દસમો પત્ર
નાતાલ (ક્રિસમસ) પૂરો થયો, ને જોતજોતામાં વળી પાછો બીજો એક ઉત્સવ આવી પહોંચ્યો! આજે નૂતન વર્ષનો પ્રથમ દિવસ છે. પણ તેના માટે અહીં કંઈ ખાસ ધમાલ કે કોલાહલ જોવા નથી મળતો. નવું વર્ષ અહીં આવા નિઃશબ્દ પગલે (ચૂપચાપ) આવશે તે મને ખબર નહોતી! સાંભળ્યું છે કે ફ્રાન્સમાં લોકો નવા વર્ષને ખૂબ આદર અને ઉમંગથી આવકારે છે. કાલે જૂના વર્ષની છેલ્લી રાત્રે અમારા પડોશીઓએ ઘરની બારીઓ ખુલ્લી રાખી હતી; રખેને જૂનું વર્ષ ઘરમાં જ અટવાઈ રહે અને રખેને નવું વર્ષ આવીને બારી પાસે નકામા ફેરા મારે!
ટોર્કીથી આવ્યાને ઘણો સમય થઈ ગયો છે, અમે પાછા લંડનમાં આવી ગયા છીએ. અત્યારે હું ક-- ના પરિવારમાં રહું છું. તેઓ, તેમની પત્ની, તેમની ચાર દીકરીઓ, બે દીકરા, ત્રણ દાસીઓ, હું અને 'ટેબી' નામનો એક કૂતરો--આટલા મળીને આ ઘરની કુલ વસ્તી છે. મિસ્ટર ક-- એક ડૉક્ટર છે. એમના માથાના વાળ અને દાઢી લગભગ આખાં ધોળાં થઈ ગયાં છે. પણ શરીર ખૂબ બલિષ્ઠ અને દેખાવડો છે. મળતાવડો સ્વભાવ અને સજ્જન ચહેરો. મિસીસ ક-- મારી ખૂબ આંતરિક સંભાળ રાખે છે. શિયાળામાં જો હું યોગ્ય ગરમ કપડાં ન પહેરું તો એમનો ઠપકો ખાવો પડે છે. જમતી વખતે જો એમને લાગે કે મેં ઓછું ખાધું છે, તો જ્યાં સુધી એમની મરજી મુજબ ના ખાઉં ત્યાં સુધી આગ્રહ કર્યા કરે છે. વિલાયતમાં લોકો ઉધરસથી બહુ ડરે છે; જો ભૂલેચૂકે હું દિવસમાં બે વાર ઉધરસ ખાઉં, તો તરત જ તેઓ મારું નાહવાનું બંધ કરાવી દે છે, મને જાતજાતની દશ દવાઓ ગળાવી દે છે, અને સૂવા જતાં પહેલાં મારા પગ પર થોડું ગરમ પાણી રેડવાની વ્યવસ્થા કરે છે, ત્યારે જ મને છોડે છે!
ઘરમાં બધાંથી પહેલાં મોટી મિસ ક-- ઊઠે છે. તેઓ નીચે આવીને નાસ્તો (બ્રેકફાસ્ટ) તૈયાર થયો છે કે નહીં તેની તજવીજ કરે છે; સગડીમાં બે-ચાર ચમચા કોલસા નાખીને ઓરડાને સરસ અજવાળાદાર અને ગરમ રાખે છે. થોડી વાર પછી સીડી પરથી ધડ-ધડ પગલાંનો અવાજ સંભળાય છે. બુઢ્ઢા ક-- શિયાળામાં 'હિ-હિ' કરતા (ધ્રૂજતા) ખાવાના ખંડમાં આવી પહોંચે છે. ત્વરાથી સગડીના તાપમાં હાથ, પગ, પીઠ અને છાતી શેકીને વર્તમાનપત્ર હાથમાં લઈ ખાવાના ટેબલ પર બેસી જાય છે. પોતાની મોટી દીકરીને ચૂમે છે, અને મારી સાથે 'સુપ્રભાત'નો સદભાવપૂર્વક આદર-સત્કાર થાય છે. માણસ ખૂબ પ્રફુલ્લિત છે. મારી સાથે થોડી હાસ્ય-મજાક થાય છે, વર્તમાનપત્રમાંથી આ કે તે સમાચાર વાંચી સંભળાવે છે.
