કેટલીક યાદો તમારા ઘરના જૂના કબાટના એ ખૂણા જેવી હોય છે, જેને તમે વર્ષો સુધી ખોલતા નથી, પણ જ્યારે અચાનક એ ખુલે છે ત્યારે તેમાંથી નીકળતી ધૂળ સીધી તમારી આંખોમાં જઈને આંસુ બની જાય છે. મારા માટે રસુલ ચાચા અને તેમના ફાલસા એ જ કબાટનો સૌથી કિંમતી હિસ્સો છે.
બપોરના બરાબર બે વાગ્યા હતા. આખું ગામ ઉનાળાના આકરા તડકામાં પીગળી રહ્યું હતું. બપોરના એ સમયે ગલીઓમાં સન્નાટો એવો પથરાઈ જતો જાણે આખું ગામ કોઈ લાંબી ઊંઘમાં સરી પડ્યું હોય. ધૂળિયા રસ્તાઓ પરથી ગરમ લૂના વંટોળિયા ઉડતા. લીમડાના ઘટાદાર ઝાડ નીચે કૂતરાઓ જીભ બહાર કાઢીને હાંફતા અને વંડાની જૂની દીવાલો પરથી ચૂનો ઉખડીને પાવડરની જેમ નીચે ખરતો. ઘરની અંદર, માટીના લાલ માટલાની આસપાસ પાણીના ટીપાં નીતરીને ભીની સુગંધ ફેલાવતા, અને જૂનો સીલિંગ પંખો ‘ચૂં-ચૂં... ચરરર’ નો એકધારણો કંટાળાજનક રાગ આલાપતો રહેતો.
પણ આ આળસભરી શાંતિ વચ્ચે, આઠ વર્ષના મિન્ટુની આખી દુનિયા વરંડાની લોખંડની જાળી પાસે આવીને અટકી ગઈ હતી. તેની આંખો રસ્તાના એ વળાંક પર ટકેલી હતી જ્યાં તડકાના લીધે હવા પણ હલતી દેખાતી હતી. તેના કાન પંખાના અવાજને ચીરીને આવનારા એક જાદુઈ સાદની રાહ જોતા હતા.
અને બરાબર એ જ ક્ષણે, દૂર શેરીના નાકેથી એક અવાજ હવામાં ઓગળતો ઓગળતો નજીક આવ્યો— "આવ્યા હો ભાઈ આવ્યા... ખાટા-મીઠા મજાના... રંગીલા રસીલા ફાલસા!"
એ અવાજ સાંભળતાં જ મિન્ટુના આખા શરીરમાં વીજળી દોડી ગઈ. ખાટલા પરથી તેનો એવો કૂદકો હતો જાણે તેને પાંખો મળી ગઈ હોય!
પણ એ દોડવા પાછળ એક આખો આર્થિક સંઘર્ષ હતો. એ દિવસોમાં પચાસ પૈસા કે એક રૂપિયો મેળવવો એ કોઈ કિલ્લો જીતવા બરાબર હતું. પિતાજી સવારના ચાર વાગ્યાના ખેતરમાં પરસેવો પાડતા, ચહેરો તડકાથી શ્યામ પડી ગયો હતો અને હાથ પર સખત મજૂરીના કાપા હતા. ઘરમાં પૈસાની ભારે ખેંચતાણ રહેતી. મિન્ટુ જ્યારે રસોડામાં જઈને માનો પાલવ પકડીને જીદ કરતો, ત્યારે મા પહેલાં નિસાસો નાખતી. પછી તે લોટના ડબ્બાની પાછળ સંતાડેલી નાની પ્લાસ્ટિકની ડબ્બી ફંફોસતી, અથવા જૂના પાકીટના ચોર-ખાનામાંથી ઘસાયેલો, કાળો પડી ગયેલો પચાસ પૈસાનો સિક્કો કાઢતી.
એ સિક્કો હાથમાં આવતા જ મિન્ટુ તેના પર જોરથી ફૂંક મારતો અને મુઠ્ઠીમાં એવો દબાવી દેતો જાણે કોઈ ખજાનો હોય. તે ખુલ્લા પગે જ શેરી તરફ દોડતો. રસ્તાની બળતી ધૂળ તેના કોમળ તળિયાને દઝાડી જતી, તે ક્યારેક રસ્તા પર પડેલા લીમડાના સૂકા પાંદડા પર પગ મૂકીને બચવાનો પ્રયત્ન કરતો, પણ ફાલસાની એ લારી સુધી પહોંચવાની જીદ સામે એ બળતરા પળભરમાં ગાયબ થઈ જતી.
