સાંજનો સમય. સૂરજ આથમવાની તૈયારીમાં હતો ને વાળંદની દુકાનની ટ્યુબલાઈટનો પીળો ઉજાસ રસ્તા પર પડતો હતો. હું દુકાનમાં ઘૂસ્યો ત્યારે ખુરશી ખાલી હતી. શ્યામભાઈએ સફેદ કપડું ઝાટકીને કહ્યું, "આવો મહેતા સાહેબ, આજે ટકો જ કરાવવો છે ને?"
મેં હકારમાં ડોકું હલાવ્યું ને અરીસા સામે ગોઠવાયો. પંખો ઘરર ઘરર ચાલતો હતો. એના અવાજની નીચે બીજો અવાજ સંભળાતો હતો - સમીરભાઈનો. એ ખૂણાની ખુરશીમાં બેસીને ફોન પર આફ્રિકાવાળા કોઈ દોસ્ત સાથે વાતે વળગેલા હતા.
"યાર હસન, આફ્રિકા કરતાં ભારતમાં ઈદની રોનક જ અલગ છે. અહીં શેરીમાં નીકળો એટલે દસ ઘરે સેવૈયાં ખાઈ શકો. કુરબાની હોય, ગળે મળવાનું હોય, બધું નજીક. ત્યાં તો તારા પાડોશીને મળવા પણ 20 કિલોમીટર ગાડી દોડાવવી પડે." સમીરભાઈ ખડખડાટ હસ્યા. પછી અવાજ ધીમો કરીને પૂછ્યું, "અને હા, ત્યાં જમીનનો ભાવ શું બોલે છે અત્યારે? એકાદ પ્લોટ લેવાનો વિચાર છે. પણ જો ધંધા-પાણી માટે પૂછતો હોય તો અહીં જ બેસ્ટ છે ભાઈ. પિરામણમાં જો ને, કેવા 20-20 માળના ટાવરો ઊભા થાય છે. આફ્રિકાની બિલ્ડીંગો તો એની સામે વામણી લાગે. અહીં પૈસો છે, માણસ છે, માર્કેટ છે."
ફોન પત્યો એટલે રાજેશભાઈ, જે કાતર ઘસી રહ્યા હતા, ટાપસી પૂર્યા વગર રહી ન શક્યા. "સમીરભાઈ, જમીન-બમીન તો ઠીક, પણ લગ્નનું શું વિચાર્યું? ઉંમર થતી જાય છે. પ્લોટ લો છો તો હવે ઘરવાળી પણ લઈ આવો."
સમીરભાઈ મજાકના મૂડમાં હતા. કપાળ પર હાથ પછાડીને બોલ્યા, "અરે યાર રાજેશભાઈ, છોકરી મળતી નથી ને તમે લગ્નની વાત કરો છો. જમીન તો ગમે ત્યાં મળી જાય, પણ દીકરી?"
એ જ ટાણે દુકાનના કાચના દરવાજાની બહારથી ખડખડ અવાજ આવ્યો. બરાબર એ જ વખતે બંગાળી મહારાજ ખખડતા ખડાઉ પહેરીને દુકાન બહારથી નીકળ્યા. ઝોળીમાં કંઈક ખખડ્યું. બધાની નજર ગઈ.
બંગાળી મહારાજ હતા. લાલ ધોતિયું, ગળામાં રુદ્રાક્ષની માળા, ખભે ઝોળી, ને પગમાં લાકડાના ખડાઉ. એ ધીમે ધીમે ચાલતા જતા હતા.
રાજેશભાઈની આંખ ચમકી. ટેબલ પર કાતર પછાડીને બોલ્યા, "લ્યો સમીરભાઈ, તમારો ઉપાય મળી ગયો. આ બંગાળી બાબુને પકડો. એની પાસે લગ્નની તારીખ કઢાવી લો. એવા ચમત્કારી તાવીજ બનાવે કે સારામાં સારી દીકરી ચાલીને પરણીને ઘરે આવી જાય."
શ્યામભાઈ મારી ડાળી પર અસ્તરો ફેરવતા હતા. એમનો ફોન રણક્યો. સ્ક્રીન પર નામ જોઈને બોલ્યા, "ડાયાલાલભાઈનો ફોન છે, બે મિનિટ." પછી ફોન કાને માંડીને કહ્યું, "હા ડાયાલાલભાઈ, હું પાંચ મિનિટમાં રીંગ બેક કરું." ફોન ખીસામાં મૂકીને રાજેશભાઈની વાતમાં સૂર પુરાવ્યો, "હા હા, રાજેશભાઈ સાચું કહે છે. આ બંગાળી બાબુના તાવીજ આખા પંથકમાં વખણાય છે."
