ગઈકાલે રાતે જમ્યા પછી હું એકલો લટાર મારવા નીકળ્યો હતો. શહેરની બધી હલચલ શમી ગઈ હતી. નદી કિનારે એકલદોકલ પીપળો હતો. એની નીચે એક સાધુ આસન વાળીને બેઠા હતા. ચંદ્રનો પ્રકાશ તેમના સફેદ વાળ પર પડતો હતો.
હું તેમને ખલેલ પહોંચાડવા નહોતો માંગતો, પણ મારા પગરવથી તેમણે ધીમે ધીમે આંખ ખોલી. ચહેરા પર કોઈ ક્રોધ નહીં, માત્ર એક ઊંડું સ્મિત હતું. "આવ વત્સ," તેમણે હાથના ઇશારાથી બોલાવ્યો, "બેસ. રાત લાંબી છે અને વાતો ટૂંકી."
હું તેમની સામે બેઠો. થોડી જ વારમાં ફળની ટોપલી લઈને જતા સુજીરભાઈ ત્યાંથી પસાર થયા. સાધુને જોઈને તેઓ પણ થોભી ગયા અને અમારી વાતમાં ભળ્યા.
સાધુએ પહેલી વાત દુનિયાથી શરૂ કરી. "જમાનો કેવો થઈ ગયો છે જોયું? મોટા દેશો નાના દેશોને આંગળી ચીંધે છે. હિંસા, ભેદભાવ, યુદ્ધની વાતો... બધે તોફાન જ તોફાન છે." તેઓ થોડીવાર અટક્યા અને પછી બોલ્યા, "પણ વત્સ, બહારના તોફાનથી ડરતા પહેલા ઘરના તોફાનને સમજવું પડે."
"ઘરનું તોફાન?" મેં પૂછ્યું.
"હા. ઘરનું તોફાન એટલે આપણી અંદરની લાલચ. જે માણસ ચા વેચતા વેચતા કહે કે 'બધું જ વેચી નાખો'. જે જાહેર મિલકતને બજાર બનાવી દે. જેની નજરમાં સેવા નથી, માત્ર હિસાબ છે. એવા વલણથી બચવું એ જ આજના યુગનો સાચો તપ છે," બાબાજીએ કહ્યું.
સુજીરભાઈએ માથું હલાવ્યું અને કહ્યું, "સાચી વાત બાબા." એટલું કહીને તેઓ આગળ વધી ગયા.
સાધુનો મૂડ હવે બદલાયો. તેઓ હવે ગામના ડાહ્યા બુઝુર્ગ જેવા લાગ્યા. "સાંભળ વત્સ, પહેલી વાત સ્વચ્છતા. જ્યાં સ્વચ્છતાનો અભાવ હોય ત્યાં પગ ન મૂકાય. આપણા માંગીલાલ નાઈ છે ને, એ જો હાથ ધોયા વગર દાઢી કરે તો એની ગંદકી આપણને લાગે. એટલે સો-બસો રૂપિયા વધુ આપવા પડે તો ભલે, પણ સારા, સ્વચ્છ સલુનમાં જા. શરીર સ્વચ્છ તો મન સ્વચ્છ."
પછી વાત અભ્યાસ પર આવી. મેં કહ્યું કે બાબા, આજના છોકરાઓને અભ્યાસક્રમ બહુ મોટો લાગે છે.
સાધુ હસ્યા. "અભ્યાસક્રમ તો સમુદ્ર જેવો છે વત્સ, અને છોકરાઓ પાસે છે માત્ર બાલ્ટી. પેપરમાં તો ચમચાથી જ પૂછવાનું છે. એટલે આખો સમુદ્ર પીવાના બદલે મુદ્દા પકડ. દરેક પ્રકરણમાંથી ત્રણ-ચાર મુખ્ય મુદ્દા શોધી કાઢ. એનો એક-એક શબ્દ યાદ રાખ. પરીક્ષાના હોલમાં એ એક શબ્દ આખો જવાબ તારા મોઢા પર લાવી દેશે."
"પણ મન ચંચળ હોય તો?"
