'યૂરોપ-પ્રવાસીર પત્ર' - યુરોપના પ્રવાસીના પત્રો - એ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના સાહિત્યિક જીવન અને સમગ્ર બંગાળી સાહિત્યની એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ કૃતિ છે. આ મૂળભૂત રીતે એક પત્ર-સંગ્રહ (પ્રવાસવર્ણન) છે.
૧૮૭૮માં માત્ર ૧૭ વર્ષની નાની ઉંમરે રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પ્રથમ વખત ઇંગ્લેન્ડ (યુરોપ) ગયા હતા. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેરિસ્ટર (કાયદા)નો અભ્યાસ કરવાનો હતો.
જહાજમાં બેસવાથી લઈને ઇંગ્લેન્ડ પહોંચવા સુધીના અને ત્યાં વિતાવેલા દિવસોના અનુભવો તેમણે તેમના મોટા ભાઈ જ્યોતિન્દ્રનાથ ટાગોરને પત્રો દ્વારા જણાવ્યા હતા.
૧૮૮૧માં આ પત્રો પુસ્તક સ્વરૂપે પ્રકાશિત થયા હતા.
•
અર્પણ
ભાઈ જ્યોતિદાદા,
ઇંગ્લેન્ડમાં મને જે વ્યક્તિ સૌથી વધુ યાદ આવતી હતી, તેમના જ હાથોમાં આ પુસ્તક સમર્પિત કરું છું.
સ્નેહાધીન રવિ
•
પહેલો પત્ર
વીસમી સપ્ટેમ્બરે અમે "પુના" સ્ટીમરમાં ચડ્યા. પાંચ વાગ્યે જહાજ ઉપડ્યું. અમે ત્યારે જહાજની છત (ડેક) પર ઉભા હતા. ધીમે ધીમે અમારી આંખો સામેથી ભારતવર્ષની છેલ્લી તટરેખા અદૃશ્ય થઈ ગઈ. ચારેય તરફના લોકોનો ઘોંઘાટ સહન ન થવાથી હું મારા પોતાના રૂમમાં જઈને સૂઈ ગયો. આ વાત છુપાવવાની કોઈ ખાસ જરૂર નથી લાગતી કે મારું મન ખૂબ જ નિર્જીવ, થાકેલું અને ઉદાસ થઈ ગયું હતું. પણ જવા દો એ વાતને-- એ બધી કરુણ રસવાળી વાતો લખવાનો અત્યારે સમય પણ નથી અને ઈચ્છા પણ નથી; અને જો લખું તો પણ કાં તો તારી આંખોમાં આંસુ નહીં રહે, કાં તો તારી ધીરજ નહીં રહે.
સમુદ્રના ચરણોમાં દંડવત પ્રણામ! ૨૦મીથી ૨૬મી સુધી મેં જે રીતે દિવસો વિતાવ્યા છે તે તો હું જ જાણું છું. સમુદ્રની બીમારી (Sea-sickness) કોને કહેવાય એ તું ચોક્કસ જાણે છે, પણ એ કેવી હોય છે એ તને ખબર નથી. હું એ જ બીમારીનો ભોગ બન્યો હતો, જો એ વાત વિગતવાર લખું તો પથ્થરની આંખમાં પણ આંસુ આવી જાય. છ દિવસ, ભાઈસાહેબ, હું પથારીમાંથી ઊભો નથી થયો! જે રૂમમાં હું રહેતો હતો, તે ખૂબ જ અંધારો અને નાનો હતો; સમુદ્રનું પાણી અંદર ન આવી જાય એટલા માટે ચારેય તરફની બારીઓ સંપૂર્ણપણે બંધ હતી. સૂર્યના દર્શન વિના અને પવનના સ્પર્શ વિના આ છ દિવસ હું જેમ-તેમ કરીને ફક્ત જીવતો રહ્યો હતો.
પહેલા દિવસની સાંજે અમારા એક સહપ્રવાસી મને પરાણે પથારીમાંથી ઊભા કરીને જમવાના ટેબલ સુધી લઈ ગયા. જ્યારે હું ઊભો થયો ત્યારે મારા માથાની અંદર જે કંઈ હતું એ બધું જાણે અંદરોઅંદર મારામારી અને કાપાકાપી કરવા લાગ્યું! આંખે કશું દેખાતું નહોતું, પગ ચાલતા નહોતા, આખું શરીર ધ્રૂજતું હતું! માંડ બે ડગલાં ચાલીને હું એક બેંચ પર બેસી પડ્યો. મારા સહપ્રવાસી મને પકડીને જહાજના ડેક (ખુલ્લી છત) પર લઈ ગયા. હું એક રેલિંગનો સહારો લઈને ઊભો રહ્યો. ત્યારે અંધારી રાત હતી. આકાશ વાદળોથી ઘેરાયેલું હતું. અમારી સામે પવન ફૂંકાઈ રહ્યો હતો. તે અંધારામાં, તે નિરાધાર અફાટ સમુદ્રમાં, બંને બાજુએથી અગ્નિ (એન્જિનનો ધુમાડો/તણખા) ઓકતું ઓકતું અમારું જહાજ એકલું આગળ વધી રહ્યું હતું; જ્યાં જુઓ ત્યાં બસ અંધારું જ અંધારું, સમુદ્ર ઉછાળા મારી રહ્યો હતો-- એ એક મહા ગંભીર દૃશ્ય હતું.
ત્યાં હું બહુ લાંબો સમય ઊભો ન રહી શક્યો. માથું ભમવા લાગ્યું. મને પકડીને હું પાછો મારી કેબિનમાં આવ્યો. ત્યારપછી જે પથારીમાં પડ્યો, તે છ દિવસ સુધી એક ક્ષણ માટે પણ માથું ઊંચું નથી કર્યું. આપણો જે સ્ટુઅર્ડ (મુસાફરોનો સેવક) હતો-- ખબર નહીં કેમ-- મારા પર તેની ખાસ કૃપાદૃષ્ટિ હતી. દિવસમાં ગમે ત્યારે તે મારા માટે ખાવાનું લઈને આવી જતો; હું ન ખાઉં ત્યાં સુધી કોઈ કાળે છોડતો નહીં. તે કહેતો કે જો હું નહીં ખાઉં તો ઉંદર જેવો નબળો પડી જઈશ (weak as a rat). તે કહેતો કે તે મારા માટે બધું જ કામ કરી શકે છે. હું તેના ખૂબ જ વખાણ કરતો, અને જહાજ છોડતી વખતે આ વખાણ કરતાં પણ થોડી વધારે કિંમતી (સદ્ગુણી) વસ્તુ (બક્ષિસ) મેં તેને આપી હતી.
