"તમારો ઓર્ડર સક્સેસફુલી પ્લેસ થઈ ગયો છે!" ફોનની સ્ક્રીન પર આવતો આ એક નાનકડો મેસેજ આજના ડિજિટલ યુગમાં આપણને અદભુત માનસિક સંતોષ આપી જાય છે. કપડાં, પગરખાં, ઘરનું કરિયાણું, શાકભાજી, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કે પછી એક નાની ટાંકણી... આજે બધું જ આપણી આંગળીના એક ટેરવે, માત્ર એક ‘ક્લિક’ પર હાજર થઈ જાય છે. ખાસ કરીને સેલ (Sale) ના દિવસોમાં જ્યારે પચાસથી એંસી ટકા સુધીના ડિસ્કાઉન્ટની ઓફરો આવે, ત્યારે ફોનની સ્ક્રીન સ્ક્રોલ કરતાં કરતાં આપણું ડિજિટલ કાર્ટ (Cart) ક્યારે ભરાઈ જાય છે તેની આપણને ખબર પણ નથી રહેતી.
કુરિયર બોય આવીને જ્યારે એ પ્લાસ્ટિકમાં પેક થયેલું પાર્સલ આપણા હાથમાં મૂકે, ત્યારે જાણે કોઈ ‘સરપ્રાઈઝ ગિફ્ટ’ મળી હોય તેવી ખુશી થાય છે. જેને આજનો મોર્ડન યુવાન 'Retail Therapy' એટલે કે ખરીદી કરીને તણાવ મુક્ત થવાનો રસ્તો કહે છે, તે વાસ્તવમાં એક છૂપો અને ગંભીર નશો બની રહ્યો છે. પણ ક્યારેય ડિજિટલ દુનિયાના આ અંજવાળામાંથી બહાર આવીને શાંતિથી વિચાર્યું છે ખરું કે, આ ઇન્સ્ટન્ટ ડિલિવરીના ચક્કરમાં આપણું વર્ષો જૂનું, જીવંત અને ધબકતું ‘બજાર કલ્ચર’ ક્યાંક ખોવાઈ ગયું છે?
પહેલાંના સમયમાં ખરીદી કરવી એ માત્ર એક જરૂરિયાત નહોતી, પણ આખા પરિવાર માટે એક ઉત્સવ હતો. અઠવાડિયામાં એકવાર રવિવારે કે તહેવારોના દિવસોમાં મમ્મી-પપ્પા અને ભાઈ-બહેનો સાથે કાપડની થેલી લઈને બજારમાં નીકળવાનું જે સુખ હતું, તેની સરખામણી એસી રૂમમાં બેસીને સોફા પર આડા પડ્યા પડ્યા ઓનલાઇન શોપિંગ કરવા સાથે ક્યારેય ન થઈ શકે. એ જૂના બજારમાં એક અનોખી જીવંતતા હતી, માણસોનો મીઠો કલરવ હતો અને સંબંધોની સુગંધ હતી.
ત્યાં દુકાનદાર આપણને નામ અને ચહેરાથી ઓળખતો હતો. આપણે જેવી દુકાને એન્ટ્રી કરીએ એટલે એ ગમે તેટલો વ્યસ્ત હોય તો પણ મલકાતા મોઢે કહેતો: "આવો ભાઈ, કેમ છો? ઘરના બધા વડીલો મજામાં ને? આ વખતે તમારા માટે એકદમ નવો સ્ટોક લાવ્યો છું!" આ આત્મીયતા, આ આદર અને માણસાઈનો સ્પર્શ એમેઝોન કે ફ્લિપકાર્ટના કોઈ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ કે કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમમાં ક્યારેય નથી મળી શકતો. ત્યાં માત્ર 'કસ્ટમર આઈડી' હોય છે, કોઈ 'વ્યક્તિ' નથી હોતી.
એ જ રીતે, શાકભાજીની લારી પર કે રવિવારી બજારમાં જઈને મમ્મી જે રીતે હોંશે-હોંશે ભાવતાલ (Bargaining) કરતી, તે દ્રશ્ય જોવા જેવું હતું. બે રૂપિયા ઓછા કરાવવા માટે થતી એ મીઠી રઝઝજ અને છેલ્લે શાકભાજીવાળી બહેન હસીને મફતમાં થોડી કોથમીર કે બે-ચાર લીલા મરચાં નાખી આપતી, એ નાનકડી ઘટના પાછળ જે વહેવાર અને અરસપરસનો પ્રેમ હતો તે અજોડ હતો. આજે આપણે મોંઘા મોલ કે ડિજિટલ એપ્સ પરથી પ્લાસ્ટિકમાં પેક થયેલી, સુકાઈ ગયેલી શાકભાજી પણ ફિક્સ ભાવે મંગાવી લઈએ છીએ, જ્યાં વહેવાર તો છે પણ કોઈ લાગણી નથી. આપણો ડિલિવરી બોય સાથેનો સંબંધ પણ કેવો રોબોટિક થઈ ગયો છે? એ આવે, ઓટીપી (OTP) પૂછે, પાર્સલ આપે અને જતો રહે. કોઈ સ્મિત નહીં, કોઈ સંવાદ નહીં.
