હસ્તિનાપુરના રાજ્યમાં મહાન રાજા ભરતના પુત્ર મહારાજ શાંતનુ એક દિવસ પવિત્ર ગંગાના કિનારે પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે અદ્ભુત સૌંદર્ય ધરાવતી સ્વર્ગીય કન્યા દેવી ગંગાને જોઈ. ગંગાના દિવ્ય રૂપ અને અલૌકિક તેજથી તેઓ એટલા મોહિત થયા કે પોતાનું હૃદય તેમને અર્પણ કરી દીધું.
દેવી ગંગાએ પણ મહારાજ શાંતનુ સાથે લગ્ન કરવા સંમતિ આપી, પરંતુ કેટલીક શરતો મૂકી:
“હે મહારાજ, હું તમારી પત્ની બનીશ, પરંતુ તમે ક્યારેય મારા મૂળ સ્વરૂપ કે મારા કાર્યો વિશે પ્રશ્ન નહીં પૂછો. હું જે કંઈ કરું, તે સારો હોય કે ખરાબ, તેમાં તમે કોઈ અવરોધ નહીં કરો. મારા પર ક્યારેય ક્રોધિત નહીં થાઓ અને મને અપ્રિય શબ્દો પણ નહીં કહો. જો તમે આમાંથી કોઈ એક શરતનો ભંગ કરશો, તો હું તરત જ તમને છોડીને ચાલી જઈશ.”
મહારાજ શાંતનુએ પ્રેમપૂર્વક આ તમામ શરતો સ્વીકારી લીધી.
તેમનું દાંપત્ય જીવન ખૂબ સુખમય હતું, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ એક રહસ્યમય ઘટના બનવા લાગી. દર વખતે જ્યારે તેમને સંતાન જન્મતું, ત્યારે દેવી ગંગા તે નવજાત શિશુને ગંગા નદીના કિનારે લઈ જઈ જળમાં વિસર્જિત કરી દેતી.
મહારાજ શાંતનુનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ જતું, છતાં પોતાની આપેલી પ્રતિજ્ઞા નિભાવવા માટે તેઓ મૌન રહેતા. આ રીતે તેમના સાત પુત્રોગંગામાં સમર્પિત થઈ ગયા.
પરંતુ જ્યારે આઠમા પુત્રનો જન્મ થયો, ત્યારે મહારાજ શાંતનુ પોતાનું મૌન જાળવી શક્યા નહીં. તેમણે વ્યથિત થઈને કહ્યું:
“રોકો! રોકો! તમે તમારા જ નિર્દોષ બાળકો સાથે આવું ભયાનક કાર્ય શા માટે કરો છો?”
ત્યારે દેવી ગંગાએ પોતાનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું. તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ સ્વયં દેવી ગંગા છે. ઋષિ વશિષ્ઠના શાપને કારણે આઠ વસુઓને પૃથ્વી પર મનુષ્ય તરીકે જન્મ લેવો પડ્યો હતો. તેમને શાપમાંથી ઝડપથી મુક્તિ મળે તે માટે જ તેઓ જન્મતાની સાથે જ તેમને ગંગામાં વિલીન કરતી હતી.
સાત વસુઓને તરત જ મોક્ષ મળી ગયો, પરંતુ આઠમા વસુને લાંબું માનવજીવન જીવવાનો શાપ હતો. તે જ બાળક આગળ જઈને દેવવ્રત, એટલે કે ભીષ્મ પિતામહ તરીકે સમગ્ર મહાભારતમાં અતિ મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
શરતનો ભંગ થતાં દેવી ગંગા પોતાના પુત્ર દેવવ્રતને સાથે લઈને સ્વર્ગલોક તરફ ચાલી ગઈ. વર્ષો પછી તેમણે દેવવ્રતને મહારાજ શાંતનુને પરત સોંપ્યો. દેવવ્રત મહાન યોદ્ધા, ધર્મનિષ્ઠ અને અદ્વિતીય પ્રતિજ્ઞાના પ્રતિક બન્યા, જેમને સમગ્ર વિશ્વ ભીષ્મ પિતામહના નામે ઓળખે છે.
આઠ વસુઓનો શાપ અને ભીષ્મ પિતામહનો જન્મ
આઠ વસુઓ દેવતાઓ હતા. તેમના નામ હતા – અનલ, અનિલ, સોમ, અહ, ધરા, ધ્રુવ, પ્રત્યુષ અને પ્રભાસ. તેઓ પ્રકૃતિના વિવિધ તત્ત્વોના પ્રતિનિધિ માનવામાં આવે છે.