છ દિવસ પછી જ્યારે અમે એડનની નજીક પહોંચ્યા, ત્યારે સમુદ્ર થોડો શાંત થયો. તે દિવસે મારા સ્ટુઅર્ડે આવીને મને બહાર હરવા-ફરવા માટે વારંવાર વિનંતી કરવા માંડી. તેની સલાહ માનીને હું પથારીમાંથી તો ઊભો થયો, પણ ઊભા થઈને જોયું તો ખરેખર હું ઉંદર જેવો જ નબળો પડી ગયો હતો! માથું જાણે ઉધાર લીધેલું હોય તેમ ખભા સાથે બરાબર ગોઠવાતું નહોતું; ચોરી કરેલા કપડાંની જેમ આ શરીર જાણે મારા પોતાના અંગ પર બરાબર બંધબેસતું નહોતું લાગતું. રૂમમાંથી બહાર નીકળીને છત પર ગયો અને એક આરામખુરશી પર ઢળી પડ્યો. ઘણા દિવસો પછી પવન મળતાં જીવમાં જીવ આવ્યો.
બપોરે મેં જોયું કે એક નાની હોડી તે સમુદ્રમાં જઈ રહી હતી. ચારેય બાજુ દૂર-દૂર સુધી ક્યાંય જમીન નહોતી, જહાજના બધા લોકો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. તેમણે આપણી સ્ટીમર તરફ બૂમો પાડવાનું શરૂ કર્યું, એટલે જહાજ થોભ્યું. તેમણે એક નાની હોડી દ્વારા થોડાક માણસોને જહાજ પર મોકલ્યા. આ બધા આરબ દેશના લોકો હતા, જે એડનથી મસ્કત જઈ રહ્યા હતા. રસ્તામાં તેઓ દિશા ભૂલી ગયા હતા, તેમની પાસે જે પાણીના પીપ હતા તે તૂટી ગયા હતા અને બધું પાણી નષ્ટ થઈ ગયું હતું, જ્યારે મુસાફરો ઘણા વધારે હતા. આપણા જહાજના લોકોએ તેમને પાણી આપ્યું. એક નકશો ખોલીને મસ્કત કઈ દિશામાં છે અને કેટલું દૂર છે તે તેમને બતાવ્યું, અને તેઓ ફરીથી આગળ વધ્યા. તે હોડી મસ્કત સુધી પહોંચશે કે નહીં, તે બાબતે દરેક જણે શંકા વ્યક્ત કરી.
૨૮મી સપ્ટેમ્બર, શનિવારની સવારે ઊઠીને જોયું તો આપણી સામે બધા પહાડો અને પર્વતો દેખાતા હતા. ખૂબ જ સુંદર અને સ્વચ્છ સવાર હતી, સૂર્ય હજુ હમણાં જ ઉગ્યો હતો અને સમુદ્ર અત્યંત શાંત હતો. દૂરથી તે પર્વતીય પ્રદેશનું સવારનું દૃશ્ય એટલું સુંદર દેખાતું હતું કે હું શું કહું! પર્વત પર રંગબેરંગી વાદળો એટલા નમી પડ્યા હતા કે જાણે એમ લાગે કે અઢળક સૂર્યકિરણો પી લીધા પછી હવે તેમનામાં ઊભા રહેવાની શક્તિ નથી રહી, તેઓ પર્વત પર જાણે થાકીને ઢળી પડ્યા છે. અરીસા જેવા ચોખ્ખા અને શાંત સમુદ્ર પર નાની નાની સઢવાળી હોડીઓ વળી કોઈ ચિત્ર જેવી સુંદર દેખાતી હતી.
એડન પહોંચીને ઘરમાં પત્ર લખવાનું શરૂ કર્યું, પણ લખવા બેઠો ત્યારે ખબર પડી કે આટલા દિવસોની ઉથલપાથલને કારણે માથાની અંદર બધું ઉલટપુલટ થઈ ગયું છે, બુદ્ધિના રાજ્યમાં જાણે અરાજકતા ફેલાઈ ગઈ છે. કેવી રીતે લખું, કશું બરાબર યાદ નથી આવી રહ્યું. વિચારો જાણે કરોળિયાના જાળા જેવા છે, અડવા જતાં જ તરત જ તૂટી જાય છે. શેના પછી શું લખવું, તેની કોઈ યોગ્ય ગોઠવણ હું કરી શકતો નથી. આ સ્થિતિમાં લખવાનું શરૂ કર્યું, એટલે આવી મુશ્કેલીમાં પડીને હું તને પત્ર ન લખી શક્યો, તેમાં તારા ગુસ્સે થવાનું કોઈ કારણ નથી.
જો, સમુદ્ર પ્રત્યે મારો આદર કંઈક ઓછો થઈ ગયો છે. કલ્પનામાં સમુદ્રને જેવો ધારતો હતો, સમુદ્રમાં આવીને જોયું તો ઘણી બાબતો તેનાથી અલગ નીકળી. કિનારા પરથી સમુદ્ર ખૂબ જ મહાન લાગે છે, પણ સમુદ્રની વચ્ચે આવ્યા પછી એટલો મહાન નથી લાગતો. તેનું કારણ છે; જ્યારે હું મુંબઈના કિનારે ઊભો રહીને સમુદ્ર જોતો, ત્યારે જોતો કે તે દૂર ક્ષિતિજમાં જઈને વાદળી આકાશ સાથે ભળી જાય છે, કલ્પનામાં વિચારતો કે જો એકવાર હું એ ક્ષિતિજના આવરણને ભેદી શકું, એ ક્ષિતિજનો પડદો ઊંચકી શકું, તો તરત જ મારી સામે એક અફાટ અનંત સમુદ્ર ઘૂઘવવા માંડશે. તે ક્ષિતિજની પેલે પાર શું છે તે મારી કલ્પનામાં જ રહેતું; ત્યારે એવું નહોતું થતું કે તે ક્ષિતિજ પછી બીજી એક ક્ષિતિજ આવશે. પણ જ્યારે સમુદ્રની વચ્ચે આવી પડીએ છીએ, ત્યારે એવું લાગે છે કે જહાજ જાણે ચાલતું જ નથી, માત્ર એક ક્ષિતિજની મર્યાદામાં બંધાયેલું છે. આપણી કલ્પના માટે તે ક્ષિતિજની સીમા એટલી સાંકડી છે કે આપણને સંતોષ થતો નથી.
