"જ્યાં માણસ જતો રહે છે, ત્યાં તેનો અર્થ રહી જાય છે.”
રણ વચ્ચેનું મૌન કુલધરા.
થારના રેતીના ઢૂવામાં, જૈસલમેરથી 18 કિમી દૂર, પથ્થરના હાડપિંજર જેવું ગામ પડ્યું છે — કુલધરા. છત વગરના ઘરો, તિરાડવાળી ગલીઓ, વચ્ચે એક મૂક મંદિર. 1825ની એક રાતે 1500થી વધુ લોકો અહીંથી નીકળી ગયા અને ક્યારેય પાછા ફર્યા નહીં. આજે પ્રવાસીઓ આવે છે, ફોટા પાડે છે, “હોન્ટેડ” લખીને રીલ બનાવે છે. પણ કુલધરા માત્ર ભૂતિયા વાર્તા નથી. એ અસ્તિત્વ, ગૌરવ, સામૂહિક સ્મૃતિ અને સમય વિશેનો જીવતો પાઠ છે.
૧.ઇતિહાસ: માટીમાંથી ઊભી થયેલી સંસ્કૃતિ
કુલધરાની સ્થાપના 13મી સદીમાં થયેલી, કહેવાય છે કે ૧૨૯૧ માં, પાલીવાલ બ્રાહ્મણોએ કરી. રણ એટલે અછત, પણ પાલીવાલોએ અછતને વ્યવસ્થામાં ફેરવી. જિપ્સમવાળી માટી ઓળખી, વરસાદી પાણી સંગ્રહની ટેકનિક વિકસાવી, કૂવા અને વાવ બનાવી. પરિણામ: રણમાં ઘઉં, જવ, ચણા થયા.
ગામનું નગરઆયોજન આજના આર્કિટેક્ટને પણ વિચારતું કરી દે. ૮૬૧ m x ૨૬૧ m નો લંબચોરસ. વચ્ચે માતાનું મંદિર, એની આસપાસ ત્રણ પહોળા રસ્તા અને નાની ગલીઓનું જાળું. ઘરોની દીવાલો જાડી, જેથી તાપથી રક્ષણ મળે. છાપરાં માટી અને લાકડાંના. આ માત્ર ઘરો નહોતા, એક સભ્યતા હતી જે રણ સાથે ઝઘડ્યા વગર જીવતા શીખી હતી.
૨.નિર્વાસન: ગૌરવની કિંમત
૧૯ મી સદીની શરૂઆત. જૈસલમેરના દીવાન સલિમસિંહ. ક્રૂર, લાલચુ, સત્તાનો ભૂખ્યો. દંતકથા કહે છે કે તેણે કુલધરાના મુખિયાની દીકરીને પરણવા દબાણ કર્યું. કર ન ભરે તો ગામ ઉજાડી દેવાની ધમકી આપી.
પાલીવાલો પાસે બે રસ્તા હતા: ઝૂકી જવું કે છોડી દેવું. તેમણે ત્રીજો રસ્તો પસંદ કર્યો — સામૂહિક સ્વમાન. એક રાતમાં ૮૪ ગામ ખાલી થયા. ઘરવખરી, મંદિર, ખેતર, પૂર્વજોની સમાધિ બધું મૂકીને નીકળી ગયા. જતા પહેલા શ્રાપ આપ્યો: “અહીં હવે કોઈ વસી શકશે નહીં”.
માણસ રોટલો છોડી શકે છે, પણ આત્મસન્માન નહીં. કુલધરા એ શીખવે છે કે સંસ્કૃતિ ઇંટોની નથી બનતી, મૂલ્યોની બને છે. જ્યારે મૂલ્યો પર હુમલો થાય, ત્યારે જગ્યા છોડવી પડે તો ભલે, પણ મૂલ્ય ન છોડાય.
૩.શ્રાપ કે સામૂહિક સંકલ્પ?
લોકો આજે પણ કહે છે કે રાતે કુલધરામાં પગરવ સંભળાય, બારી બંધ થાય, સ્ત્રીઓની ચૂડીનો અવાજ આવે. વિજ્ઞાન કહે છે કે એ પવન છે, મનોવિજ્ઞાન તેનો તર્ક લગાવે છે .
પણ શ્રાપને બીજી રીતે જોઈએ. શ્રાપ એટલે સામૂહિક સંકલ્પનું રૂપક. જ્યારે આખું ગામ એકસાથે કહે કે “અમે જઈએ છીએ, પણ અમારી મરજી વગર અહીં કોઈ નહીં આવે”, ત્યારે એ ઊર્જા પથ્થરોમાં રહી જાય છે. એટલે જ ૨૦૦ વર્ષ પછી પણ કોઈ ત્યાં કાયમી વસ્યું નથી. સરકારે ટૂરિસ્ટ સ્પોટ બનાવ્યું, પણ રાત રોકાવાની મનાઈ છે.
સ્થાનની યાદશક્તિ હોય છે. જગ્યા માત્ર જમીન નથી, એ ત્યાં જીવેલા લોકોની લાગણીઓનો સંગ્રહ છે. કુલધરાની હવા ભારે લાગે તો એ ભૂત નથી, એ એક સભ્યતાની સામૂહિક વેદના છે.