"વખણાય જ ને," રાજેશભાઈને જાણે મોકો મળી ગયો. "હું નાનો હતો ને, ત્યારે એક બાબુ આવતા. એ તો પોતાની સાથે આખું રીંછ લઈને ફરે. ગળામાં સાંકળ બાંધેલી હોય. એ રીંછના ડોકાના વાળ કાતરથી કાપીને એક માંડલિયામાં ભેળવી દે. પછી મંતર ભણે ને કહે, લે બેટા, આ માંડલિયું એક મિનિટમાં ચૂસી જા. જો એક મિનિટમાં પૂરું થાય તો સમજી લેજે કે એક મહિનાની અંદર તારું કામ પાક્કું. લગ્નની બાધા હોય, કોઈનું વશીકરણ કરવું હોય, પતિ-પત્નીના ઝઘડા હોય, બધાનો તોડ એની પાસે."
આખી દુકાન હસી પડી. કોઈ કામ વગર બેઠેલો છોકરો પણ ખડખડાટ હસ્યો. સમીરભાઈએ હસતાં હસતાં અરીસામાં મારી સામે જોયું. હું અત્યાર સુધી ચૂપચાપ બધું સાંભળતો હતો. "મહેતા સાહેબ, તમે તો કંઈ બોલતા જ નથી. આટલા ભણેલા માણસ. બોલો, તમે આ તાવીજ-બાવીજમાં માનો છો?"
શ્યામભાઈએ કપડું ખેંચીને મારા ગળામાંથી કાઢ્યું. ટકો પતી ગયો હતો. હું ઊભો થયો. ખીસામાંથી પાકીટ કાઢીને શ્યામભાઈને 50ની નોટ આપી. પછી સમીરભાઈ સામે ફરીને શાંતિથી બોલ્યો, "સમીરભાઈ, તમે સાચું કહ્યું. આફ્રિકા કરતાં ભારતમાં એક વાત ખરેખર સારી છે."
"કઈ વાત મહેતા સાહેબ?" રાજેશભાઈએ કુતૂહલથી પૂછ્યું. બધા મારા જવાબની રાહ જોવા લાગ્યા.
"એ જ કે અહીં ટાવર બાંધવા માટે આપણને રીંછના વાળ નથી ભેગા કરવા પડતા. સિમેન્ટ, લોખંડ, બે પૈસાની મહેનત અને સાચી દાનત હોય તો ટાવર ઊભા થઈ જાય. એમ જ લગ્ન માટે પણ તાવીજ નહીં સાહેબ, માણસનો સ્વભાવ અને સામેવાળા માટે ઈજ્જત કામ લાગે."
બે સેકન્ડ દુકાનમાં સોપો પડી ગયો. સાવ શાંતિ. પંખાનો ઘરર ઘરર અવાજ હવે મોટો સંભળાતો હતો. પછી શ્યામભાઈએ મોઢેથી "હા..." નો એક લાંબો શ્વાસ કાઢ્યો ને ખડખડાટ હસી પડ્યા. "વાત તો સાચી છે મહેતા સાહેબની. બાકી આ તાવીજ-બાવીજથી તો આજ સુધી મારા ગ્રાહકનું ઉધાર પણ વસૂલ નથી થયું, તો દીકરી ક્યાંથી આવે?"
રાજેશભાઈએ પણ ડોકું ધુણાવ્યું ને હસીને બોલ્યા, "ખરી વાત. બાબુ તો ઘણા આવ્યા ને ગયા, પણ કામ તો આપણી મહેનતનું જ થાય."
બંગાળી મહારાજ ક્યારનાયે શેરીને નાકે વળી ગયા હતા. એમના ખડાઉનો અવાજ હવે સંભળાતો નહોતો. સમીરભાઈ વિચારમાં પડી ગયા. પછી ખીસામાંથી ફોન કાઢ્યો, કંઈક ટાઈપ કર્યું ને હસીને બોલ્યા, "હસનને મેસેજ કર્યો. લખ્યું કે ભાઈ, પ્લોટની વાત પછી. પહેલાં અહીં એક છોકરી જોવા જવાનો છું. મારા માટે દુઆ કરજે. તાવીજ નહીં, હિંમત જોઈશે."
હું દુકાનની બહાર નીકળ્યો. રસ્તા પર સ્ટ્રીટલાઈટો ચાલુ થઈ ગઈ હતી. વાળંદની દુકાનમાં પંખો હજી એમ જ ઘરર ઘરર ચાલતો હતો. પણ અંદરની હવા બદલાઈ ગઈ હતી. રીંછ, માંડલિયું અને તાવીજની વાતો પૂરી થઈ હતી. હવે ત્યાં જિંદગીની સીધી, સાચી અને મહેનતવાળી વાતોનો અવાજ આવતો હતો.