"મનને સ્વચ્છ રાખ," સાધુએ કહ્યું. "પરીક્ષા આપવા જાય ત્યારે ભાગદોડ ન કરાય. વહેલા ઊઠ, નાહી-ધોઈને, સ્વચ્છ કપડે જા. મન શાંત હોય તો બુદ્ધિ પોતાનું કામ કરે. અને હા, જે સુત્ર કે વ્યાખ્યા ભૂલી જતો હોય એને પરીક્ષા પહેલા એક વાર મનમાં રટી લે. શ્રદ્ધા અને પુરુષાર્થ, આ બે પૈડા પર જ સફળતાની ગાડી ચાલે."
અહીં સાધુએ કટાક્ષ કર્યો. "કેટલાક લોકો ટૂંકા રસ્તા શોધે છે. કહે કે ચાલાકી કરો. પણ યાદ રાખ વત્સ, ચાલાકી કરતા વિદ્યા કર. વિદ્યા ટકે, ચાલાકી નહીં."
થોડીવારે સાધુએ પોતાના વિશે વાત કરી. તેમનો અવાજ ભરાવદાર થયો. "મેં ઘાટ-ઘાટનું પાણી પીધું છે વત્સ. 32 વર્ષ રિક્ષા હાંકી છે આ શહેરમાં. કલેકટર, પોલીસ અધિકારી, વેપારી, મજૂર... તમામ કુળના માણસોને મારી રિક્ષામાં બેસાડ્યા છે. તેમની વાતો સાંભળી છે. એટલે કહું છું કે માણસને તેના કપડાથી નહીં, તેના બોલથી ઓળખ."
વાતનો છેલ્લો પડાવ મોંઘવારી હતો.
"આજે કાંદા ચોમાસામાં 50 રૂપિયાના અને શિયાળામાં 150 ના થઈ જાય. ખાદ્ય તેલ 2400 થી સીધું 2900 થઈ જાય. લોકો કહે સરકારનો વાંક. પણ અડધો વાંક તો આપણો જ છે વત્સ. સંગ્રહખોરી, અફવા ફેલાવવી, તકનો લાભ લેવો... આ બધું કાળા બજારનું કામ છે. સજાગ ગ્રાહક બનો. જોઈ-સમજીને ખરીદો."
પછી સાધુએ આજના સમયની સૌથી મોટી વાત છેડી. "અને આ ડિજિટલ યુગનું બીજું તોફાન જુઓ. પહેલા આપણે સુજીરભાઈની દુકાને જતા. બે મિનિટ વાત થતી, ભાવમાં બે રૂપિયા ઓછા થતા. એને કહેવાય બજાર. હવે બધા મોબાઈલમાંથી ઓર્ડર કરી દે છે. ઘરે બેઠા સામાન આવે. સગવડ છે, પણ સંબંધ તૂટ્યા."
મેં કહ્યું, "તો શું કરવું બાબા?"
"સંતુલન રાખો," સાધુ બોલ્યા. "મોટો સામાન ઓનલાઈન મંગાવો, પણ રોજના શાક-ફળ પોતાના નાના વેપારી પાસેથી લો. નહીંતર એક દિવસ એવો આવશે કે જ્યારે ડિલિવરી બોયને બોલાવવા માટે દુકાન જ બચી નહીં હોય. વિદ્રોહ બહાર નથી થતો વત્સ, વિદ્રોહ તો આપણી ખરીદીની આદતમાં થઈ રહ્યો છે."
એટલું બોલતા બોલતા સાધુ એકદમ શાંત થઈ ગયા. તેમણે આંખો બંધ કરી દીધી. શ્વાસ લયબદ્ધ થઈ ગયા. પીપળાના પાંદડાનો ખડખડાટ જ સંભળાતો હતો.
મને સમજાઈ ગયું. ઉપદેશ પૂરો થયો હતો. રાતનું મૌન પાછું ફર્યું હતું. હું ધીમેથી ઊભો થયો. સાધુને હાથ જોડ્યા. તેઓ તપમાં લીન હતા અને હું તેમના શબ્દોની પોટલી બાંધીને ઘર તરફ પાછો ફર્યો.
રાતે જે સંવાદ થયો એ માત્ર સંવાદ નહોતો, એ એક આખો અનુભવ હતો.