પણ જો, આ વાત ખૂબ જ ખાનગી રાખવી જોઈએ; વાલ્મીકિથી લઈને બાયરન સુધીના તમામ લોકોને જો આ સમુદ્ર જોઈને કાવ્યભાવ જાગ્યો હોય, અને મને ન જાગે, તો લોકો મારા પર હસશે; ગેલિલિયોના સમયમાં જો આવી વાત કહી હોત તો કદાચ મારે જેલમાં જવું પડત. એટલા બધા કવિઓએ સમુદ્રની સ્તુતિ કરી છે કે આજે મારી આ નિંદાથી કદાચ સમુદ્રને કોઈ ખાસ ફરક પડવાનો નથી. જ્યારે મોજાં ઉછળે છે, ત્યારે કદાચ સમુદ્ર સારો દેખાતો હશે, પણ મારા કમનસીબે સમુદ્રના મોજાં ઉછળતાં જ મારું માથું એટલું ભમવા લાગે છે કે મારું જોવું-જાણવું બધું જ ગોળ-ગોળ ફરી જાય છે.
જ્યારે મેં રૂમમાંથી બહાર નીકળવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે જહાજના મુસાફરો પર મારી નજર પડી અને મારા પર જહાજના મુસાફરોની નજર પડી. હું સ્વભાવે જ 'લેડી' (મહિલા) જાતિથી ખૂબ ડરું છું. તેમની નજીક જવામાં એટલા પ્રકારની મુશ્કેલીઓની સંભાવના રહેલી છે કે જો ચાણક્ય પંડિત હોત તો લેડીઝથી દસ હજાર હાથ દૂર રહેવાની સલાહ આપત! એક તો મનોરાજ્યમાં અનેક પ્રકારની ખેદજનક ઘટનાઓ ઘટવાની સંભાવના રહે છે-- તદુપરાંત હંમેશાં એ ભય રહે છે કે ક્યાંક શું બોલવા જતાં શું બોલાઈ જાય, અને આપણી અસહિષ્ણુ લેડી તેમના શિષ્ટાચારમાં સહેજ પણ ખામી સહન ન કરી શકે અને ભારે ઘૃણા તેમજ શરમથી બિલકુલ અભિભૂત થઈ જાય. રખેને તેમના ગાઉનના જંગલમાં હું ગભરાઈ જાઉં, રખેને જમતી વખતે મારે તેમનું માંસ કાપી આપવું પડે, રખેને મરઘીનું માંસ કાપવા જતાં હું મારી પોતાની આંગળી કાપી બેસું-- આવી બધી સાત-પાંચ ચિંતાઓ કરીને હું જહાજની લેડીઝથી ઘણો દૂર રહેતો હતો. આપણા જહાજમાં લેડીઝની કોઈ ખોટ નહોતી, પણ જેન્ટલમેનો હંમેશાં કચકચ કરતા હતા કે તેમાં નાની ઉંમરની કે સુંદર એક પણ નહોતી.
પુરુષ મુસાફરોમાં ઘણા લોકો સાથે ઓળખાણ થઈ. 'બ' મહાશય (બાબુ) સાથે અમારી ઘણી આત્મીયતા થઈ ગઈ હતી. તેમની વાતો અસ્ખલિત હતી, હાસ્ય અઢળક હતું અને ખોરાક અપરિમિત હતો. બધા સાથે જ તેમની ઓળખાણ હતી, બધા સાથે જ તેઓ હસતા-મજાક કરતા ફરતા હતા. તેમનો એક ગુણ છે, તેઓ ક્યારેય વિચારીને, સમજી-વિચારીને કે ઘસી-ભૂસીને વાત નથી કરતા; મજાક કરે છે, ભલે દરેક સમયે તેનો કોઈ અર્થ ન હોય, તેઓ પોતે જ હસી હસીને લોથપોથ થઈ જાય છે. તેઓ પોતાની ઉંમર અને પદની ગંભીરતા વિચારીને ગણતરીપૂર્વક વાત નથી કરતા, માપી-તોલીને નથી હસતા અને બંને બાજુ જળવાઈ રહે તે રીતે પોતાનો અભિપ્રાય નથી આપતા, આ બધી બાબતોને કારણે તેઓ મને ગમતા હતા. તેઓ કેટલા પ્રકારની બાળચેષ્ટાઓ (બાળપણની હરકતો) કરે છે તેનો કોઈ હિસાબ નથી. વૃદ્ધાવસ્થાની બુદ્ધિ અને બાળપણનો સાદો, ચિંતામુક્ત ભાવ એકસાથે જોવો મને ખૂબ ગમે છે. તેઓ મને 'અવતાર' કહેતા, ગ્રેગરી સાહેબને 'ગડગડી' કહેતા, અને બીજા એક મુસાફરને 'રોહુ માછલી' કહીને બોલાવતા; તે બિચારાનો ગુનો શો હતો ખબર છે? સામાન્ય માણસો કરતાં તેની ગરદનનો ભાગ થોડો ટૂંકો હતો, તેનું માથું અને શરીર વચ્ચે એક અલગ જોડનારી વસ્તુ નહોતી એમ કહીએ તો પણ ચાલે. એટલા માટે 'બ' મહાશયે તેને માછલીની શ્રેણીમાં મૂક્યો હતો. પણ હું શા માટે અવતારની શ્રેણીમાં આવી ગયો હતો, તેનું કારણ સહેલાઈથી સમજી શકાતું નથી.
આપણા જહાજના 'ટી' મહાશય કંઈક જુદા જ પ્રકારના માણસ છે. તેઓ પ્રખર ફિલસૂફ (તત્વજ્ઞાની) માણસ છે. મેં તેમને ક્યારેય સામાન્ય ભાષામાં વાત કરતા સાંભળ્યા નથી. તેઓ વાત નહોતા કરતા, ભાષણ આપતા હતા. એક દિવસ અમે બે-ચાર જણા ભેગા થઈને જહાજની છત પર થોડીવાર મોજ-મજા કરી રહ્યા હતા, એવામાં કમનસીબે 'બ' મહાશયે તેમને કહ્યું, "કેવા સુંદર તારા ઉગ્યા છે!" બસ, આપણા આ ફિલસૂફે તારા સાથે માણસના જીવનનો એક ઊંડો સંબંધ જોડીને ભાષણ શરૂ કરી દીધું-- અમે "મૂર્ખની જેમ મોં ફાડીને જોતા" જ રહી ગયા.