આજના જમાનામાં એક નવી માનસિકતા પણ જોવા મળે છે. લોકો બજારના મોલમાં કે મોટા શો-રૂમમાં કપડાં ટ્રાય કરવા જાય છે, કાપડ હાથમાં પકડીને ચેક કરે છે, સાઈઝ કન્ફર્મ કરે છે અને પછી એ જ વસ્તુ ઓનલાઇન કઈ એપ પર સસ્તી મળે છે તે શોધીને ઓર્ડર કરી દે છે! આ હોશિયારીમાં આપણે એ ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણા જ વિસ્તારના એ નાના વેપારીઓ, જેઓ આખું વર્ષ દુકાનનું ભાડું અને લાઈટબિલ ભરીને આપણી સેવામાં બેઠા છે, તેમનું ઘર કેવી રીતે ચાલશે? સ્થાનિક કરિયાણાવાળો જે મુશ્કેલીના સમયે અડધી રાત્રે પણ દુકાન ખોલી આપતો અને મહિનાનું ઉધાર રાખતો, તે આજે આ મોટી ઓનલાઇન કંપનીઓની આંધળી હરીફાઈમાં ક્યાંક પાછળ છૂટી રહ્યો છે.
ઓનલાઇન શોપિંગના આ અતિરેકે આપણી લાઈફસ્ટાઈલને આળસુ, એકલવાઈ અને ભૌતિકવાદી બનાવી દીધી છે. માત્ર 'ડિસ્કાઉન્ટ' અને 'લિમિટેડ ઓફર' ના બોર્ડ જોઈને આપણે ઘણી એવી વસ્તુઓ પણ ખરીદી લઈએ છીએ જેની આપણને કોઈ વાસ્તવિક જરૂર જ નથી હોતી. આ અંધાધૂંધ ક્રેડિટ કાર્ડ અને યુપીઆઈ (UPI) નો વપરાશ આપણને દેખાડાની દુનિયા તરફ ધકેલી રહ્યો છે. તહેવારોની ખરીદી જે આખા ગામને રોનક આપતી, તે હવે બંધ ઘરના ઓરડામાં કુરિયરના ડબ્બાઓ ખોલવા પૂરતી સીમિત થઈ ગઈ છે.
હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે આ ડિજિટલ સ્ક્રીનમાંથી થોડા બહાર આવીએ. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સમય બચાવવા માટે જરૂર કરીએ, પણ તેને આપણી સંસ્કૃતિ અને સંબંધો પર હાવી ન થવા દઈએ. અઠવાડિયામાં કે મહિનામાં એકવાર, પરિવારના સભ્યો કે જૂના મિત્રો સાથે સ્થાનિક બજારમાં પગપાળા આંટો મારવા નીકળો. ત્યાંના ઘોંઘાટમાં, દુકાનોની લાઈટોમાં, કાપડના ઢગલાઓ વચ્ચેથી પોતાની મનપસંદ વસ્તુ જાતે શોધીને ખરીદવામાં અને દુકાનદાર સાથે બે વાતો કરીને ચા પીવામાં જે અસલી આંનદ છે, તે સ્ક્રીનને ઉપર-નીચે સ્વાઈપ કરવામાં નથી.
યાદ રાખજો, બજાર એ માત્ર વસ્તુઓ ખરીદવાની કે પૈસા ચૂકવવાની જગ્યા નથી, પણ માણસોને મળવાનું, જીવંતતા અનુભવવાનું અને સમાજ સાથે કનેક્ટ થવાનું ઉત્તમ માધ્યમ છે. ચાલો, આ રવિવારે ફરી એકવાર કાપડની જૂની થેલી હાથમાં પકડીએ અને બજારના એ રસ્તાઓ પર પગલાં પાડીને આપણા કલ્ચરની મીઠી રોનકને ફરી જીવતી કરીએ!