એમનો એક કપ કૉફી પૂરો થાય છે, એટલામાં એમની બીજી બે દીકરીઓ આવીને એમને ચૂમે છે. એમની સાથે મિસ્ટર ક-- ની એવી શરત હતી કે, જે દિવસે દીકરીઓ મિસ્ટર ક-- ની પહેલાં ઊઠશે, તે દિવસે મિસ્ટર ક-- તેમને પાંચ સિક્કા (પાંચ સિકા) પુરસ્કાર આપશે; અને જે દિવસે મિસ્ટર ક-- તેમની પહેલાં ઊઠશે, તે દિવસે દીકરીઓએ ચાર આના દંડ ભરવો પડશે! ભલે આ રકમ બહુ નાની હોય, છતાં દીકરીઓ પાસે પતિના લગભગ બે-ત્રણ પાઉન્ડ જમા થઈ ગયા છે! રોજ સવારે લેણદાર પોતાની રકમની માંગણી કરે છે, પણ દેવાદારો તેને હસીને ઉડાવી દે છે. ક-- કહે છે, "આ તો ભારે અન્યાય કહેવાય!" મને વચ્ચે મધ્યસ્થ બનાવીને કહે છે, "અરે મિસ્ટર ટી--, તું જ બતાવ, આવી રીતે 'ડેટ ઑફ ઑનર' (બચત કે વચનનો દેવો) ટાળવો એ શું ભલાઈ કહેવાય?" ગમે તેમ હોય, ચુકવણીના અભાવે લેણું વધતું જ જાય છે.
ત્યાર પછી મિસીસ ક-- આવે છે. અમારો નાસ્તો લગભગ સાડા નવ વાગ્યા સુધીમાં પૂરો થઈ જાય છે. ઘરનો મોટો દીકરો વહેલો નાસ્તો કરીને કામે જતો રહ્યો છે, અને મિસ્ટર ક-- નો નાનો દીકરો તથા નાની દીકરી તો ક્યારનાય નાસ્તો કરીને ઊભી થઈ ગઈ છે.
એક જણની વાત કહેવી રહી ગઈ. 'ટેબી' નામનો કૂતરો ક્યારનોય આવીને સગડીની પાસે બેસી ગયો છે. નાનકડો કૂતરો છે. રૂંવાડાંવાળો ઘેરાયેલો દેખાવ. રૂંવાડાંમાં આંખ અને મોં ઢંકાયેલાં રહે છે. ઘરડો થઈ ગયો છે અને તેની એક આંખ કાણી થઈ ગઈ છે. લાડ-પ્યાર પામીને આ સાહેબની આદતો આલીશાન કે નવાબી થઈ ગઈ છે! ડ્રોઈંગરૂમ સિવાય બીજા કોઈ રૂમમાં એનું મન નથી ચોંટતું. ઓરડાની સૌથી આરામદાયક ખુરશી પર વગર સંકોચે કૂદીને બેસી જાય છે; જો કોઈ બીજી બાજુ આવીને બેસે તો તરત જ એ મિજાજથી બાજુના સોફા પર જઈને ગોઠવાઈ જાય છે! સવારના નાસ્તા વખતે તેના માટે ત્રણ બિસ્કિટ નક્કી કરેલાં હોય છે. તે એ બિસ્કિટ લઈને ખાવાના ઓરડામાં બેસી રહે છે--જ્યાં સુધી હું જઈને એ બિસ્કિટ લઈ તેની સાથે થોડી રમત ના કરું, એકવાર તેના મોંમાંથી છીનવી લઉં અને એકવાર ગબડાવી દઉં!
પહેલાં જ્યારે મને ઊઠવામાં મોડું થતું, ત્યારે તે પોતાના હકનાં બિસ્કિટ લઈને મારા સૂવાના ઓરડા પાસે બેસીને અવાજ કરતો (ભસતો). પણ અવાજ કરવાથી હું ખીજાઉં છું એ જોઈને તેણે હવે ભસવાનું બંધ કરી દીધું છે. ધીમેથી પગથી દરવાજો ઠેલવે છે, અને જ્યાં સુધી હું દરવાજો ન ખોલું ત્યાં સુધી ચૂપચાપ બહાર બેસી રહે છે. દરવાજો ખોલીને બહાર નીકળું એટલે કૂદાકૂદ કરીને, પૂંછડી હલાવીને પોતાનો ઉત્સાહ વ્યક્ત કરે છે; પછી એકવાર બિસ્કિટ સામે જુએ છે ને એકવાર મારા મોં સામે!