આપણા જહાજમાં એક અસલી 'જોન બુલ' (રૂઢિચુસ્ત અંગ્રેજ) હતા. તેમનું તાડના ઝાડ જેવું શરીર, સાવરણી જેવી મૂછો, શાહુડીના કાંટા જેવા વાળ, હાંલ્લા જેવું મોં અને માછલીની આંખો જેવી ફિક્કી આંખો, તેમને જોતાં જ મારું જીવ કેવોય થવા લાગતો, હું પાંચ હાથ દૂર ખસી જતો. કોઈક વ્યક્તિ કોઈ ગુનો ન કરે તો પણ તેનો ચહેરો જાણે હંમેશાં ગુનો કરતો હોય એવો લાગે છે. રોજ સવારે ઊઠતાં જ સાંભળવા મળતું કે તેઓ અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, હિન્દુસ્તાની વગેરે જેટલી ભાષાઓ જાણે છે તે તમામ ભાષાઓમાં જહાજના બધા નોકરોને અઢળક ગાળો દેવાનું શરૂ કરી દેતા, અને ચારેય તરફ ધમાધમ કરતા ફરતા. મેં તેમને ક્યારેય હસતા જોયા નથી; કોઈની સાથે કોઈ વાતચીત નહીં, પોતાની કેબિનમાં મોં ચડાવીને બેસી રહેતા. કોઈ કોઈ દિવસ ડેક પર ફરવા આવતા, ફરતાં ફરતાં જેની તરફ એકવાર કૃપાદ્રષ્ટિથી જોતા, તેને જાણે કીડી જેવો ગણતા.
રોજ જમતી વખતે બરાબર મારી બાજુમાં 'બી' બેસતા. તેઓ એક યુરેશિયન (ભારતીય-યુરોપીયન મિશ્રણ) હતા. પરંતુ તેઓ અંગ્રેજની જેમ સીટી વગાડતા, ખિસ્સામાં હાથ નાખીને પગ પહોળા કરીને ઊભા રહેવાનું સંપૂર્ણપણે શીખી ગયા હતા. તેઓ મને ખૂબ જ દયાળુ નજરે જોતા હતા. એક દિવસ આવીને ભારે ગંભીર અવાજે બોલ્યા, "યંગ મેન, તમે ઓક્સફોર્ડ જઈ રહ્યા છો? ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી ખૂબ જ સારી સંસ્થા છે." હું એક દિવસ ટ્રેન્ચ સાહેબનું "Proverbs and their lessons" પુસ્તક વાંચી રહ્યો હતો, તેઓ આવ્યા અને પુસ્તક લઈને સીટી વગાડતાં વગાડતાં બે-ચાર પાના ઉથલાવીને બોલ્યા, "હા, ખરેખર સારું છે."
એડનથી સુએઝ જવામાં પાંચેક દિવસ લાગ્યા હતા. જેઓ બ્રિન્ડિસીના રસ્તે થઈને ઇંગ્લેન્ડ જાય છે તેમણે જહાજમાંથી ઉતરીને સુએઝમાં રેલવે ગાડીમાં બેસીને એલેક્ઝાન્ડ્રિયા જવું પડે છે; એલેક્ઝાન્ડ્રિયાના બંદરે તેમના માટે એક સ્ટીમર રાહ જોતી હોય છે-- તે સ્ટીમરમાં બેસીને ભૂમધ્ય સમુદ્ર પાર કરીને ઇટાલી પહોંચવું પડે છે. અમે જમીન માર્ગે (overland) મુસાફરી કરનારા મુસાફરો હતા, તેથી અમારે સુએઝમાં ઉતરવું પડ્યું. અમે ત્રણ બંગાળી અને એક અંગ્રેજે મળીને એક આરબ હોડી ભાડે કરી. માણસનો "દૈવી" ચહેરો પશુતા તરફ કેટલો નીચે ઉતરી શકે છે, તે તે હોડીના નાવિકનો ચહેરો જોઈને જાણી શકાતું હતું. તેની આંખો જાણે વાઘ જેવી હતી, એકદમ કાળોમેશ રંગ, નીચું કપાળ, જાડા હોઠ, બધું મળીને ચહેરાનો ભાવ અત્યંત ભયાનક હતો. અન્ય હોડીઓ સાથે ભાવ ન જામ્યો, તે થોડા ઓછા પૈસામાં લઈ જવા માટે રાજી થઈ ગયો. 'બ' મહાશય તો તે હોડીમાં જવા માટે સહેલાઈથી રાજી નહોતા; તેમણે કહ્યું કે આરબોનો વિશ્વાસ ન કરાય-- તેઓ સહેલાઈથી ગળે છરી ફેરવી શકે છે. તેમણે સુએઝની એક-બે ભયાનક અરાજકતાની વાર્તાઓ કહી. પણ ગમે તેમ કરીને, અમે તે હોડીમાં તો બેઠા.
નાવિકો તૂટેલું-ફૂટેલું અંગ્રેજી બોલતા હતા, અને થોડું-ઘણું અંગ્રેજી સમજી શકતા હતા. અમે થોડે દૂર સુધી તો કોઈ પણ વિવાદ વિના ગયા. અમારા અંગ્રેજ મુસાફરને સુએઝની પોસ્ટ ઓફિસે ઉતરવાની જરૂર હતી. પોસ્ટ ઓફિસ ઘણી દૂર હતી અને જવામાં ઘણો સમય લાગશે, તેથી નાવિકે થોડો વાંધો ઉઠાવ્યો; પણ ટૂંક સમયમાં જ તે વાંધો શાંત થઈ ગયો. ત્યારબાદ વળી થોડે દૂર જઈને તેણે પૂછ્યું, "પોસ્ટ ઓફિસે જવું પડશે કે શું? ત્યાં બે-એક કલાકમાં જવું અશક્ય છે."-- અમારા ગુસ્સાવાળા સાહેબ એકદમ ભડકી ગયા અને જોરથી બૂમ પાડી, "Your grandmother (તારી નાની)!" બસ, આ સાંભળીને આપણો નાવિક ગુસ્સે થઈ ગયો, "What? mother? mother? What mother, don't say mother (શું? મા? મા? કઈ મા, મા ના બોલ)!" અમને લાગ્યું કે તે સાહેબને પકડીને કદાચ પાણીમાં ફેંકી દેશે, તેણે ફરીથી પૂછ્યું, "What did you say? (તેં શું કહ્યું?)" સાહેબે પણ પોતાનો રોફ છોડ્યો નહીં. ફરીથી કહ્યું "Your grandmother". હવે તો કોઈ રસ્તો જ નહોતો, નાવિક ભારે ગુસ્સામાં આવી ગયો. સાહેબે જોયું કે મામલો બગડ્યો છે એટલે નરમ પડીને બોલ્યા, "You don't seem to understand what I say! (લાગે છે કે તું હું જે કહું છું તે સમજતો નથી!)" એટલે કે તેઓ ત્યારે 'grandmother' કહેવું એ ગાળ નથી તે સાબિત કરવામાં વ્યસ્ત હતા. ત્યારે તે નાવિક અંગ્રેજી ભાષા છોડીને ધમકાવીને ચીસ પાડી ઉઠ્યો "બસ--ચૂપ!" સાહેબ ગભરાઈને ચૂપ થઈ ગયા, તેમના મોંમાંથી પછી એક શબ્દ ન નીકળ્યો.
