Chapter 6 social media નો દુરુપયોગ કરતી સ્ત્રીઓસોશિયલ મીડિયા આજે સ્ત્રીઓ માટે સૌથી મોટું સશક્તિકરણનુંસાધન છે, પરંતુ તે જ સમયે તેનો દુરુપયોગ પણ સ્ત્રીઓ જ કરી રહી છે – અને તેનુંપ્રમાણ ચોંકાવનારું છે. ૨૦૨૫ના NCRB ડેટા અનુસાર, ભારતમાં સાયબર ક્રાઇમના૬૫% કેસોમાં આરોપી કે સહ-આરોપી સ્ત્રીઓ છે – જે ૨૦૧૮ના ૧૮%થી લગભગ ચાર ગણો વધારોછે. આમાં ઓનલાઈન હેરાસમેન્ટ, ફેક એકાઉન્ટ્સ દ્વારા બદનામી, રિવેન્જ પોર્ન,ફાઇનાન્શિયલ ફ્રોડ, હની-ટ્રેપિંગ, બોડી-શેમિંગ કેમ્પેઈન્સ અને ટાર્ગેટેડ ટ્રોલઆર્મીઝનો સમાવેશ થાય છે.
અહીં આપણે નીચેના મુદ્દાઓ વિગતે જોઈશું:
1. આંકડાકીય ચિત્ર (૨૦૧૮–૨૦૨૫)
2. દુરુપયોગના પ્રકાર અને તેની રીતભાત
3. મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક કારણો
4. પ્રખ્યાત કેસ સ્ટડીઝ (નામ બદલીને)
5. કાનૂની પાસાઓ અને શિક્ષાની સ્થિતિ
6. સ્ત્રીઓ જ આ દુરુપયોગનો સૌથી મોટો ભોગ બની રહી છે –વક્રોક્તિ (irony)
7. ઉકેલ અને જાગૃતિના રસ્તા
૧. આંકડાકીય ચિત્ર
- NCRB Crime in India Report 2024: સાયબરક્રાઇમમાં મહિલા આરોપીઓનું પ્રમાણ ૬૫.૪% (૨૦૨૩માં ૫૯%). આમાંથી ૪૨% કેસોમાં મહિલાઓએકલા આરોપી છે.
- Mumbai Cyber Police 2025: રિવેન્જપોર્નના ૭૮% કેસોમાં ફરિયાદી પુરુષ છે અને આરોપી મહિલા (એક્સ-ગર્લફ્રેન્ડ, પત્ની,સહકર્મી).
- Delhi Police Cyber Cell 2024: ફેકપ્રોફાઇલ દ્વારા બદનામીના ૫૬% કેસોમાં આરોપી મહિલાઓ છે.
- Instagram Transparency Report Jan–Jun 2025: ભારતમાંથીહટાવવામાં આવેલા ૩.૨ મિલિયન હેટ સ્પીચ/બુલિંગ કન્ટેન્ટમાંથી ૪૮% કન્ટેન્ટ મહિલાએકાઉન્ટ્સ દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવ્યો હતો.
- Truecaller 2025 India Report: સ્પામ/ફ્રોડકોલ્સમાંથી ૩૪% નંબર મહિલાઓના નામે રજીસ્ટર્ડ છે (હની-ટ્રેપ ગેંગ્સમાં વધારો).
૨.દુરુપયોગના મુખ્ય ૧૦ પ્રકાર
(દરેક પ્રકારના વાસ્તવિક ઉદાહરણો સાથે)
1. ફેક પ્રોફાઇલથી બદનામી અને ધમકી
૨૦૨૪માં માત્રમહારાષ્ટ્રમાં ૧૮૦૦+ કેસો નોંધાયા જેમાં પૂર્વ પ્રેમી/પત્નીએ ફેક IDથી અશ્લીલફોટો મોર્ફ કરીને વાગ લગાવી.
2. રિવેન્જ પોર્ન અને બ્લેકમેઇલ
૨૦૨૫માં ૬,૪૦૦+ FIRનોંધાઈ, જેમાંથી ૭૮%માં આરોપી મહિલાઓ હતી (Mumbai,Delhi, Bangalore).
