ગઢના એ વયોવૃદ્ધ દરબારે જ્યારે આર્યનના હાથમાં રહેલી એ સોનાની મૂઠ વાળી સમશેર (તલવાર) જોઈ, ત્યારે એમની ડબડબાયેલી આંખોમાં અચાનક જુવાન લોહીના ઉછાળા મારતું તેજ આવી ગયું. વર્ષોની સ્મૃતિઓ એમના કરચલીવાળા ચહેરા પર રેખાઓ બનીને જીવતી થઈ ગઈ. ધ્રૂજતા હાથે તલવારની મૂઠને પંપાળતા, એક ઊંડો નિસાસો નાખીને જાણે સદીઓ જૂના ડાયરામાં બેઠા હોય તેમ તેમણે વાત માંડી. આર્યન અને ગુરુજી શ્વાસ રોકીને, કોઈ ચારણની વીરરસની વાર્તા સાંભળતા હોય તેમ એકચિત્તે સાંભળવા બેઠા.
શૂરવીર મહાવીરસિંહ અને રાણી રવિબા"
અરે બેટા આર્યન!" દરબારનો અવાજ જાણે ભેખડ ફાટે એવો ગંભીર થઈ ગયો, "આ કાંઈ જેવી-તેવી લોઢાની પટ્ટી નથી, આ તો સૌરાષ્ટ્રની ધરા પર મર્દાઈના સિંદૂર છાંટનારી સાક્ષાત રાજા મહાવીરસિંહજીની ખાંડાધારી સમશેર છે! અરે, એ મહાવીરસિંહજી કેવા? વિધાતાએ જાણે એમના શરીરને કોઈ લોખંડી પથ્થરમાંથી કંડાર્યું હોય! છ ફૂટ પૂરો કદ, પહાડ જેવી છાતી અને એવી અણીયાળી આંખો કે દુશ્મન નજર મેળવે ત્યાં તો એના અડધા પ્રાણ હરાઈ જાય! અને એમાંય સૌથી ભારી તો એમની કાતરાવાળી કાંટાળી મૂછો! જ્યારે રાજાવી પોતાની મૂછ પર વળ દેતા, ત્યારે સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશ ના કાળજા ધડકવા માંડતા. એ નીતિવાન અને પ્રજાવત્સલ રાજવી જ્યારે પોતાની ધોરી ઘોડી પર પલાણ માંડીને ગઢની બહાર નીકળતા, ત્યારે આખી આલમ એમના તેજથી અંજાઈ જતી. એમના ઘા અને એની ઘોડાખેલ ખમી જવી, એ કોઈ ઐરાવતનું કામ નહોતું!
"એક ક્ષણ માટે વડીલે વિરામ લીધો, અને એમના કરડા ચહેરા પર જાણે શરદ પૂનમનો ચાંદ ઊગ્યો હોય એવું સ્મિત આવ્યું. "અને રાણી રવિબા... ભગવાને એમને ઘડવામાં જાણે અમૃત ઉલેચ્યું હતું. લાવણ્ય એવું કે પૂનમનો ચાંદ પણ રાણીબાના મુખ આગળ ઝાંખો પડે! પણ એ રૂપ કરતાંય ભારી તો એમની ટેક, એમના સંસ્કાર અને રાજા પ્રત્યેનું સમર્પણ હતું. રાજા મહાવીરસિંહ અને રવિબા વચ્ચે એવો પ્રીતનો પવિત્ર તાંતણો બંધાયેલો કે સૂરજ-ચંદાની જોડી! રાજા જ્યારે સીમાડા સાચવવા નીકળતા, ત્યારે રાણીબાના હૈયામાં ધ્રાસકો પડતો અને રાજા પણ રાણીબાના હસતા મુખ વગર અન્નાહારી રહેતા."