વળી થોડે દૂર જઈને સાહેબે પૂછ્યું "કેટલું અંતર બાકી છે?" નાવિક લાલચોળ થઈને બૂમ પાડી ઉઠ્યો, "Two shilling give, ask what distance! (બે શિલિંગ આપો છો ને અંતર પૂછો છો!)" અમે એવું સમજી ગયા કે, બે શિલિંગ ભાડું આપીને સુએઝ-રાજ્યમાં આવો પ્રશ્ન પૂછવાની કાયદામાં મનાઈ છે! નાવિક જ્યારે અમને આ રીતે ધમકાવી રહ્યો હતો ત્યારે અન્ય ખલાસીઓને ભારે મજા પડી રહી હતી, તેઓ અંદરોઅંદર એકબીજાના મોં જોઈને મરક-મરક હસવા લાગ્યા. નાવિકનો ભયંકર ગુસ્સો જોઈને તેમનું હસવું રોકવું મુશ્કેલ થઈ ગયું હતું. એક તરફ નાવિક ધમકાવી રહ્યો હતો, બીજી તરફ ખલાસીઓ હસી રહ્યા હતા, નાવિક પર બદલો લેવાનો બીજો કોઈ ઉપાય ન જોઈને અમે ત્રણેય જણાએ પણ હસવાનું શરૂ કરી દીધું --આવો સદ્બુદ્ધિનો પ્રયોગ ઘણી જગ્યાએ લાચારીને લીધે કરવો પડે છે. આબરૂ ભેર સુએઝ શહેરમાં જઈને તો પહોંચ્યા. સુએઝ શહેર વિશે મને કશું કહેવાનો અધિકાર નથી, કારણ કે મેં સુએઝની અડધા માઈલ જેટલી જગ્યાથી વધુ કશું જોયું નથી. શહેરની ચારેય બાજુ એકવાર ચક્કર મારવાની ઈચ્છા હતી, પણ મારા સહપ્રવાસીઓમાંથી જેમણે પહેલાં સુએઝ જોયું હતું, તેમણે કહ્યું, "આ મહેનતમાં થાક અને કંટાળા સિવાય અન્ય કોઈ ફળ મળવાની સંભાવના નથી." છતાંય હું નિરુત્સાહ નહોતો થયો પણ સાંભળવા મળ્યું કે ગધેડા પર બેસીને ફરવા સિવાય શહેરમાં ફરવાનો બીજો કોઈ ઉપાય નથી. આ સાંભળીને શહેરમાં ફરવાની મારી ઈચ્છા ઘણી ઓછી થઈ ગઈ, ત્યારબાદ ખબર પડી કે, આ દેશના ગધેડાઓ અને તેમના માલિકો (ચલાવનારાઓ) વચ્ચે દરેક વખતે મનમેળ થતો નથી, ગધેડાની પણ પોતાની એક સ્વતંત્ર આઝાદ ઈચ્છા હોય છે; એટલા માટે સમય આવ્યે બંને ઈચ્છાઓ વચ્ચે વિરોધ ઊભો થાય છે, પણ મોટે ભાગે એવું જોવા મળે છે કે ગધેડાની ઈચ્છાનો જ અંતે વિજય થાય છે.
સુએઝમાં એક પ્રકારની ઘૃણાસ્પદ આંખોની બીમારીનો ભારે ઉપદ્રવ છે; રસ્તા પર આવા સેંકડો લોકોની આંખો તે રોગથી પીડાતી જોવા મળશે. અહીંની માખીઓ તે રોગ ચારેય તરફ ફેલાવતી ફરે છે. રોગી આંખોમાંથી તે રોગના જંતુઓ લાવીને તેઓ તંદુરસ્ત આંખો પર જઈને બેસે છે, અને ચારેય બાજુ રોગ ફેલાઈ જાય છે. સુએઝમાં અમે રેલગાડીમાં બેઠા. આ રેલગાડીને પણ ઘણી બધી બીમારીઓ છે, પહેલી એ કે સુવાની કોઈ વ્યવસ્થા નથી, કારણ કે બેસવાની જગ્યાઓ અલગ-અલગ ભાગોમાં વહેંચાયેલી છે, બીજી એ કે આવી હાથીની ચાલે ચાલતી રેલગાડી બધે જોવા મળતી નથી. આખી રાત ગાડી ચાલતી રહી, દિવસના સમયે જ્યારે જાગ્યો ત્યારે જોયું કે ધૂળમાં અમારું માત્ર અગ્નિસંસ્કાર થવાનું જ બાકી રહ્યું હતું, બાકી બધું થઈ ગયું હતું. વાળમાં હાથ નાખીને જોયું તો, વાળમાં માટીનું એવું એક સ્તર જામી ગયું હતું કે માથા પર સહેલાઈથી ડાંગરની ખેતી કરી શકાય! આવા ધૂળથી ખરડાયેલા સન્યાસીના વેશમાં અમે એલેક્ઝાન્ડ્રિયા જઈ પહોંચ્યા. રેલવે લાઈનની બંને બાજુ લીલાછમ ખેતરો હતા. જગ્યાએ જગ્યાએ ખજૂરના ઝાડ પર ઝૂમખે-ઝૂમખા ખજૂર લટકેલા હતા. ખેતરની વચ્ચે વચ્ચે કૂવા હતા. વચ્ચે વચ્ચે એક-બે પાકા મકાનો-- મકાનો ચોરસ હતા, થાંભલા નહોતા, વરંડા નહોતા-- આખું મકાન દીવાલ જેવું જ હતું, તે દીવાલની વચ્ચે વચ્ચે એક-બે બારીઓ હતી. આ બધા કારણોસર મકાનોમાં જાણે કોઈ સુંદરતા નહોતી. ગમે તેમ પણ મેં પહેલાં આફ્રિકાને માથાથી પગ સુધી જેવો ઉજ્જડ રણપ્રદેશ ધારી રાખ્યો હતો, ચારેય બાજુ જોઈને એવું કશું જ ન લાગ્યું. ઉલટાનું ચારેય તરફના તે લીલાછમ ખેતરો પર ખજૂરના કુંજની વચ્ચેની સવાર મને અત્યંત અદ્ભુત લાગી હતી.
