पहाटेचे साडेपाच वाजले होते. अलार्म वाजण्यापूर्वीच माधवचे डोळे उघडले. ही त्याची कित्येक वर्षांची सवय होती. अंथरुणातून उठताना त्याच्या पाठीत एक सणक आली, पण त्याने त्याकडे नेहमीप्रमाणे दुरुलक्ष केले. हिवाळ्याचे दिवस असल्याने वातावरणात चांगलाच गारठा होता. माधवने स्वयंपाकघरात जाऊन गॅसवर पाण्याचे पातेले ठेवले. आईसाठी गरम पाणी, वडिलांच्या काढ्यासाठी लागणाऱ्या वनस्पती आणि लहान भाऊ रोहनसाठी चहा... प्रत्येकाची आवड-निवड माधवच्या बोटांवर रेंगाळत असायची.
माधव हा घरातला मोठा मुलगा. वयाच्या चोविसाव्या वर्षी, जेव्हा इतर मुले करिअर आणि स्वप्नांच्या दुनियेत भरार्या मारत असतात, तेव्हा माधवच्या डोक्यावर कुटुंबाची जबाबदारी आली होती. वडिलांची नोकरी अचानक सुटली आणि घराचा डोलारा कोलमडू नये म्हणून माधवने स्वतःची उच्च शिक्षणाची स्वप्ने एका पेटीत बंद करून, मिळेल ती नोकरी स्वीकारली होती.
"माधव, अरे आज जरा बँकेत जाऊन माझे पेन्शनचे काम बघून येशील का?" वडिलांनी खोकतच खोलीतून आवाज दिला.
"हो बाबा, निघताना जातो," माधवने चहाचा कप त्यांच्या हातात देत शांतपणे सांगितले.
तेवढ्यात त्याची पत्नी, स्वाती, डोळे चोळत बाहेर आली. "अहो, आज पिंटूच्या शाळेची फी भरायची शेवटची तारीख आहे. विसरू नका. आणि हो, संध्याकाळी येताना किराणा सामानही आणायचंय."
"ठीक आहे, मी बघतो," माधवने चेहऱ्यावर कुठलाही आक्रस्ताळेपणा न आणता उत्तर दिले.
माधवने स्वतःसाठी चहा ओतला. चहाचा पहिला घोट घेणार, तोच लहान भाऊ रोहनधावत बाहेर आला. "दादा, माझी ती बाईक रिपेअरिंगला टाकली होती ना, त्याचे पाच हजार रुपये हवेत रे. मित्रांसोबत लोणावळ्याला जायचंय."
माधवने चहाचा कप खाली ठेवला. या महिन्यात आधीच बजेट कोलमडले होते. पण रोहनचा चेहरा पाहून त्याला नाही म्हणवले नाही. "दुपारी अकाउंटला पाठवतो," माधव म्हणाला.
सगळ्यांच्या गरजा, सगळ्यांच्या मागण्या माधव हसतमुखाने पूर्ण करत होता. घराचा तो असा पाया होता, जो जमिनीखाली गाडला गेला होता जेणेकरून वरची इमारत दिमाखात उभी राहावी. पण पायाला किती दबाव सहन करावा लागतोय, हे पाहायला कुणाकडेच वेळ नव्हता.
ऑफिसमध्ये माधवचे काम चोख असायचे. पण तिथेही त्याचा शांत स्वभाव लोकांच्या फायद्याचा ठरला होता. इतर सहकाऱ्यांचे कामही अनेकदा माधवच्या गळ्यात मारले जाई. "माधव भाऊ आहेत ना, ते नाही म्हणणार नाहीत," असा एक अलिखित नियमच बनला होता.
त्या दिवशी ऑफिसमध्ये बॉसने एका मोठ्या प्रोजेक्टची जबाबदारी माधववर टाकली. रात्री उशिरापर्यंत थांबून माधवने तो प्रोजेक्ट पूर्ण केला. डोळे थकले होते, डोके ठणकत होते, पण मनात एकच समाधान होते की, या कामामुळे कदाचित प्रमोशन मिळेल आणि घरातील आर्थिक ओढताण थोडी कमी होईल.
रात्री नऊ वाजता माधव किराणाची जड पिशवी घेऊन घरात शिरला. पाय प्रचंड दुखत होते. तो सोफ्यावर बसणार इतक्यात आईने कपाळाला आठी घालून विचारले, "माधव, अरे आज तुझ्या बाबांच्या गुडघ्याचं औषध आणायला सांगितलं होतं ना? कुठेय?"
