અવધ મુઘલ સામ્રાજ્યના સૌથી મોટી રિયાસતોમાંનું એક હતું, જે ગંગા અને યમુનાના ફળદ્રુપ મેદાની વિસ્તારમાં વસેલું હતું. અવધ પોતાની ફળદ્રુપ જમીન અને અઢળક સંપત્તિ માટે આખા હિન્દુસ્તાનમાં પ્રખ્યાત હતું.
અવધની રાજધાની લખનૌ હતી—જે એ સમયે સૌથી ધનિક શહેરોમાંનું એક માનવામાં આવતું હતું. લખનૌમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનો એક રેસિડેન્ટ રહેતો હતો, જેનું નામ જ્યોર્જ ફ્રેડરિક ચેરી (George Frederick Cherry) હતું. ચેરી એક અફસર હોવાની સાથે સાથે એક જાસૂસ પણ હતો, જેનું મુખ્ય કામ અવધના દરબારમાંથી એવી માહિતી એકઠી કરવાનું હતું જે અંગ્રેજોના કામ આવે. પરંતુ ચેરી દરબારની આંતરિક બાબતોમાં એટલો બધો દખલ કરવા લાગ્યો કે 1796 સુધીમાં તેના જીવને જોખમ ઊભું થયું. પરિસ્થિતિને જોતાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ તેને લખનૌથી હટાવીને બનારસ ટ્રાન્સફર કરી દીધો.
સપ્ટેમ્બર 1797માં અવધના નવાબ આસફ-ઉદ્-દૌલાનું અવસાન થઈ ગયું. એ સમય સુધીમાં અવધ પૂરી રીતે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પર નિર્ભર બની ચૂક્યું હતું અને અવધની આખી સેનાનું નિયંત્રણ પણ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની જ સંભાળતી હતી.
આસફ-ઉદ્-દૌલાના મૃત્યુ પછી તત્કાલીન ગવર્નર જનરલ જ્હોન શોર (John Shore) એ વિચાર્યું કે અવધની ગાદી પર કોઈ એવા વ્યક્તિને બેસાડવો જોઈએ જે ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની કઠપૂતળી બનીને કામ કરે. અવધના તખ્ત માટે બે મુખ્ય દાવેદાર હતા:
આસફ-ઉદ્-દૌલાનો 17 વર્ષનો પુત્ર વઝીર અલી
આસફ-ઉદ્-દૌલાનો ભાઈ સાહદત અલી
અંગ્રેજોએ શરૂઆતમાં વઝીર અલીને જ અસલી વારસ માનીને અવધનો નવાબ બનાવી દીધો. પરંતુ અંગ્રેજોનો આ દાવ ઊંધો પડ્યો. તેમને લાગ્યું હતું કે 17 વર્ષનો વઝીર અલી તેમના ઈશારા પર નાચશે, પરંતુ એવું ન થયું.
ઈતિહાસકારો લખે છે કે વઝીર અલી અત્યંત બહાદુર અને તેવરવાળો માણસ હતો, જેને સહેલાઈથી દબાવી શકાતો નહોતો. આ જ મિજાજના કારણે વઝીર અલીએ અંગ્રેજોની કઠપૂતળી બનવાનો સાફ ઈનકાર કરી દીધો. એટલું જ નહીં, તેણે અવધના દરબારમાં હાજર અંગ્રેજોના સૌથી વફાદાર મંત્રી તહસીન અલીને હોદ્દા પરથી હટાવીને બહાર ફેંકી દીધો.
જ્યારે ગવર્નર જનરલ જ્હોન શોર લખનૌના પ્રવાસે પહોંચ્યા, ત્યારે વઝીર અલીનું વલણ તેમના પ્રત્યે બિલકુલ સ્વાગતયોગ્ય ન હતું. ત્યારથી જ વઝીર અલી ગવર્નર જનરલની આંખમાં ખટકવા લાગ્યા.
