એવું કહેવામાં આવે છે અને પુરાણો અને વેદોમાં પણ લખાયેલું છે કે મા સતીની ચિન પડી ગઈ હતી. તેથી, આ સ્થાનનું મહત્વ વધારવા અને મા સતીની પ્રાર્થના કરવા માટે, આ ગોદાવરી તીર શક્તિપીઠ મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.
મંદિર ઉત્સવો
હિન્દુ કેલેન્ડર પર આધાર રાખીને વર્ષમાં બે વાર આવતી નવરાત્રી - માર્ચ અથવા એપ્રિલ મહિનામાં અને બીજી સપ્ટેમ્બર અથવા ઓક્ટોબર મહિનામાં આવતી નવરાત્રી અહીંનો મુખ્ય તહેવાર છે. દર બાર વર્ષે એકવાર, ગોદાવરી નદીના કિનારે પુષ્કરમ મેળો ભરાય છે. દેશભરમાંથી લાખો લોકો પોતાના પાપો શુદ્ધ કરવા માટે નદીમાં ડૂબકી લગાવે છે. આ ઉત્સવ દરમિયાન મંદિરનું આખું વાતાવરણ જોવા માટે મંત્રમુગ્ધ કરી દે તેવું છે અને દેશભરના લોકો આ શુભ પ્રસંગની ઉજવણી કરવા માટે અહીં આવે છે. નવરાત્રિ સંપૂર્ણ ઉર્જા, શ્રદ્ધા, સમર્પણ અને ભક્તિ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. બીજો એક તહેવાર જે ખૂબ જ ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે તે છે
આલેખન - જય પંડ્યા