माधव दचकला. दिवसभराच्या धावपळीत आणि ऑफिसच्या टेन्शनमध्ये तो औषध आणायला पार विसरला होता.
"आयश्या गॉ... मी विसरलो ग आई. ऑफिसमध्ये खूप काम होतं..." माधव अपराधी स्वराने म्हणाला.
"काम तर सगळ्यांनाच असतं माधव!" वडिलांनी आतूनच नाराजीच्या स्वरात म्हटले. "तुला एक काम नीट करता येत नाही. स्वतःच्याच धुंदीत असतोस आजकाल. वय झालंय माझं, वेळेवर औषध मिळालं नाही तर काय अवस्था होते माझी, तुला काही पडली नाहीये."
माधव शांत राहिला. त्याने स्वतःची बाजू मांडण्याचा प्रयत्न केला नाही. 'होणारं नुकसान' आणि 'झालेली चूक' यावर बोलून वाद वाढवण्यापेक्षा शांत राहणे त्याने पसंत केले. त्याने गुपचूप पुन्हा बूट घातले आणि रात्रीच्या त्या थंडीत दोन किलोमीटर दूर असलेल्या २४ तास उघड्या राहणाऱ्या मेडिकलमधून औषध आणण्यासाठी तो बाहेर पडला.
रस्त्यावरून चालताना त्याला जाणवले की, तो सगळ्यांची मने जपतोय, पण त्याचे मन जपणारं घरात कुणीच नाही. तो चुकला की लगेच गुन्हेगार ठरतो, पण त्याने केलेल्या शेकडो चांगल्या गोष्टी एका क्षणात विसरल्या जातात.
काळ सरकत होता. रोहनचे शिक्षण पूर्ण झाले होते, पण तो गंभीर नव्हता. त्याला नवीन व्यवसाय सुरू करायचा होता, ज्यासाठी मोठ्या भांडवलाची गरज होती. माधवने स्वतःचे प्रॉव्हिडंट फंड (PF) चे पैसे काढून आणि मित्रांकडून कर्ज घेऊन रोहनला पैसे उभे करून दिले.
"दादा, तू बघ, मी या बिझनेसधून एवढे पैसे कमवेन की तुला नोकरी करायची गरज पडणार नाही," रोहन आत्मविश्वासाने म्हणाला होता.
पण दुर्दैवाने, रोहनचा तो व्यवसाय पूर्णपणे बुडाला. तो मित्रांच्या संगतीला लागून पैसे उडवू लागला. जेव्हा कर्जाचे हप्ते घरापर्यंत आले, तेव्हा घरात मोठे वाद सुरू झाले.
एक दिवस रात्री जेवणाच्या टेबलावर वडिलांनी थेट माधववरच निशाणा साधला. "माधव, तू मोठा भाऊ आहेस ना? रोहनवर तुझं काही लक्ष होतं की नाही? त्याला एवढे पैसे एकदम कशाला दिले? तू त्याला पाठीशी घातलंस म्हणूनच आज ही वेळ आलीये. तुझ्या निष्काळजीपणामुळे आज घराची अब्रू चव्हाट्यावर आलीये."
माधव थक्क होऊन वडिलांकडे बघत राहिला. ज्या भावाच्या स्वप्नांसाठी त्याने स्वतःचे भविष्य पणाला लावले, आज त्याच भावाच्या अपयशाचे खापर माधववर फोडले जात होते.
त्याने स्वातीकडे पाहिले, किमान ती तरी आपली बाजू समजून घेईल अशी त्याला आशा होती. पण स्वातीनेही तोंड फिरवले. "मी तर आधीच सांगत होते, स्वतःच्या मुलाच्या भविष्याचा विचार करा. पण यांना आपल्या भावापुढे दुसरं काही दिसतच नव्हतं. आता बघा, मुलाच्या चांगल्या शाळेची फी भरायला पैसे नाहीयेत आपल्याकडे."
"मी... मी हे सगळं घरासाठीच करत होतो ना?" माधवचा आवाज पहिल्यांदाच किंचित वाढला.
"केलं असशील, पण नियोजन शून्य होतं तुझं सगळं! जर नीट लक्ष ठेवलं असतं, तर आज ही वेळ आली नसती. तू फक्त पैसे कमवून आणतोस, पण घरात काय चाललंय याकडे तुझं लक्ष नसतं. खूप बदललास तू माधव, पूर्वीसारखा राहिला नाहीस," आईने शेवटी तोच शिक्का मारला.