"ગાયોની ગુહાર અને તોફાની રાત"
પણ કાળને ક્યાં સુખ વહાલું હોય છે ભાઈ? અષાઢી આભમાં જ્યારે કાળા ડિબાંગ વાદળો ઘેરાણા, વીજળીના કડાકા-ભડાકા થવા લાગ્યા અને મુશળધાર મેઘ તૂટી પડ્યો, બરાબર એ જ કાળી રાતે ગઢના ચોકમાં એક ગોવાળે આવીને પોકાર કર્યો કે, 'બાપુ! પડોશી રાજ્યના ઘાતકી લૂંટારુઓ આપણી ગાયોનું આખું ધણ વાળીને સીમ ભણી ભાગ્યા છે!' ગાયોના કરુણ ભાંભરવાનો અવાજ પવનના સુસવાટા સાથે ગઢ સુધી પહોંચ્યો. આ આર્તનાદ સાંભળતા જ મહાવીરસિંહની રગેરગમાં ક્ષત્રિય લોહી ઉકળી ઉઠ્યું. એમનાથી પ્રજાની ગાયોની આ દશા સહન ન થઈ."રાણી રવિબાએ રાજાની આંખોમાં કાળનો પ્રકોપ જોયો. તેમણે રાજાને રોકવા છેડો પકડ્યો, ‘સ્વામી! ઘોર અંધારી રાત છે, તોફાન માથે છે, સવાર સુધી થોભી જાઓ.’ પણ રાજાએ તલવારની મૂઠ પર હાથ રાખીને મક્કમતાથી કહ્યું: ‘દેવી, ગાયોનો પોકાર સાંભળ્યા પછી જે ક્ષત્રિય પાછો પગ કરે, એની જનનીનું દૂધ લાજે!’ રાજાએ કોઈ સૈન્યની રાહ જોયા વગર પોતાની વફાદાર ધોરી ઘોડી' પર પલાણ માંડ્યું. એ ઘોડી પણ એવી ચતુર કે પવનના વેગે પાતાળ ફાડીને નીકળે! રાજા એકલા જ હાથમાં સમશેર લઈને તોફાની રાત્રે જંગલ તરફ વીજળીની વેગે દોડ્યા. અવાવરુ વાવનું યુદ્ધ અને જળસમાધિજંગલની એ જ અવાવરુ વાવ પાસે લૂંટારુઓએ ગાયોને ઘેરી રાખી હતી. મહાવીરસિંહ એકલા હોવા છતાં કાળભૈરવની જેમ દુશ્મનોની આખી ફોજ પર તૂટી પડ્યા. અંધારી રાતે વીજળીના લિસોટા વચ્ચે રાજાની તલવાર કાળ બનીને ઘૂમવા લાગી. તલવારના એક-એક ઝાટકે લૂંટારુઓનાં માથાં નાળિયેરની જેમ દડવા લાગ્યા. કાઠીરાજની આ વીરતા જોઈને લૂંટારુઓમાં નાસભાગ મચી ગઈ. જોતજોતામાં રાજાએ ગાયોને મુક્ત કરાવી દીધી.બધી ગાયો ગામ ભણી ભાગી ગઈ, પણ હાય રે વિધાતાના લેખ! યુદ્ધના મેદાનમાં જ્યારે રાજા છેલ્લા દુશ્મનને પૂરો કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પાછળ કાદવમાં છુપાયેલા એક કપટી દુશ્મને આવીને રાજાની પીઠમાં ઘાતકી ઘા કરી દીધો. કાળજું ચીરી નાખે તેવી વેદના છતાં, સિંહ જેવા રાજાએ પાછળ ફરી એ કપટીનું માથું ધડથી અલગ કરી નાખ્યું.લૂંટારુઓનો સફાયો થયો, પણ રાજા પોતે લોહીલુહાણ થઈ ગયા હતા. આખા શરીરે લોહીની નદીઓ વહતી હતી. તરસથી વ્યાકુળ અને ઘાયલ હાલતમાં રાજા પાણી પીવા પેલી વાવ તરફ ગયા. પરંતુ વધારે લોહી વહી જવાથી તેમને ચક્કર આવ્યા, પગ લપસ્યો અને તેઓ વાવના અગાધ જળમાં વિલીન થઈ ગયા.
ધોરી ઘોડી એકલી જ રડતી-કલપતી ગઢ પાછી ફરી.જ્યારે ઘોડીને લોહીના ડાઘ સાથે એકલી ઉભેલી જોઈ, ત્યારે રાણી રવિબા સમજી ગયા કે સિંહ ગુફા છોડી ગયો છે. તેઓ માથે ઓઢણું નાખ્યા વગર, કલપતા હૈયે ખુલ્લા પગે જંગલ તરફ દોડ્યા. વાવ પાસે પહોંચીને રવિબાએ પોકાર કર્યો, પણ અંદરથી માત્ર ભયાનક સન્નાટો પાછો આવ્યો. સ્વામી વગરનું જીવતર એ સતી માટે નકામું હતું. અમર પ્રીતના આવેશમાં, તેમણે પણ એ જ વાવના કાંઠે ઉભા રહીને કાળજું કંપાવી મૂકે તેવી ચીસ પાડી અને હસતા મુખે વાવના એ જ ધરામાં ઝંપલાવીને જળસમાધિ લઈ લીધી.
આર્યન, તને જે હાર મળ્યો છે, એ એ જ રાણી રવિબાનો પવિત્ર હાર છે, જે આજે પણ એમના અમર પ્રેમની સાક્ષી પૂરે છે.