ગમે તેમ હોય, સાડા નવ વાગ્યા સુધીમાં નાસ્તો પૂરો થાય છે. ત્યાર પછી હાથમાં મોજાં પહેરીને ગૃહિણી દાસીઓને સાથે રાખીને ચોથા માળથી લઈને પહેલા માળ સુધી ચીજવસ્તુઓ ગોઠવવામાં, ઘર-બાર સાફ કરવામાં અને ઘરકામની તજવીજ કરવામાં ઉપર-નીચે કરવા લાગે છે. એકવાર રસોડામાં જાય છે, ત્યાં શાકવાળા, બ્રેડવાળા, અને માંસવાળાના બિલ જુએ છે, હિસાબ ચૂકવે છે. વચ્ચે વચ્ચે ઉપર આવીને પતિ સાથે ઘરકામની સલાહ-મશવરો કરે છે. રસોડાનાં વાસણો સાફ છે કે નહીં અને યોગ્ય જગ્યાએ રાખ્યાં છે કે નહીં તે જુએ છે, સારું માંસ લાવ્યા છે કે નહીં, વજનમાં ઓછું તો નથી પડ્યું ને--એ બધી તપાસ કરે છે. રસોઈયણની મદદમાં પણ ક્યારેક જોડાણ કરે છે. આવી રીતે નાસ્તા પછીથી લઈને બપોરના એક-દોઢ વાગ્યા સુધી તેમણે નાના-મોટા કામમાં વ્યસ્ત રહેવું પડે છે.
વચ્ચે વચ્ચે એમની મોટી દીકરી પણ એમની સાથે જોડાય છે. વચલી દીકરી દરરોજ એક કપડું લઈને ડ્રોઈંગરૂમ સાફ કરે છે. દાસીઓ કચરો વાળી જાય, પછી વસ્તુઓ પર જે કંઈ ધૂળ ચોંટી હોય તે પોતાના હાથે ઝાપટીને સાફ કરે છે. ત્રીજી દીકરી ઓશીકાના કવર, આસન, મોજાં, કપડાં વગેરે સીવણકામમાં પરોવાયેલી રહે છે, પત્રો લખે છે, અને કોઈક દિવસ ગીત-સંગીતનો અભ્યાસ કરે છે. ઘરમાં તે એક જ ગાયક અને વાદક છે. આજકાલ શાળા બંધ છે, એટલે નાનો દીકરો અને દીકરી રમતમાં મશગૂલ રહે છે.
દોઢ વાગ્યે અમારું બપોરનું ભોજન (Lunch) પૂરું થાય એટલે વળી પાછું જે તે પોતાના કામે લાગી જાય છે. આ સમય મહેમાનો કે મુલાકાતીઓના આવવાનો હોય છે. કદાચ મિસીસ ક-- પોતાના પતિનાં એક જોડી ફાટેલાં મોજાં લઈને ચશ્મા પહેરીને ડ્રોઈંગરૂમમાં બેસીને સીવી રહ્યાં હોય. નાની દીકરી પોતાના ભત્રીજા માટે એક ઊનનું સ્વેટર બનાવી રહી હોય. વચલી દીકરી થોડી નવરી પડીને સગડી પાસે બેસીને ગ્રીન (Green) દ્વારા લખાયેલો અંગ્રેજ જાતિનો ઇતિહાસ વાંચવામાં મગ્ન હોય. મોટી મિસ ક-- કદાચ પોતાની કોઈ ઓળખીતી સ્ત્રીના ઘરે મુલાકાતે ગઈ હોય.
ત્રણ વાગ્યે કદાચ કોઈ મુલાકાતી આવ્યા. દાસી ડ્રોઈંગરૂમમાં આવીને નામ બોલી, "મિસ્ટર અને મિસીસ એ--" એમ કહેતાં જ એ બંને ઓરડામાં દાખલ થયાં. મોજાં-કપડાં બાજુ પર મૂકીને ગૃહિણી અને એમની દીકરીઓએ આગંતુકોનું સ્વાગત કર્યું. હવામાન અંગેના પરસ્પરના વિચારોની સંમતિથી વાતો શરૂ થઈ!