એક વખત પ્રભાસની પત્નીએ પોતાના પતિને ઋષિ વશિષ્ઠની દિવ્ય કામધેનુ ગાય લાવી આપવા આગ્રહ કર્યો. શરૂઆતમાં પ્રભાસ ઋષિ પાસેથી કંઈ માંગવા ઇચ્છતા નહોતા, પરંતુ પત્નીના આગ્રહને કારણે તેઓ તૈયાર થયા. ત્યારબાદ પોતાના સાત ભાઈઓની મદદથી તેમણે ઋષિ વશિષ્ઠની ગાય ચોરી લીધી.
ઋષિ વશિષ્ઠે પોતાની તપશ્ચર્યાના બળથી જાણી લીધું કે આ કાર્ય આઠ વસુઓએ કર્યું છે. તેઓ ખૂબ ક્રોધિત થયા અને આઠેય વસુઓને શાપ આપ્યો કે તેઓ પૃથ્વી પર મનુષ્ય તરીકે જન્મ લેશે અને માનવજીવનનાં તમામ દુઃખો ભોગવશે.
પછી આઠેય વસુઓએ ઋષિ વશિષ્ઠ પાસે ક્ષમા માંગી. ઋષિએ કહ્યું કે આપેલો શાપ પાછો લઈ શકાય તેમ નથી, પરંતુ તેમાં થોડો ફેરફાર કરી શકાય છે. તેમણે સાત વસુઓને આશીર્વાદ આપ્યો કે તેમનું પૃથ્વી પરનું જીવન ખૂબ ટૂંકું રહેશે અને પછી તેઓ ફરી સ્વર્ગમાં જઈ શકશે.
પરંતુ આઠમા વસુ પ્રભાસ, જેણે પોતાની પત્નીના આગ્રહથી અન્ય સાત વસુઓને પણ આ કાર્યમાં સામેલ કર્યા હતા, તેને લાંબું માનવજીવન જીવવું પડશે અને સમગ્ર શાપનું ફળ ભોગવવું પડશે.
કહેવાય છે કે જે વ્યક્તિ માત્ર પત્નીની ઇચ્છા પૂરી કરવા માટે અધર્મનો માર્ગ અપનાવે છે, તે જીવનમાં સાચું સુખ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. તેને પોતાના કર્મોના પરિણામો અવશ્ય ભોગવવા પડે છે.
આથી આઠેય વસુઓ માતા ગંગા પાસે ગયા અને તેમને વિનંતી કરી કે તેઓ પૃથ્વી પર તેમના જન્મને ટૂંકો કરવામાં મદદ કરે. દેવી ગંગાએ વચન આપ્યું કે તેઓ તેમના ગર્ભથી જન્મ લેશે અને જન્મતાની સાથે જ તેમને પોતાના જળમાં સમાવી લેશે, જેથી તેઓ શાપમાંથી વહેલી મુક્તિ મેળવી શકે.
તેથી ગંગાએ જન્મેલા પ્રથમ સાત વસુઓને જન્મ બાદ તરત જ ગંગાના જળમાં વિલીન કરી દીધા અને તેઓ શાપમાંથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગમાં પરત ગયા.
પરંતુ જ્યારે આઠમા વસુ પ્રભાસનો જન્મ થયો, ત્યારે મહારાજ શાંતનુએ ગંગાને રોકી દીધા. પરિણામે ઋષિ વશિષ્ઠનો શાપ સંપૂર્ણ રીતે ફળ્યો. એ જ બાળક આગળ જઈને દેવવ્રત તરીકે ઓળખાયો અને પછી પોતાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞાના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ભીષ્મ પિતામહ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.
ભીષ્મ પિતામહનું જીવન ત્યાગ, ધર્મ, કર્તવ્ય અને અડગ પ્રતિજ્ઞાનું શ્રેષ્ઠ પ્રતિક માનવામાં આવે છે. તેમના જીવન દ્વારા મહાભારતની અનેક ભવિષ્યવાણીઓ અને મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ સાકાર થઈ.
“જેમ જ મહારાજ શાંતનુએ આપેલું વચન તોડી નાખ્યું, તેમ દેવી ગંગા પોતાના પુત્રને સાથે લઈને અદૃશ્ય થઈ ગઈ. જતાં પહેલાં તેમણે મહારાજ શાંતનુને વચન આપ્યું કે યોગ્ય સમય આવતાં તેઓ તેમના પુત્ર અને રાજ્યના ઉત્તરાધિકારીને પરત સોંપશે.”
