શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ માત્ર એક પવિત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી, પરંતુ માનવ જીવનને સાચી દિશા આપનારી એક દિવ્ય માર્ગદર્શિકા છે. ઉપરોક્ત સુંદર પંક્તિઓનો ગહન અર્થવિસ્તાર કરીએ તો સમજાય છે કે ગીતાજીનું જ્ઞાન એક પવિત્ર સરિતા (નદી) સમાન અવિરત વહેતું અને सौને તૃપ્ત કરનારું છે. વળી, તેમાં પ્રસ્તુત થયેલો 'કર્મયોગ' એ કોઈ કઠિન તપસ્યા નથી, પરંતુ રોજિંદા જીવનને જ કવિતાની જેમ સહજ, સરળ અને સુંદર બનાવવાનો એક શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.
આ તો થયો ગીતાજીનો એક સીમિત કે પ્રાથમિક અર્થ, પરંતુ જો આ વિષયને ઊંડાણપૂર્વક અને વિસ્તારપૂર્વક સમજીએ તો જ આપણે તેની સાથે સાચો ન્યાય કરી શકીશું. સૌપ્રથમ તો આપણે 'જ્ઞાન' શબ્દનો અર્થ સમજવો જોઈએ. સામાન્ય રીતે, કોઈપણ વસ્તુ, વિષય કે કાર્ય વિશેની સાચી સમજ એટલે જ્ઞાન. વ્યાવહારિક જગતમાં તેના અનેક પ્રકારો છે, જેમ કે—ટેકનિકલ જ્ઞાન, સામાજિક જ્ઞાન, વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાન વગેરે. મનુષ્ય જીવનમાં આ વ્યવહારુ જ્ઞાન ખૂબ જ અનિવાર્ય છે; તેના વિનાનો માણસ પશુ સમાન ગણાય છે, કારણ કે જ્ઞાન જ મનુષ્યને અન્ય જીવોથી શ્રેષ્ઠ અને વિવેકી બનાવે છે. પરંતુ, આ તમામ લૌકિક જ્ઞાનથી પર એક સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે—'આધ્યાત્મિક જ્ઞાન'. ખરેખર તો એ જ સાચું જ્ઞાન છે, જે મનુષ્યને તેના અસ્તિત્વના મૂળ ઉદ્દેશ સુધી પહોંચાડે છે. મનુષ્ય જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય પરમાત્મા સાથેનું મિલન છે. આ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન જ જીવને તેના સાચા સ્વરૂપ એટલે કે 'શિવ' (કલ્યાણકારી પરમાત્મા) ની ઓળખ કરાવે છે. બાકી સંસારમાં અન્ય વિષયોનું જ્ઞાન તો ઘણુંય છે, પરંતુ આ એક જ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન એવું છે જે માનવ જીવનના સર્વોચ્ચ ઉદ્દેશને ચરિતાર્થ કરવા માટે નિર્મિત થયેલું છે. આપણે ભક્તિભાવ પૂર્વક ગાઈએ છીએ કે: "જીવ મટીને તવ કૃપાથી શિવ થવાનું છે!" જીવમાંથી શિવ બનવાની આ યાત્રા ત્યારે જ શક્ય બને છે, જ્યારે આપણને પરમાત્માના સાચા સ્વરૂપની ઓળખ થાય. અને આ ઓળખ ત્યારે જ સંભવ છે જ્યારે આપણી અંદર આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો ઉદય થાય. આ જ્ઞાન જીવ, જગત અને જગદીશ (ઈશ્વર) વચ્ચેના ભેદભાવના પડદાને હટાવીને, અંતરને ઓગાળીને આપણને પરમાત્મા સાથે એકાકાર બનાવે છે. આ જ સાચું અને સાર્થક જ્ઞાન છે.
સભર' શબ્દનો મહિમા:
'સભર' શબ્દનો સીધો અર્થ થાય છે—છલોછલ કે સંપૂર્ણપણે ભરેલું. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા એ જ્ઞાનથી એટલી સભર છે કે યુગો-યુગોથી અગણિત જિજ્ઞાસુઓ, સંતો અને વિદ્વાનોએ તેમાંથી માર્ગદર્શન મેળવ્યું હોવા છતાં તેનું જ્ઞાન ક્યારેય ખૂટતું નથી. તેનો પ્રત્યેક શ્લોક અનંત રહસ્યોથી ભરેલો છે.
ઉપરોક્ત પંક્તિમાં પૂજ્ય ગીતાજીને 'સરિતા' (નદી) ની ઉપમા આપવામાં આવી છે. અહીં આપણને એક સહેજેય વિચાર આવે કે ગીતાજીને જ્ઞાનનો સાગર કેમ ન કહેવાયા? સરિતા જ કેમ કહેવામાં આવી? સાગર કરતાં તો સરિતા નાની હોય છે, છતાં અહીં સરિતા શબ્દનો પ્રયોગ કેમ થયો?
જો આપણે સરિતાના ગુણોની પ્રધાનતા જોઈએ તો સમજાશે કે નદી નિરંતર વહેતી રહે છે. તેનો પ્રવાહ ક્યારેય એક જગ્યાએ થોભતો કે અટકતો નથી. બરાબર એવી જ રીતે ગીતાજીના જ્ઞાનનો પ્રવાહ પણ અવિરત અને સનાતન છે. ગીતાજી નિતનવી છે; સદીઓ જૂની હોવા છતાં આજે પણ તે એટલી જ તાજી અને પ્રાસંગિક લાગે છે. તેના એક-એક શબ્દમાં એટલું ગૂઢ તત્વજ્ઞાન સમાયેલું છે કે તે દરરોજ આપણને એક નવો પ્રકાશ, એક નવું જ્ઞાન અને એક નવો દૃષ્ટિકોણ આપે છે. તેનું આ જ્ઞાન ક્યારેય સીમિત કે બંધિયાર (સ્થિર) નથી હોતું, તે તો વહેતા નીરની જેમ સદાય શુદ્ધ અને જીવંત રહે છે.
બીજો એક મહત્વનો પક્ષ એ છે કે, વિશ્વના ઇતિહાસમાં તમામ પ્રાચીન માનવ સંસ્કૃતિઓનો ઉદય હંમેશાં કોઈ ને કોઈ નદીના કિનારે જ થયો છે. મનુષ્યે નદીકિનારે વસીને જ પોતાની સભ્યતા અને સંસ્કૃતિનો પાયો નાખ્યો છે. બરાબર તે જ રીતે, ગીતાજીનું દિવ્ય જ્ઞાન આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ઉચ્ચ સંસ્કારોના પાયા સમાન છે. સંક્ષેપમાં કહીએ તો, જો આજે આપણે એક આદર્શ, નૈતિક અને શ્રેષ્ઠ માનવ સંસ્કૃતિનો પાયો નાખવો હોય, તો તે માટેના તમામ સનાતન અને શાશ્વત આદર્શો આપણને પૂજ્ય 'ગીતાજી' માંથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
- અંકિત પ્રજાપતિ