એલેક્ઝાન્ડ્રિયા બંદરે અમારા માટે "મોંગોલિયા" સ્ટીમર રાહ જોઈ રહી હતી. આ વખતે અમે ભૂમધ્ય સમુદ્રની છાતી પર સવાર થયા. મને થોડી ઠંડી લાગવા માંડી. જહાજમાં જઈને ખૂબ સારી રીતે સ્નાન કર્યું, મારી તો નસેનસમાં (હાડકામાં) ધૂળ ભરાઈ ગઈ હતી. સ્નાન કર્યા પછી એલેક્ઝાન્ડ્રિયા શહેર જોવા ગયા. જહાજથી કિનારા સુધી જવા માટે એક હોડી ભાડે કરી. અહીંનો એક-એક નાવિક સર વિલિયમ જોન્સ (પ્રખ્યાત ભાષાશાસ્ત્રી) ની બીજી આવૃત્તિ કહી શકાય એવો હતો! તેઓ ગ્રીક, ઇટાલિયન, ફ્રેન્ચ, અંગ્રેજી વગેરે ઘણી ભાષાઓમાં કામ ચલાવી શકાય એટલું બોલી શકતા હતા. સાંભળ્યું કે ફ્રેન્ચ ભાષા જ અહીંની સામાન્ય ભાષા છે. રસ્તાઓના નામ, સાઈનબોર્ડ પર દુકાનોની ઓળખ, મોટે ભાગે ફ્રેન્ચ ભાષામાં જ લખેલા હતા. એલેક્ઝાન્ડ્રિયા શહેર સમૃદ્ધ લાગ્યું. અહીં કેટલાય જાતના લોકો અને કેટલીય જાતના બજારો છે તેનો કોઈ હિસાબ નથી. રસ્તાઓ પથ્થર જડેલા છે, તેથી ખૂબ સ્વચ્છ રહે છે, પણ ગાડીઓનો અવાજ બહુ વધારે આવે છે. ખૂબ મોટા મોટા મકાનો, મોટી મોટી દુકાનો, શહેર ખૂબ ભવ્ય છે ખરું. એલેક્ઝાન્ડ્રિયાનું બંદર ખૂબ વિશાળ છે. અસંખ્ય જહાજોને અહીં આશ્રય મળે છે. યુરોપિયન, મુસ્લિમ, તમામ પ્રકારની જાતિઓના જહાજો આ બંદરે છે, માત્ર હિંદુઓના જહાજો નથી.
ચાર-પાંચ દિવસમાં અમે ઇટાલી પહોંચ્યા, ત્યારે રાત્રિના એક કે બે વાગ્યા હશે. ગરમ પથારી છોડીને, સામાન લઈને અમે જહાજના ડેક પર આવ્યા. ચાંદની રાત હતી, ખૂબ ઠંડી હતી; મારી પાસે બહુ ગરમ કપડાં નહોતા, તેથી ભારે ઠંડી લાગતી હતી. અમારી સામે નિસ્તબ્ધ શહેર હતું, મકાનોની બારીઓ-બારણાં બધું બંધ હતું-- આખું શહેર નિદ્રાધીન હતું. અમારા મુસાફરોમાં ભારે દોડધામ મચી ગઈ, ક્યારેક સાંભળવા મળે કે ટ્રેન મળશે, ક્યારેક સાંભળવા મળે કે નહીં મળે. સામાનનું શું કરવું તે સમજાતું નહોતું, જહાજમાં રહેવું કે બહાર નીકળવું તે કશું નક્કી નહોતું. એક ઇટાલિયન ઓફિસર આવીને અમને ગણવા લાગ્યો-- પણ કેમ ગણવા લાગ્યો તે સમજાતું નહોતું. જહાજની અંદર એવી એક અસ્પષ્ટ અફવા ફેલાઈ કે આ ગણતરી સાથે આપણી ટ્રેનમાં બેસવાનો કોઈ ખાસ સંબંધ છે. પણ તે રાત્રે ટ્રેન મળી જ નહીં. સાંભળવા મળ્યું કે, તેના બીજા દિવસે બપોરે ત્રણ વાગ્યા પહેલાં ટ્રેન નહીં મળે. મુસાફરો ભારે નારાજ થઈ ગયા. આખરે તે રાત્રે બ્રિન્ડિસીની હોટેલમાં આશ્રય લેવો પડ્યો.
આ રીતે પહેલીવાર યુરોપની ધરતી પર મારા પગ પડ્યા. કોઈ નવા દેશમાં આવતાં પહેલાં હું તેને એટલો બધો નવો ધારી રાખું છું કે આવ્યા પછી તે નવો લાગતો જ નથી. યુરોપ મને બહુ નવું નથી લાગ્યું તે સાંભળીને બધા નવાઈ પામ્યા.
અમે રાત્રે ત્રણ વાગ્યે બ્રિન્ડિસીની હોટેલમાં જઈને સૂઈ ગયા. સવારે એક અડધ મૂએલા ઘોડા અને અડધી તૂટેલી ગાડીમાં બેસીને શહેર જોવા નીકળ્યા. સારથિ (ગાડીવાળા) સાથે ગાડી-ઘોડાનો એવો અસમંજસ મેળ હતો કે શું કહું! સારથિની ઉંમર ચૌદ વર્ષની હશે-- પણ ઘોડાની ઉંમર પચાસ વર્ષની હશે-- અને ગાડી પૌરાણિક યુગની લાગતી હતી. નાનું-મોટું શહેર જેવું હોય છે, બ્રિન્ડિસી પણ એવું જ છે. કેટલાંક પાકા મકાનો, દુકાનો-બજાર, રસ્તાઓ છે. ભિખારીઓ ભીખ માંગી રહ્યા છે, બે-ચાર જણા દારૂની દુકાને બેસીને વાતો કરી રહ્યા છે, બે-ચાર જણા રસ્તાના ખૂણે ઊભા રહીને હસી-મજાક કરી રહ્યા છે; લોકો અત્યંત ચિંતામુક્ત ચહેરે ગજગામી ચાલે (શાંતિથી) ચાલી રહ્યા છે; જાણે કોઈને કોઈ કામ જ નથી, કોઈને કોઈ ચિંતા જ નથી-- જાણે આખા શહેરમાં રજા છે! રસ્તા પર ગાડી-ઘોડાની કોઈ ધમાલ નથી, લોકોની કોઈ ભીડ નથી.