"तू खूप बदललास..." हे शब्द माधवच्या कानात घुमू लागले. तो काही क्षण स्तब्ध बसला. त्याने जेवणाचे ताट बाजूला सारले. त्याच्या डोळ्यात पाणी आले होते, पण ते वाहून जाण्यापूर्वीच त्याने पुसून टाकले. तो शांतपणे उठला आणि गच्चीवर निघून गेला.
गच्चीवर गार वारा सुटला होता. रात्रीचे अकरा वाजले होते. खाली शहराचे दिवे लुकलुकत होते. माधवने छातीवर हात ठेवला. आत एक भयानक वादळ निर्माण झाले होते. त्याला ओरडून सांगावेसे वाटत होते – 'मी बदललो नाहीये, मी फक्त परिस्थितीशी जुळवून घेताना थकलो आहे! मी स्वतःच्या इच्छा मारून जगलो. मलाही कधीतरी आराम करावासा वाटतो, मलाही कोणीतरी प्रेमाने विचारावं असं वाटतं...'
पण हे सांगणार कोणाला? इथे प्रत्येक जण आपापल्या चौकटीत व्यग्र होता. माधव फक्त एक 'प्रॉब्लेम सॉल्व्हर' मशीन बनला होता. मशीनने काम बंद केले किंवा त्यात काही बिघाड झाला की मालक जसा चिडतो, तशीच काहीशी अवस्था त्याच्या कुटुंबाची झाली होती.
"काही गोष्टी सांगण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण समजून घेणारं मात्र कोणीच नव्हतं..." माधव स्वतःशीच पुटपुटला.
पूर्वी जेव्हा तो घरी काही सांगायचा, तेव्हा एकतर त्याची थट्टा उडवली याची किंवा "तुला काय कमी आहे?" म्हणून विषय संपवला जायचा. हळूहळू माधवने बोलणेच सोडून दिले. ज्या मनाने आजवर सगळ्यांचे आघात सोसले, सर्वात जास्त वेदना त्याला त्याच मनाने दिल्या होत्या. कारण ते मन अजूनही अपेक्षेची आस धरून बसले होते.
त्या रात्री गच्चीवर माधवने एक निर्णय घेतला. त्याने स्वतःच्या भावनांचा गळा घोटून टाकला. त्याने ठरवले की, आता तो कोणाकडूनही कौतुकाची, प्रेमाची किंवा कृतज्ञतेची अपेक्षा ठेवणार नाही. त्याने शांततेलाच आपले शस्त्र बनवले.
त्यानंतरचे काही महिने घरातल्यांना माधवमध्ये एक वेगळाच बदल जाणवू लागला. तो पूर्वीसारखा कोणाच्या वादात पडत नव्हता. आई रागवली की तो फक्त मान डोलवायचा. वडील ओरडले की तो तिथून शांतपणे निघून जायचा. स्वातीने कितीही टोमणे मारले, तरी तो प्रत्युत्तर देत नव्हता.
"हा असा विचित्र का वागतोय आजकाल?" आईने एकदा स्वातीला विचारले.
"कुणास ठाऊक आई. ना आधीसारखा धावून येतो, ना पूर्णपणे भांडतो. विचारलं तर सांगतो 'काही नाही'. स्वतःमध्येच कुठेतरी हरवून गेल्यासारखा वाटतो," स्वाती म्हणाली.
लोकांना वाटत होते की माधव उद्धट झाला आहे, किंवा त्याला घरावरचा जीव उडाला आहे. पण त्यांना काय माहिती, माधव आतून किती रिकामा झाला होता. शब्दांचा अर्थ इथे अनेकदा चुकीचा काढला जातो, हे त्याला समजले होते. त्याने जर सांगितले की 'मी थकलोय', तर लोक म्हणायचे 'तुला आम्हा सगळ्यांचा कंटाळा आलाय'. त्याने जर सांगितले की 'माझ्याकडे पैसे नाहीयेत', तर लोक म्हणायचे 'तू स्वार्थी झालास, स्वतःसाठी लपवून ठेवले असशील'.
त्यामुळे शब्दांपेक्षा शांतता बरी, या निष्कर्षावर तो आला होता.
तो आता घरात राहूनही घरात नसायचा. तो वेळेवर पैसे आणून द्यायचा, औषधे आणायचा, किराणा भरायचा. पण हे सगळं करताना त्याच्या चेहऱ्यावर पूर्वीचे ते हसू नसायचे. एक यांत्रिक शांतता त्याच्या भोवती रेंगाळत असायची.