વિરહનો ભેદવૃદ્ધ દરબારે વાર્તા પૂરી કરી ત્યારે ડાયરામાં ઘડીભર સન્નાટો છવાઈ ગયો.
પણ આર્યનના મનમાં એક પ્રશ્ન હજી પણ વંટોળની જેમ ઘૂમરીઓ લઈ રહ્યો હતો. તેણે આશ્રમના ગુરુજી તરફ જોયું અને ધીમેથી પૂછ્યું:
"પણ ગુરુજી, જો બંને આ વાવમાં જ સમાઈ ગયા હતા, તો આટલા વર્ષોથી આ વાવમાંથી માત્ર રાણીબાની જ ચીસ કેમ આવતી હતી? રાજા મહાવીરસિંહજીનો કોઈ અવાજ, એમની કોઈ ચીસ કે ગર્જના કેમ ક્યારેય સંભળાયા નહીં?
"ગુરુજીએ આર્યન સામે જોયું. એમની આંખોમાં ઊંડી ગંભીરતા અને રહસ્યનો સ્વીકાર હતો. તેમણે આર્યનના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને ગદ્ગદ અવાજે જવાબ આપ્યો:"બેટા આર્યન, આ જ તો ક્ષત્રિય ધર્મ અને અમર પ્રેમનો ભેદ છે. રાજા મહાવીરસિંહજી તો ગાયોની રક્ષા કાજે, પ્રજાના હિત માટે સામસામે મોઢે દુશ્મનો સામે લડીને વીરગતિ' ને પ્રાપ્ત થયા હતા. જે શૂરવીર ધર્મના કાજે રણમેદાનમાં શહીદ થાય, એનો આત્મા ક્યારેય ભટકતો નથી, તે સીધો જ મુક્તિ મેળવી દેવલોક પામે છે. એટલે રાજાનો આત્મા ત્યાં બંધાયેલોનહોતો."
ગુરુજીએ એક ઊંડો નિસાસો નાખીને વાવ તરફ નજર કરી અને આગળ કહ્યું:"પણ રાણી રવિબા... એ કોઈ યુદ્ધમાં નહોતા ગયા ભાઈ! તેઓ તો પોતાના સ્વામીના વિરહમાં', અગનજ્વાળા જેવા શોકમાં ડૂબીને, અધૂરી પ્રીત અને તીવ્ર વેદના સાથે આ વાવમાં કૂદી પડ્યા હતા. વિરહની એ અસહ્ય પીડા અને અકાળ મૃત્યુને કારણે એમનો જીવ આ જળના ધરામાં કેદ થઈ ગયો હતો. એ જે ચીસ તું સાંભળતો હતો, એ કોઈ ભય નહોતો આર્યન... એ તો પોતાના સ્વામીથી સદીઓ સુધી દૂર રહેલી એક સતીનો આર્તનાદ હતો, એમના વિરહની તડપ હતી!
"ગુરુજીની વાત સાંભળીને આર્યનની આંખો ભીની થઈ ગઈ. હવે તેના મનમાં પ્રકરણ ૫ માં થનારી મહાઆરતી અને આ આત્માની મુક્તિ માટે કંઈક કરી છૂટવાની જિજ્ઞાસા બમણી થઈ ગઈ હતી
**વાચક મિત્રો માટે સમીક્ષા (Review) અને સંવાદ:** * **વાર્તાની સમીક્ષા:** આ પ્રકરણ શૌર્ય, ત્યાગ અને અમર પ્રેમની અદભુત ત્રિવેણી સમાન છે. ક્ષત્રિય ધર્મ માટે રાજા મહાવીરસિંહનું બલિદાન અને પતિના વિરહમાં રાણી રવિબાનું આત્મસમર્પણ હૃદયને સ્પર્શી જાય છે. વાવના રહસ્ય પાછળનું ધાર્મિક અને ભાવનાત્મક કારણ વાર્તાને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.
* **આગળના પ્રકરણમાં શું થશે?** હવે આગામી **પ્રકરણ ૫** માં થનારી 'મહાઆરતી' દ્વારા શું રાણીબાના આત્માને મુક્તિ મળશે? શું આર્યન આ સદીઓ જૂના વિરહનો અંત લાવી શકશે?**આ વાર્તા તમને કેવી લાગી રહી છે? આગળના પ્રકરણ માટે કમેન્ટમાં તમારો પ્રતિભાવ જરૂર જણાવજો અને આવી જ વાર્તા માટે Follow કરવાનું ભૂલતા નહીં!**