અમે થોડે દૂર ગયા ત્યાં જ એક છોકરો અમારી ગાડી રોકીને હાથમાં એક તરબૂચ લઈને ગાડીવાળાની બાજુમાં બેસી ગયો. 'બ' મહાશયે કહ્યું, "વિના મહેનતે આની કંઈક કમાણી કરવાની ઈચ્છા છે." તે માણસ આવીને હાથ લાંબો કરી કરીને વચ્ચે વચ્ચે અમને બતાવવા લાગ્યો, "પેલી ચર્ચ છે, પેલો બગીચો છે, પેલો બગીચો છે, પેલું મેદાન છે" વગેરે. તેની આ ટીકા (સમજૂતી) થી અમારા જ્ઞાનમાં સહેજ પણ વધારો નહોતો થયો, અને તેની સમજૂતી ન હોત તો પણ અમારા જ્ઞાનમાં કોઈ અડચણ આવવાની નહોતી. તેને કોઈએ અમારી ગાડીમાં બેસવાનું નહોતું કહ્યું, કોઈએ તેને કંઈ પૂછ્યું પણ નહોતું, છતાં આ વણમાગી કૃપા માટે તેની માગણી પૂરી કરવી પડી (તેને પૈસા આપવા પડ્યા). તેઓ અમને એક ફળોના બગીચામાં લઈ ગયા. ત્યાં કેટલાય પ્રકારના ફળોના ઝાડ હતા, જેની કોઈ સંખ્યા નથી. ચારેય તરફ ઝૂમખે-ઝૂમખા દ્રાક્ષ લટકેલી હતી. બે પ્રકારની દ્રાક્ષ હતી, કાળી અને સફેદ. તેમાંથી કાળી દ્રાક્ષ મને વધુ મીઠી લાગી. મોટા મોટા ઝાડ પર સફરજન, આલૂ (peach) વગેરે અનેક પ્રકારના ફળો લાગેલા હતા. એક ડોશી (કદાચ માલણ) કેટલાંક ફળમૂળ લઈને હાજર થઈ. અમે તેની તરફ ધ્યાન ન આપ્યું; પણ ફળ વેચવાની યુક્તિ તે બરાબર જાણતી હતી. અમે આમ-તેમ ફરી રહ્યા હતા, એવામાં જોઈએ તો એક સુંદર છોકરી કેટલાંક ફળો અને ફૂલોનો ગુચ્છો (તોરો) લઈને અમારી સામે હાજર થઈ ગઈ, ત્યારે પછી ના પાડવાની કોઈ શક્તિ ન રહી.
ઇટાલીની છોકરીઓ જોવામાં ખૂબ સુંદર હોય છે. ઘણોખરો આપણા દેશની સ્ત્રીઓ જેવો જ ભાવ છે. સુંદર રંગ, કાળા કાળા વાળ, કાળી ભમર, કાળી આંખો, અને ચહેરાનો ઘાટ અદ્ભુત.
ત્રણ વાગ્યાની ટ્રેનમાં અમે બ્રિન્ડિસી છોડ્યું. રેલવે માર્ગની બંને બાજુ દ્રાક્ષની વાડીઓ હતી, જોવામાં અદ્ભુત લાગતી હતી. પર્વતો, નદીઓ, સરોવરો, ઝૂંપડીઓ, ખેતરો, નાના નાના ગામડાઓ વગેરે. જેટલી પણ કવિના સપનાની દોલત છે, તે બધું ચારેય તરફ શોભી રહ્યું હતું. ઝાડપાનની વચ્ચેથી જ્યારે કોઈ દૂરનું નગર, તેના મહેલોના ગુંબજ, તેની ચર્ચના શિખરો, તેના ચિત્ર જેવા મકાનો ધીમે ધીમે નજરે પડે છે ત્યારે ખૂબ જ ગમે છે. સાંજના સમયે એક પહાડની નીચે અત્યંત સુંદર એક સરોવર જોયું હતું, તે હું ક્યારેય ભૂલી શકીશ નહીં, તેની ચારેય બાજુ ઝાડપાન, સાંજની છાયા-- તે એટલું સુંદર હતું કે હું તેનું વર્ણન કરવા નથી ઈચ્છતો.
રેલવે દ્વારા જતાં જતાં અમે તેની પ્રખ્યાત સુરંગ (ટનલ) જોઈ. આ પર્વતની આ તરફથી ફ્રેન્ચોએ અને પેલી તરફથી ઇટાલિયનોએ, એકસાથે ખોદવાનું શરૂ કર્યું હતું, કેટલાક વર્ષો સુધી ખોદતાં ખોદતાં બંને ઈજનેર ટીમો બરાબર વચ્ચે આવીને એકબીજાની સામસામે મળી ગઈ. આ ગુફા પાર કરવામાં રેલગાડીને બરાબર અડધો કલાક લાગ્યો. તે અંધારામાં અમે જાણે હાંફી રહ્યા હતા. અહીંની રેલગાડીની અંદર દિવસ-રાત લાઈટો ચાલુ જ રહે છે, કારણ કે એક-એક જગ્યાએ લગભગ દર પાંચ મિનિટે એક-એક પર્વતની ગુફા ભેદવી પડે છે-- તેથી દિવસનો પ્રકાશ ખૂબ જ થોડો સમય મળે છે. ઇટાલીથી ફ્રાન્સ સુધીનો આખો રસ્તો-- ઝરણાં, નદી, પર્વત, ગામડાં, સરોવર જોતાં જોતાં અમે રસ્તાની તકલીફો ભૂલી ગયા હતા.
સવારના સમયે અમે પેરિસ પહોંચ્યા. કેવું ભવ્ય શહેર! આકાશને આંબતા મહેલોના જંગલમાં માણસ અંજાઈ જાય છે. એવું લાગે છે કે પેરિસમાં જાણે કોઈ ગરીબ માણસ જ નથી. એવું થયું કે, આ સાડા ત્રણ હાથના માણસ માટે આવા વિશાળ ભવ્ય મકાનોની શું જરૂર છે? હોટેલમાં ગયા, એવો મોટો કારભાર કે ઢીલા કપડાં પહેરીને જેમ ચેન ન પડે, તે હોટેલમાં પણ કદાચ એવો જ બેચેનીનો અનુભવ થયો. સ્મરણસ્તંભ (મોન્યુમેન્ટ), ફુવારા, બગીચા, મહેલો, પથ્થર જડેલા રસ્તા, ગાડીઓ, ઘોડા, લોકોનો કોલાહલ વગેરે જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ જવાય છે.