શેરીની વચ્ચે ઉભેલી રસુલ ચાચાની એ લાકડાની રેંકડી કોઈ અજાયબીના મહેલ જેવી લાગતી. લારીના ચાર પૈડાં ઘસાઈને કાળા થઈ ગયા હતા, પણ ઉપરની દુનિયા અદ્ભુત હતી. લારીની એક તરફ વરખ વાળા લાલ-ચટક તડબૂચના ત્રિકોણાકાર કાપા ચમકતા હતા, જેમાંથી મીઠો રસ ટપકતો હતો. બાજુમાં પીળી-સુગંધીદાર ટેટીઓ ગોઠવેલી હતી અને એક ખૂણામાં જાંબુડી રંગના ચમકતા મોટા જામનગરના જાંબુ હતા.
પણ લારીની બરાબર વચ્ચે, ભીના ક્ષણના કોથળાની ગાદી પર, ગોળાકાર સ્ટીલના વાસણમાં સજેલા હતા—ફાલસા! નાના, ગોળ, કાળા-જાંબલી રત્નો જેવા ફાલસા. રસુલ ચાચા દર પાંચ મિનિટે એક જૂના પિત્તળના લોટામાંથી નર્મદા નદીનું ઠંડું પાણી પોતાના હાથમાં લઈ, હવામાં આંગળીઓ ફેલાવીને એ ફાલસા પર પાણીનો છંટકાવ કરતા. એ પાણીના ટીપાં જ્યારે ફાલસાની સપાટી પર મોતીની જેમ ચમકતા, ત્યારે મિન્ટુના મોંમાં પાણી આવી જતું.
રસુલ ચાચા પોતે એક જીવંત ચિત્ર જેવા હતા. માથે ગોળ સફેદ જાળીવાળી ટોપી, ખભે લીલો આછો રૂમાલ જેનાથી તેઓ વારેઘડીએ કપાળનો પરસેવો લૂછતા, અને આંખોની આસપાસ તડકાના લીધે પડેલી અસંખ્ય કરચલીઓ. પણ એ કરચલીઓની વચ્ચે તેમની આંખોમાં એક અદ્ભુત ચમક અને માયાળુપણું હતું. તેમની દાઢીના સફેદ વાળ તડકામાં ચાંદીની જેમ ચમકતા.
ચાચા એક ખાખરાનું પાન લેતા, તેને હથેળીમાં વળાંક આપીને સુંદર કોન (પડીયો) બનાવતા. પછી એક નાની ચમચીથી લાલ મરચું, કાળું મીઠું અને શેકેલા જીરાનો મસાલો એ ફાલસા પર ભભરાવતા. જ્યારે એ મસાલો ભીના ફાલસા પર ચોંટી જતો અને ચાચા પડીયો મિન્ટુના હાથમાં આપતા, ત્યારે એ પહેલો ફાલસાનો દાણો જીભ પર મૂકતાં જ ખાટો, મીઠો અને તીખો સ્વાદ આખા મગજને તરોતાજા કરી દેતો. એ સ્વાદ આગળ દુનિયાના બધા વૈભવ ફીકા હતા.
સૌથી હૃદયસ્પર્શી દ્રશ્ય એ હતું કે જ્યારે મહોલ્લાનો કોઈ ગરીબ છોકરો, ફાટેલા શર્ટના બટન પકડીને, લારીથી પાંચ ફૂટ દૂર ઊભો રહીને માત્ર બાકીના છોકરાઓના ચહેરા જોતો. રસુલ ચાચાની નજર એમના પર પડી જ જતી. ચાચા આજુબાજુ જુએ કે કોઈ મોટું માણસ નથી જોતું ને, અને ચુપચાપ પોતાની મોટી, મજૂરીથી ખરબચડી બનેલી મુઠ્ઠી ફાલસાથી ભરીને એ બાળકના હાથમાં સરકાવી દેતા. હોઠ પર આંગળી મૂકીને આંખ પટકાવતા—"કોઈને કહેતો નહીં, હોં!" કોઈ બાળકના બાળપણને ઠેસ ન પહોંચે, કોઈના મનમાં તડકા જેવો નિસાસો ના પડે, તેની ખાતરી રસુલ ચાચા પૂરી રાખતા.
વર્ષો વહી ગયા. સમય એક ક્રૂર નદીની જેમ બધું વહાવી ગયો. ગામડું પાછળ છૂટી ગયું અને મિન્ટુ હવે મુંબઈ જેવા કાચ અને સિમેન્ટના બનેલા રાક્ષસી મહાનગરમાં આવી ગયો. આજે તે એક મલ્ટીનેશનલ કંપનીમાં સીનિયર મેનેજર હતો. તેની ઓફિસ ૪૦મા માળે હતી, જ્યાંથી આખું મુંબઈ ટપકાં જેવું દેખાતું, પણ એ આખા શહેરમાં ક્યાંય તેનું ગામડું દેખાતું નહોતું.