મિસીસ એ-- બોલ્યાં, "મિસ્ટર એક્સ-- ને તેતાલીસ વર્ષની ઉંમરે ઓરી (Measles) નીકળ્યા. ઓરી થયા હતા એટલે ત્રણ-ચાર દિવસ ઓફિસે ન જઈ શક્યા. કાલે ઓફિસે ગયા હતા. એમના ઓરીના પ્રસ્તાવ પર ઓફિસના લોકો એમની નિર્દયતાથી મજાક ઉડાવવા લાગ્યા છે!" બીજા લોકોએ એ માણસ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરી. આ વાત પરથી ઓરીના રોગ વિશે જેટલી વાતો થઈ શકે તે બધી થઈ!
મિસ ક-- એ ખબર આપ્યા કે મિસ્ટર જે-- ની એક કાકાઈ બહેન મિસ ઈ-- જે ઓસ્ટ્રેલિયામાં રહે છે, તેના લગ્ન કેપ્ટન બી-- સાથે થઈ ગયાં છે. આવી રીતે થોડી વાર વાતો થયા પછી તેઓ ચાલ્યા ગયા.
સાંજે કદાચ અમે બધાં મળીને થોડું ફરવા ગયાં. ફરીને આવ્યા પછી સાડા છ વાગ્યે અમારું સાંજનું ભોજન (Dinner). ભોજન કરીને સાત વાગ્યે અમે બધાં મળીને ડ્રોઈંગરૂમમાં જઈને બેસીએ છીએ. આગ સળગી રહી હોય છે. ઓરડો સરસ ગરમ થઈ ગયો હોય છે. અમે સગડીની ચારેય તરફ ઘેરીને બેસી જઈએ છીએ. કોઈક દિવસે ગીત-સંગીત થાય છે. મેં આ દરમિયાન ઘણાં અંગ્રેજી ગીતો શીખી લીધાં છે. હું ગાઉં છું. મિસ ક-- એ મને અસંખ્ય ગીતો શીખવ્યાં છે. પણ મોટા ભાગે સાંજે અમારે થોડું ઘણું ભણવાનું કે વાંચવાનું હોય છે. અમે વારાફરતી છ દિવસમાં છ જાતનાં પુસ્તકો વાંચીએ છીએ. પુસ્તકો વાંચતાં વાંચતાં કોઈક દિવસ રાતના સાડા અગિયાર-બાર વાગી જાય છે!
છોકરાંઓ સાથે મારે ભારે ભાઈબંધી થઈ ગઈ છે. તેઓ મને 'આર્થર બુઢ્ઢો' (અંકલ આર્થર) કહે છે. એથેલ નામની નાની દીકરીની ઈચ્છા એવી છે કે હું માત્ર એની એકલીનો જ અંકલ આર્થર બનું! એનો ભાઈ ટૉમ જો મારા પર હક બતાવે તો એને દુઃખ થાય છે! એક દિવસ ટૉમે પોતાની નાની બહેનને ચીડવવા માટે થોડા વિશેષ જોરથી કહ્યું, "મારા જ અંકલ આર્થર!" તરત જ એથેલે મારા ગળે બાથ ભરી લીધી અને હોઠ ફુલાવીને રડવા લાગી! ટૉમ થોડો તોફાની છે, પણ ખૂબ ભલો માણસ છે. ખૂબ જાડો-પાડો છે. માથું ખૂબ મોટું છે. ચહેરો ભારે-ખમ છે. તે ક્યારેક મને વિચિત્ર પ્રશ્નો પૂછે છે.
એક દિવસ મને પૂછી રહ્યો હતો, "અરે અંકલ આર્થર, ઉંદરડા શું કરે?"
અંકલે કહ્યું, "તેઓ રસોડામાંથી ચોરી કરીને ખાય છે."
તેણે થોડું વિચારીને કહ્યું, "ચોરી કરીને? સારું, ચોરી શા માટે કરે છે?"
અંકલે કહ્યું, "તેમને ભૂખ લાગે છે એટલે."
સાંભળીને ટૉમને બહુ મજા ન આવી. તે વારંવાર સાંભળતો આવ્યો છે કે પૂછ્યા વગર બીજાની વસ્તુ લેવી એ પાપ કે અન્યાય છે. બીજો એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર તે ચાલી ગયો.