૪. ખાલીપણું એટલે ગેરહાજરી નહીં, હાજરીનો પડછાયો
ઝેન ફિલસૂફી(જાપાનીઝ) માં “મા” નામનો ખ્યાલ છે — વસ્તુઓ વચ્ચેની ખાલી જગ્યા. એ ખાલીપણું નકામું નથી, એ જ અર્થ આપે છે. કુલધરાના ખાલી ઘરો એ “મા” છે.
તમે જ્યારે તૂટેલી દીવાલને અડો છો, ત્યારે તમને લાગે કે અહીં કોઈએ રસોઈ બનાવી હશે, બાળક રડ્યું હશે, વડીલે વાર્તા કહી હશે. ગેરહાજરી એ સૌથી મોટી હાજરી છે. આપણે ભરેલા શહેરોમાં જીવીએ છીએ પણ ઘણીવાર ખાલી હોઈએ છીએ. કુલધરા ખાલી છે પણ ભરેલું લાગે છે — વાર્તાથી, પ્રશ્નોથી, આત્માથી.
૫.સમય: સૌથી મોટો કલાકાર
૭૦૦ વર્ષ જૂનું ગામ. ૨૦૦ વર્ષથી ખાલી. છતાં ઊભું છે. રેતી, તડકો, વરસાદ બધાએ તેને ઘસ્યું, પણ ભૂંસી ન શક્યા.
સમયની તાકાત એ છે કે તે બધું લઈ લે છે, પણ કંઈક છોડી પણ દે છે. કુલધરાએ લોકો ગુમાવ્યા, પણ વાર્તા બચાવી. આપણે શું બચાવીશું? આપણા ફ્લેટ, ગાડી, ઇન્સ્ટાગ્રામ ફોલોઅર્સ? કે પછી એવા મૂલ્યો જે આપણા ગયા પછી પણ કોઈ દીવાલ પર લખેલા રહે?
૬.આધુનિક માણસ માટે કુલધરાનો સંદેશ
આજે આપણે “સેટલ” થવા દોડીએ છીએ. નોકરી, EMI, સ્ટેટસ. પાલીવાલોએ “અનસેટલ” થવાનું પસંદ કર્યું, કારણ કે સેટલ થવું એટલે વેચાઈ જવું હોય તો એ સેટલમેન્ટ નકામી.
કુલધરા ઇતિહાસ માથી શીખવા લાયક ત્રણ પાઠ:
૰ઇકોલોજી સાથે સમજૂતી: રણમાં પણ જો સમજદારીથી રહીએ તો સભ્યતા ખીલે. આજે આપણે AC વગર જીવી શકતા નથી. પાલીવાલોએ રણને AC બનાવ્યું હતું — જાડી દીવાલો, આંગણું, વાવ.
૰સામૂહિક અસ્મિતા: એકલો માણસ સલિમ સિંહ સામે લડી ન શકે. આખું ગામ એક થાય ત્યારે ઇતિહાસ બને. આજે આપણે સોસાયટીમાં પાડોશીનું નામ નથી જાણતા.
૰ જવાનું સાહસ: ક્યારેક જગ્યા, નોકરી, સંબંધ છોડવા પડે જેથી આત્મા બચે. ચોંટી રહેવું એ હંમેશા શાણપણ નથી. કુલધરા કહે છે — “ઊઠો, ચાલો, પણ માથું ઊંચું રાખીને.”
૭.પ્રવાસી તરીકે નહીં, યાત્રી તરીકે જાવ
સરકારે હવે કુલધરાને ટૂરિસ્ટ સ્પોટ બનાવ્યું છે. ટિકિટ, કલાક પૂરતું. પણ જો તમે સેલ્ફી પૂરતા જાવ, તો તમે માત્ર પથ્થર જોશો.
યાત્રી બનીને જાવ. સવારે વહેલા પહોંચો. ગલીમાં એકલા ચાલો. કાન ધરો — પવનમાં પગરવ છે. દીવાલ પર હાથ મૂકો — તડકો ઊતરતો લાગશે. મંદિરના પગથિયે બેસો. આંખ બંધ કરો. પૂછો: “જો મારે બધું છોડવાનું આવે ,તો હું શું બચાવીશ?”
જવાબ મળશે તો સમજજો કે કુલધરા તમને મળ્યું.
કુલધરા એટલે ખાલી ગામ, ભરેલું દર્શન
કુલધરા ભૂતિયા છે કે નહીં એ પ્રશ્ન નથી. પ્રશ્ન એ છે કે આપણે જીવતા છીએ કે માત્ર વસેલા છીએ? પાલીવાલો જતા રહ્યા, પણ અમર થઈ ગયા. આપણે જીવીએ છીએ, પણ ભુલાઈ જઈશું.
એક ગામે શીખવ્યું કે ઘર એટલે ચાર દીવાલ નહીં, ચારિત્ર્ય. સંપત્તિ એટલે જમીન નહીં, સંકલ્પ. અને જીવન એટલે લંબાવવું નહીં, ગૌરવથી જીવવું.
કુલધરાની ગલીઓ આજે પણ બોલે છે — ધીરેથી, પણ ચોખ્ખું:
“જેની પાસે ગુમાવવા જેવું કંઈ ન હોય, એ જ ખરેખર આઝાદ છે.”
તો આગલી વખતે જ્યારે રણમાં સન્નાટો સંભળાય, ત્યારે ડરશો નહીં. એ સન્નાટો નહીં, સદીઓ જૂનું મૌન છે જે તમને તમારો અવાજ સંભળાવવા માગે છે.
મિત્રો જલદી થી મળશું આવા બીજા ઈતિહાસ ની સાથે......🙏