પેરિસ પહોંચીને જ અમે એક "ટર્કિશ બાથ" (Turkish Bath - તુર્કી સ્નાનગૃહ) માં ગયા. પહેલાં તો એક ખૂબ ગરમ રૂમમાં જઈને બેઠા, તે રૂમમાં લાંબો સમય રહેવાને કારણે કેટલાક લોકોને પરસેવો વળવા લાગ્યો, પણ મને તો ન વળ્યો, મને તેનાથી પણ વધુ ગરમ રૂમમાં લઈ ગયા, તે રૂમ અગ્નિ જેવો હતો, આંખો ખુલ્લી રાખીએ તો આંખો બળવા લાગતી હતી, થોડી મિનિટો રહીને ત્યાં વધુ ન રહી શકાયું, ત્યાંથી બહાર નીકળતાં જ ખૂબ પરસેવો થવા લાગ્યો. ત્યારબાદ એક જગ્યાએ લઈ જઈને મને સુવડાવી દીધો. એક ભીમકાય (વિશાળ શરીરવાળો) માણસ આવીને મારા આખા શરીરને ચોળવા (માલિશ કરવા) લાગ્યો. તેનું આખું શરીર ખુલ્લું હતું, આવું સ્નાયુબદ્ધ સુંદર શરીર મેં ક્યારેય જોયું નહોતું. "વ્યૂઢોરસ્કો વૃષસ્કંધઃ શાલપ્રાંશુર્મહાભુજઃ" (વિશાળ છાતી, આખલા જેવા ખભા, સાગ જેવા ઊંચા અને લાંબા હાથવાળો). મનમાં વિચાર્યું કે આ દુબળા-પાતળા મચ્છર જેવા માણસને ચોળવા માટે આવી મોટી તોપની કોઈ જરૂર નહોતી! તેણે મને જોઈને કહ્યું કે મારું શરીર લંબાઈમાં બરાબર છે, હવે જો પહોળાઈમાં (બાજુઓથી) વધશે તો હું એક હેન્ડસમ પુરુષમાં ગણાવા માંડીશ; અડધો કલાક સુધી તેણે મારા આખા શરીરને સતત ચોળ્યું, જન્મ્યા ત્યારથી જેટલી ધૂળ ચોંટી હતી, તે બધી જાણે શરીર પરથી નીકળી ગઈ! બરાબર ચોળ્યા પછી મને બીજા એક રૂમમાં લઈ ગયો, ત્યાં ગરમ પાણીથી, સાબુથી, સ્પોન્જથી શરીરને બરાબર સાફ કર્યું. સફાઈનો આ પર્વ પૂરો થયો એટલે બીજા રૂમમાં લઈ ગયો. ત્યાં મોટી પિચકારીથી શરીર પર ગરમ પાણી રેડવા લાગ્યો, અચાનક ગરમ પાણી બંધ કરીને બરફ જેવા ઠંડા પાણીનો વરસાદ કરવા લાગ્યો; આવા ક્યારેક ગરમ અને ક્યારેક ઠંડા પાણીના સ્નાન પછી હું એક જળયંત્ર (શાવર સિસ્ટમ) ની અંદર ગયો, જ્યાં ઉપરથી, નીચેથી અને ચારેય બાજુથી બાણની જેમ પાણી શરીરમાં વાગવા લાગતું હતું. તે બરફ જેવા ઠંડા વરુણ-બાણના વરસાદની વચ્ચે થોડીવાર રહેવાથી મારા હૃદયનું લોહી પણ જાણે જામી ગયું-- મારે યુદ્ધભૂમિ છોડવી પડી, હું હાંફતો હાંફતો બહાર આવી ગયો.
ત્યારબાદ એક જગ્યાએ તળાવ જેવું હતું, તેણે મને પૂછ્યું કે હું તરવા માટે તૈયાર છું કે નહીં. હું ન તર્યો, મારા સાથીદાર તર્યા. તેમને તરતા જોઈને તેઓ અંદરોઅંદર વાતો કરવા લાગ્યા, "જુઓ, જુઓ, આ લોકો કેવી અદભુત રીતે તરે છે, બિલકુલ કૂતરાની જેમ!" આટલા લાંબા સમય પછી સ્નાન પૂરું થયું. મેં જોયું કે ટર્કિશ બાથમાં સ્નાન કરવું અને શરીરને ધોબીઘાટમાં આપવું બંને એક જ બરાબર છે! ત્યારબાદ આખા દિવસ માટે એક પાઉન્ડ આપીને એક ગાડી ભાડે કરી. અમે 'પેરિસ એક્ઝિબિશન' જોવા ગયા.
તું કદાચ હવે ખૂબ આતુરતાથી કાન સરવા કરીને બેઠો હોઈશ, વિચારતો હોઈશ કે હું પેરિસ એક્ઝિબિશન વિશે શું વર્ણન કરીશ. પણ દુઃખની વાત છે કે હું શું કહું, કલકત્તા યુનિવર્સિટીમાં વિદ્યા શીખવાની જેમ મેં પેરિસ એક્ઝિબિશનનું બધું જોયું ખરું પણ કશું બરાબર ન જોયું! એક દિવસથી વધુ અમારે પેરિસમાં રહેવાનું નહોતું થયું-- તે ભવ્ય આયોજન એક દિવસમાં જોવું કોઈના વશની વાત નથી. આખો દિવસ અમે જોયું-- પણ તે જોવાથી જોવાની એક તરસ જાગી પણ બરાબર જોયું ન કહેવાય. તે એક આખું નગર જ હતું. જો એક મહિનો રહ્યો હોત તો તેને વર્ણવવાની દુરાશા કરી શકત. પેરિસ એક્ઝિબિશનનો એક મોટો ઢગલા જેવો ભાવ મનમાં યાદ છે, પણ કોઈ વ્યવસ્થિત ક્રમ યાદ નથી. સામાન્ય રીતે યાદ છે કે ચિત્રશાળામાં જઈને અસંખ્ય અદભુત ચિત્રો જોયા, સ્થાપત્યશાળામાં જઈને અસંખ્ય પથ્થરની મૂર્તિઓ જોઈ, જુદા જુદા દેશોની અનેક વસ્તુઓ જોઈ; પણ વિશેષ કશું યાદ નથી.
ત્યારબાદ પેરિસથી લંડન આવ્યા-- આવું ઉદાસ અંધારું નગર મેં ક્યારેય જોયું નથી-- ધુમાડો, વાદળો, વરસાદ, ધુમ્મસ, કાદવ અને લોકોની ભારે ભાગદોડ (વ્યસ્તતા). હું માત્ર બે-એક કલાક જ લંડનમાં હતો, જ્યારે લંડન છોડ્યું ત્યારે મેં હાશકારો અનુભવ્યો (શ્વાસ હેઠો બેઠો). મારા મિત્રોએ મને કહ્યું કે, લંડન સાથે પહેલી નજરે પ્રેમ નથી થતો, થોડા દિવસ રહીને તેને બરાબર ઓળખો ત્યારે જ લંડનની મધુરતા સમજી શકાય છે.
•