જો એની બહેન ક્યારેક રડે, તો તે તરત જ આવીને સાંત્વના આપતા અવાજે કહે છે, "Oh, poor Ethel, don't you cry! Poor Ethel!" (ઓહ, બિચારી એથેલ, તું રડીશ નહીં! બીચારી એથેલ!). એથેલના મનમાં એવું ભાન છે કે તે એક 'લેડી' (ભદ્ર મહિલા) છે! તે કેવી ગંભીરતાથી ખુરશીમાં ટેકો દઈને બેસે છે! ટૉમને ક્યારેક વઢતાં કહે છે, "મને હેરાન ના કરીશ!" એક દિવસ ટૉમ પડી ગયો અને રડતો હતો. મેં તેને કહ્યું, "છિઃ, રડવાનું ના હોય!" તરત જ એથેલ મારી પાસે દોડી આવી અને ગર્વથી બોલી, "અંકલ આર્થર, હું એકવાર નાનપણમાં રસોડામાં પડી ગઈ હતી, પણ હું રડી નહોતી!"... નાનપણમાં!
મિસ્ટર એન--, ડૉક્ટરનો બીજો દીકરો, ઘરમાં રહે છે ખરો પણ એ જોવા નથી મળતો. તે આખો દિવસ ઓફિસે હોય છે. ઓફિસેથી આવે તોપણ એની ખાસ મુલાકાત નથી થતી. તેનું કારણ મિસ ઈ-- સાથે એના લગ્નનું નક્કી થવું છે. એ બંને વચ્ચે પ્રેમ-સંબંધ (Courtship) ચાલી રહ્યો છે. રવિવારે બંને ટાણે પ્રિયતમાને લઈને ચર્ચમાં જવું પડે છે. સાંજે જ્યારે થોડો નવરો પડે ત્યારે પ્રણયિનીના ઘરે જઈને એક કપ ચા પી આવે છે. દર શુક્રવારે સાંજે તેના ઘરે એનું નોતરું હોય છે. આવી રીતે એની પાસે સમય ખૂબ ઓછો રહે છે.
બંને પરસ્પરને લઈને એટલાં સુખી છે કે નવરાશનો સમય વિતાવવા માટે તેમને બીજા કોઈ જીવના સાથની જરૂર નથી પડતી! શુક્રવારની સાંજે જો આકાશ તૂટી પડે તોપણ મિસ્ટર એન-- સરસ રીતે વાળ ઓળાવીને, પોમેડ (તેલ/ક્રીમ) લગાવીને, કોટ બ્રશ કરીને ટીપટોપ થઈને છત્રી હાથમાં લઈને ઘરેથી નીકળશે જ! એકવાર ખૂબ ઠંડી પડી હતી અને તેમને ભારે ઉધરસ થઈ હતી; મને થયું કે આજે કદાચ બિચારો નહીં જઈ શકે. સાત વાગતાં ના વાગતાં તો જોઉં છું કે તેઓ ટીપટોપ થઈને નીચે આવી ગયા!
ગમે તેમ હોય, આ પરિવાર સાથે મારી બહુ ગાઢ મિત્રતા થઈ ગઈ છે. તે દિવસે વચલી દીકરી મને કહી રહી હતી કે પહેલીવાર જ્યારે તેમણે સાંભળ્યું કે એક ભારતીય ભદ્રપુરુષ (Indian gentleman) એમની સાથે રહેવા આવી રહ્યો છે, ત્યારે તેઓ ભારે ડરી ગયાં હતાં! જે દિવસે મારા આવવાની વાત હતી, તે દિવસે વચલી અને નાની દીકરી પોતાના એક સંબંધીના ઘરે ભાગી ગઈ હતી! લગભગ એક અઠવાડિયા સુધી ઘરે આવી જ નહીં! ત્યાર પછી કદાચ જ્યારે તેમણે સાંભળ્યું કે મારા મોં કે શરીર પર કોઈ છૂંદણાં ( tattoos) નથી, હોઠ વીંધીને કોઈ ઘરેણાં નથી પહેર્યાં, ત્યારે તેઓ ઘરે પાછી આવી! તેઓ કહે છે કે શરૂઆતમાં આવ્યા પછી તેમણે મારી સાથે વાતો તો કરી હતી છતાં બે દિવસ સુધી મારું મોં નહોતું જોયું! કદાચ ડર હતો કે કેવા અદ્ભુત કે વિચિત્ર ઢાંચામાં ઢાળેલું મોં જોવા મળશે! ત્યાર પછી જ્યારે મોં જોયું--ત્યારે?
ગમે તેમ હોય, આ પરિવારમાં હું સુખી છું. સાંજનો સમય આનંદમાં વીતે છે--ગીત-સંગીત, ભણતર. અને એથેલ તો પોતાના અંકલ આર્થરને એક ક્ષણ પણ છોડવા નથી માગતી!