અહીં ઓફિસમાં અને ફ્લેટમાં ૨૪ કલાક એર-કન્ડિશનર (AC) ‘હમ્મમ્મ...’ ના અવાજ સાથે ચાલ્યા કરતું. રૂમનું તાપમાન ૧૬ ડિગ્રી પર સેટ હોય, બારીઓ પર જાડા પડદા હોય જેથી બહારનો સૂરજ અંદર ડોકિયું પણ ન કરી શકે. શરીર ધ્રૂજી જાય એવી ઠંડી હોય, પણ આ મોંઘા એસીની કૃત્રિમ ઠંડકમાં પણ મિન્ટુને ક્યારેય એ ગામડાની ગરમી જેવો સંતોષ નહોતો મળતો. ગામડાના એ પરસેવામાં, બપોરે લીમડાની છાયામાં બેસીને ગરમ પવનનો સામનો કરવામાં જે એક જીવંતતા હતી, જે અસલી હોવાનો અહેસાસ હતો, તે આ બંધ કાચના ઓરડામાં ક્યાંય નહોતો. આ એસી માત્ર રૂમને ઠંડો કરતું હતું, આત્માને નહીં. આત્મા તો હજુય એ ગરમીમાં શેકાતો હતો.
જ્યારે પણ તે કોઈ મોટા મોલના લક્ઝુરિયસ સુપરમાર્કેટમાં જતો, જ્યાં રોશની ઝગમગતી હોય, ત્યારે કાચના એર-ટાઈટ બોક્સમાં પેક કરેલા વિદેશી ફ્રૂટ્સ જોઈને તેનું હૃદય ભરાઈ આવતું. તેણે ઈમ્પોર્ટેડ બ્લુબેરી, કીવી અને ડ્રેગન ફ્રૂટ પાછળ હજારો રૂપિયા ખર્ચી જોયા, પણ એ મોંઘા પ્લાસ્ટિક જેવા સ્વાદમાં ક્યારેય રસુલ ચાચાના એ પડીયામાં મળતા ફાલસા જેવો આત્મીય જાદુ નહોતો. એ મોલના ટાઈ પહેરેલા સેલ્સમેનની કૃત્રિમ, તાલીમ પામેલી સ્માઈલમાં રસુલ ચાચાની એ મુઠ્ઠી વાળીને ચુપચાપ ફાલસા આપી દેવાની ઉદારતા ક્યાંથી હોય? અહીં તો દરેક દાણાની કિંમત વસૂલાતી હતી, ત્યાં લાગણી મફત મળતી હતી.
આ જ નોસ્ટાલ્જીયા છે, વતન છોડવાનું એક એવું દર્દ જે સમય જતાં રૂઝાતું નથી, પણ વધુ ઊંડું બને છે. વતન છોડ્યાનો અફસોસ કોઈ ઘા જેવો નથી હોતો જે દેખાય, તે તો એક ધીમા તાવ જેવો હોય છે જે અંદર જ અંદર તમને ઓગળતો રહે છે. તમે વતન છોડી દો છો, પણ વતન તમને ક્યારેય નથી છોડતું. તે તમારી અંદર, તમારા શ્વાસમાં, તમારી એકલતામાં જીવતું રહે છે. મુંબઈની આ આંધળી દોડમાં અને કોર્પોરેટ સફળતાની ટોચ પર ભલે મિન્ટુ ગમે તેટલો મોટો માણસ બની ગયો હોય, પણ તેનો અસલી હિસ્સો આજે પણ એ આઠ વર્ષના મિન્ટુ પાસે જ ગીરો પડેલો છે જે ખુલ્લા પગે શેરીમાં દોડતો હતો.
તે આજે પણ ક્યારેક રાત્રે પોતાની હાઈરાઈઝ બિલ્ડિંગની બાલ્કનીમાં આવીને નીચે દોડતી ગાડીઓની લાઈટો જુએ છે, અને જ્યારે મુંબઈની ખારી હવા તેના ચહેરાને અડે છે, ત્યારે તે આંખો બંધ કરી લે છે. આંખો બંધ થતાં જ ટ્રાફિકના હોર્ન ગાયબ થઈ જાય છે અને દૂર... ક્ષિતિજ પારથી એક ઘેરો, મધુર અવાજ હવામાં તરતો તરતો તેની બાલ્કની સુધી પહોંચે છે—
"આવ્યા હો ભાઈ આવ્યા... રંગીલા રસીલા ફાલસા!"
મિન્ટુના ચહેરા પર એક મીઠું પણ ભીનું સ્મિત આવી જાય છે. તેને સમજાય છે કે, માણસ ગમે તેટલો સફળ થઈ જાય, પણ તે ક્યારેય પોતાના બાળપણની એ શેરીઓથી આગળ નથી નીકળી શકતો. આપણે દુનિયાના ગમે તે ખૂણે પહોંચી જઈએ, આપણું ઘર હંમેશાં ત્યાં જ રહી જાય છે... ઠીક આપણી પાછળ.