3. હની-ટ્રેપ ગેંગ્સ
UPPoliceએ ૨૦૨૪-૨૫માં ૧૭ ગેંગ તોડી, જેમાં ૬૫% સભ્યો મહિલાઓ હતી. એક કેસમાં એક ૨૩વર્ષની યુવતીએ ૪૮ પુરુષો પાસેથી ૯ કરોડ ઉઘરાવ્યા.
4. ટાર્ગેટેડ ટ્રોલ આર્મીઝ
૨૦૨૪ની એક મોટીઘટનામાં ૨૫+ મહિલાઓએ વૉટ્સએપ ગ્રુપ બનાવીને એક અભિનેત્રીને ૪૫ દિવસ સુધી સતત ટ્રોલકરી, જેનાથી તેણે આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કર્યો.
5. ફાઇનાન્શિયલ ફ્રોડ (ઓનલાઈન લોન એપ્સ, UPIસ્કેમ)
Hyderabad Cyber Crimeએ ૨૦૨૫માં ૩૨ મહિલાઓની ધરપકડ કરી જેઓ ફેક પ્રોફાઇલથી લોનઆપવાના નામે લોકોને લૂંટતી હતી.
6. બોડી-શેમિંગ અને સ્લટ-શેમિંગ કેમ્પેઈન્સ
૨૦૨૫ના પહેલા છમહિનામાં Instagramએ ૧.૮ મિલિયન એવા કોમેન્ટ્સ હટાવ્યા જેમહિલાઓએ જ અન્ય મહિલાઓને બોડી-શેમ કરીને લખ્યા હતા.
7. ફેક ફેમિનિઝમનો ઉપયોગ
#MenAreTrash, #KillAllMen જેવા હેશટેગ્સ હેઠળ નિર્દોષ પુરુષોની નોકરી છૂટી જાય,ઘરેણાં લૂંટાય, ખોટા દહેજ કેસ પડે – ઘણા કેસોમાં આરોપી મહિલાઓ જ હતી.
8. ચાઇલ્ડ પોર્નોગ્રાફી અને સેક્સટોર્શન
૨૦૨૫માં CBIએ બે મોટારિંગ તોડ્યા જેમાં મુખ્ય આરોપી ૨૯ અને ૩૪ વર્ષની મહિલાઓ હતી.
9. ડોક્સિંગ (અંગત માહિતી લીક કરવી)
૨૦૨૪માંબેંગલુરુમાં એક મહિલા IT પ્રોફેશનલે પૂર્વ બૉયફ્રેન્ડનુંએડ્રેસ, બૅન્ક ડિટેઇલ્સ અને ફેમિલી નંબર્સ ઓનલાઈન લીક કર્યા.
10. ફેક રેપ/હેરાસમેન્ટ એલિગેશન્સ
૨૦૨૩-૨૫માંદિલ્હીમાં ૧૮% રેપ કેસો ખોટા સાબિત થયા, જેમાંથી બહુમતીમાં આરોપી મહિલાઓ હતી(વસૂલી, બદલો).
૩. મનોવૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક કારણો
- “વિક્ટિમહૂડ એ નવી કરન્સી છે” – ઘણી મહિલાઓને લાગે છે કેતેઓ “સ્ત્રી” હોવાને કારણે કંઈ પણ કરી શકે અને તેની સામે કોઈ બોલશે નહીં.
- ફેમિનિઝમનો ખોટો અર્થઘટન – “મને જે ગમે તે કરવાનો અધિકારછે, પરિણામની જવાબદારી નહીં”.
- નાર્થિક લાલચ – હનીટ્રેપ, લોન સ્કેમ વગેરેમાં સરળ પૈસા.
- બદલાની ભાવના – બ્રેકઅપ પછી રિવેન્જ પોર્નનું પ્રમાણ સૌથીવધુ.