एका दिवशी माधव ऑफिसमधून लवकर घरी आला. घरात कोणीच नव्हते. आई-बाबा शेजाऱ्यांकडे गेले होते, रोहन बाहेर होता आणि स्वाती पिंटूला घेऊन क्लासला गेली होती. घरात एकदम शांतता होती.
माधव बेडरूममध्ये गेला आणि आरशासमोर उभा राहिला. त्याने स्वतःच्या चेहऱ्याकडे पाहिले. डोळ्यांखाली आलेली काळी वर्तुळे, विस्कटलेले केस आणि चेहऱ्यावरच्या अकाली आलेल्या सुरकुत्या... त्याला स्वतःचाच चेहरा अनोळखी वाटला.
"कोण आहेस तू?" माधवने आरशातल्या स्वतःला विचारले.
"मी तो माधव आहे, ज्याने सर्वांची मने जपली, पण स्वतःचे मन गमावून बसला. मी तो आहे, ज्याने सर्वांना सर्वस्व दिले, पण शेवटी स्वतःसाठी काहीच उरले नाही." आरशातून जणू उत्तर आले.
तो शांतपणे बेडवर आडवा झाला. पंख्याच्या फिरणाऱ्या आवाजाकडे तो एकटक पाहत राहिला. त्याच्या मनात आले, जर उद्या मी या जगात नसलो, तर या लोकांना काय फरक पडेल? कदाचित काही दिवस रडतील, आणि नंतर विचार करतील की आता घरचा खर्च कसा चालवायचा?
हा विचार किती भयानक होता, पण तेच त्याचे वास्तव होते.
तेवढ्यात घराची बेल वाजली. माधव उठला आणि त्याने दरवाजा उघडला. स्वाती आणि पिंटू आले होते.
पिंटूने आत येताच बॅग सोफ्यावर फेकली. "बाबा, मला नवीन सायकल हवीये. माझ्या वर्गातल्या सगळ्यांकडे आहे."
माधवने स्वातीकडे पाहिले. स्वाती म्हणाली, "घ्या आता पोराला सायकल. मागच्या वेळेस पण तुम्ही टाळलंत."
माधवने एक दीर्घ श्वास घेतला. त्याच्या खिशात या महिन्यात फक्त काही हजार रुपये शिल्लक होते, जे त्याने स्वतःसाठी नवीन बूट घेण्यासाठी ठेवले होते (त्याच्या जुन्या बुटाचे तळवे फाटले होते आणि पावसाळ्यात त्यात पाणी जात होते).
त्याने खिशात हात टाकला, पैशांचे पाकीट काढले आणि स्वातीच्या हातात ठेवले. "घेऊन या सायकल," तो एवढंच म्हणाला.
"आणि तुमचे बूट?" स्वातीने सहज विचारले.
"काही नाही, अजून चालतील ते," माधवने हलकेच हसण्याचा प्रयत्न करत म्हटले. पण ते हसू त्याच्या ओठांपर्यंत पोहोचलेच नाही, डोळ्यातच विरून गेले.
संध्याकाळ झाली. घरात सायकल आल्यामुळे पिंटू खूश होता, स्वाती खूश होती. आई-बाबाही नातवाचा आनंद पाहून हसत होते. रोहनही कुठूनतरी पैसे मिळवून आला होता, त्यामुळे तोही आनंदात होता. घरात एक उत्सवाचे वातावरण होते.
पण या सगळ्या आनंदाच्या केंद्रस्थानी असलेला माधव मात्र कोपऱ्यातल्या खुर्चीवर शांत बसला होता. त्याच्याकडे कोणी पाहतही नव्हते, आणि त्याला त्याची गरजही वाटत नव्हती.
त्याने चहाचा कप हातात घेतला आणि बाल्कनीत आला.
तो आता ना आधीसारखा उरला होता, ना पूर्णपणे बदलला होता. तो फक्त स्वतःमध्येच कुठेतरी हरवून गेला होता. एक असा प्रवासी, ज्याने प्रवासात सर्वांना त्यांच्या मुक्कामावर पोहोचवले, पण स्वतःचा रस्ता मात्र तो विसरून गेला.
बाहर अंधार दाटून आला होता. माधवने चहाचा घोट घेतला. चहा थंड झाला होता, अगदी त्याच्या आयुष्यासारखा. पण आता त्याला त्याचीही तक्रार नव्हती. त्याने शांतपणे डोळे मिटले आणि त्या अथांग शांततेला स्वतःमध्ये सामावून घेतले... कारण आता त्याच्याकडे ग
मावण्यासारखे काहीच उरले नव्हते, अगदी स्वतःची ओळखसुद्धा.