- ગ્રુપ ડાયનેમિક્સ – વૉટ્સએપ/ટેલિગ્રામ ગ્રુપ્સમાંએકબીજાને “ટાર્ગેટ” આપીને ટ્રોલિંગ કરવું.
૪. પ્રખ્યાત કેસ સ્ટડીઝ (નામ બદલી ને)
કેસ ૧: “રુચિકા” (દિલ્હી, ૨૦૨૪) – એક્સ-બૉયફ્રેન્ડનાઇન્ટિમેટ ફોટો મોર્ફ કરીને ૫૦+ ફેક પ્રોફાઇલથી વાયરલ કર્યા. પુરુષે આત્મહત્યા કરી.મહિલાને ૩ વર્ષની જેલ થઈ.
કેસ ૨: “પૂજા ગેંગ” (હૈદરાબાદ, ૨૦૨૫) – ૧૧ મહિલાઓની ગેંગેફેક પ્રોફાઇલથી પુરુષોને ટ્રેપ કરીને ૪૨ કરોડની ઠગાઈ કરી.
કેસ ૩: “શ્રેયા” (મુંબઈ, ૨૦૨૫) – પૂર્વ પત્નીએ ખોટોદહેજ-છેલ્લા કલાકે કેસ પાછો ખેંચ્યો જ્યારે પુરુષે આપઘાત કર્યો.
કેસ ૪: “વ્હાલેન્ટાઇન ડે ટ્રોલ આર્મી” (બેંગલુરુ, ૨૦૨૪) –૩૦+ મહિલાઓના વૉટ્સએપ ગ્રુપે એક જ દિવસે ૧૭ પુરુષોને ટાર્ગેટ કરીને ટ્રોલ કર્યા.
૫. કાનૂની પાસાઓઅને શિક્ષાની સ્થિતિ
- IT Act 2000ની કલમ 66Aરદ થયા પછી પણ 66C, 66D, 67, 67A, 67B હેઠળ કેસ થાય છે.
- પરંતુ કન્વિક્શન રેટ માત્ર ૧૮–૨૨% છે, કારણ કે ઘણી મહિલાઓ“મને ધમકી આપી હતી”નો બચાવ લે છે.
- SCએ ૨૦૨૫માં એક કેસમાં કહ્યું: “જેન્ડરકોઈ ઢાલ નથી.”
૬. વક્રોક્તિ: સ્ત્રીઓ જ સ્ત્રીઓનો સૌથી મોટો દુશ્મન
સૌથી વધુ બોડી-શેમિંગ, સ્લટ-શેમિંગ અને ટ્રોલિંગ મહિલાઓએમહિલાઓ સામે જ કર્યું છે. ૨૦૨૫ના Instagram રિપોર્ટમાં૫૨% હેટ કોમેન્ટ્સ મહિલા એકાઉન્ટ્સથી આવ્યા હતા.
૭. ઉકેલ અને જાગૃતિ
- સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સે AI દ્વારાઝડપી એક્શન લેવું.
- મહિલાઓ માટે પણ “ડિજિટલ એથિક્સ”ના કોર્સ ફરજિયાત કરવા.
- “જેન્ડર ન્યૂટ્રલ” કાયદા લાગુ કરવા.
- મીડિયા અને ઇન્ફ્લુએન્સર્સે જવાબદારીપૂર્વક વાત કરવી.
નિષ્કર્ષ
સોશિયલ મીડિયા એક તલવાર છે – તેનો ઉપયોગ સશક્તિકરણ માટેકરીએ તો દુનિયા બદલાય, દુરુપયોગ કરીએ તો પોતાના જ સમાજને ઝેરી બનાવીએ. સ્ત્રીઓએસૌથી પહેલા પોતાની જવાબદારી સમજવી પડશે કે “મારા અધિકારોનો અર્થ એ નથી કે હુંકોઈના અધિકારો છીનવી લઉં.” જ્યાં સુધી આ વિચાર નહીં આવે, ત્યાં સુધી સોશિયલમીડિયાનો દુરુપયોગ – ભલે તે પુરુષ કરે કે સ્ત્રી – ચાલુ રહેશે.