અંગ્રેજો સમજી ગયા હતા કે તેમણે ખોટા વ્યક્તિને નવાબ બનાવી દીધો છે અને તેઓ પોતાની આ ભૂલ સુધારવાનો મોકો શોધી રહ્યા હતા. આ મોકો તેમને આપ્યો અલમાસ અલી ખાનએ, જે અવધના બીજા સૌથી મોટા મંત્રી અને કર વસૂલનારા સૌથી મોટા ઠેકેદાર હતા.
અલમાસ અલીએ અંગ્રેજોને જણાવ્યું કે વઝીર અલી, આસફ-ઉદ્-દૌલાનો અસલી વારસ નથી અને તેની માતાને બજારમાંથી ખરીદવામાં આવી હતી. તેણે અંગ્રેજોને સલાહ આપી કે તેઓ આસફ-ઉદ્-દૌલાની માતા બહૂ બેગમ સાથે મળીને વઝીર અલીને ગાદી પરથી હટાવી શકે છે.
ગવર્નર જનરલ જ્હોન શોરે તરત જ નિર્ણય લીધો કે વઝીર અલીના કાકા સાહદત અલીને અવધના નવાબ બનાવવામાં આવશે. અંગ્રેજોએ સાહદત અલી ખાન સાથે એક ગુપ્ત સંધિ કરી; તેમને પાલખીમાં બેસાડીને છાનામાના કાનપુર અને પછી લખનૌ પહોંચાડવામાં આવ્યા. 21 જાન્યુઆરી 1798ના રોજ બહૂ બેગમ પર ભારે દબાણ બનાવીને સાહદત અલીને અવધના નવા નવાબ જાહેર કરવામાં આવ્યા.
પોતાના જ સ્વજનોથી ધોખો પામીને અને અંગ્રેજોની વિશાળ સેના જોઈને વઝીર અલી પાછા હટી ગયા. તેઓ દોઢ લાખ રૂપિયાનું વાર્ષિક પેન્શન સ્વીકારીને લખનૌ છોડીને બનારસ ચાલ્યા ગયા.
બનારસમાં ભલે વઝીર અલી એક આલીશાન મહેલમાં રહી રહ્યા હતા, પરંતુ અંદર ને અંદર તેમને અવધની ગાદી છીનવાઈ જવાનો રંજ કોરી ખાતો હતો. તેઓ સતત અવધનું તખ્ત પાછું મેળવવાની યોજનાઓ બનાવવા લાગ્યા:
વઝીર અલીએ અફઘાન બાદશાહ ઝમાન શાહ પાસે લાહૌર પોતાનો દૂત મોકલ્યો અને સંદેશો મોકલ્યો કે જ્યારે અફઘાન સેના હિન્દુસ્તાન પર હુમલો કરે, ત્યારે તેઓ અંગ્રેજો સામે તેમનો સાથ આપે.
બનારસના સ્થાનિક બાબુઓ જેવા કે જગત સિંહ, ભવાની શંકર અને શિવદેવ સિંહ વઝીર અલી સાથે ભળી ગયા. જગત સિંહે તો ત્યાં સુધી વચન આપ્યું કે અંગ્રેજો સામે યુદ્ધ ફાટી નીકળશે તો તે 20 હજાર સૈનિકોની મદદ કરશે.
જ્યારે આ પ્રવૃત્તિઓની ખબર નવા ગવર્નર જનરલ લોર્ડ વેલેસ્લી ને પડી, ત્યારે તેમણે વઝીર અલીને બનારસમાં રાખવો ખતરનાક સમજ્યો અને તેમને તરત જ કલકત્તા શિફ્ટ કરવાનો આદેશ બહાર પાડ્યો.
વઝીર અલી માટે કલકત્તા જવાનો અર્થ હતો અંગ્રેજોના ગઢમાં જઈને કાયમ માટે કેદ થઈ જવું અથવા મારી નાખવામાં આવવું. આ આદેશ વઝીર અલી સુધી પહોંચાડવાનું કામ બનારસના રેસિડેન્ટ જ્યોર્જ ચેરીને સોંપવામાં આવ્યું.
જાન્યુઆરી 1799ની શરૂઆતમાં જ્યારે વઝીર અલીને કલકત્તા જવાનો આદેશ મળ્યો, ત્યારે તેણે ઉપરછલ્લી રીતે તેનો સ્વીકાર કરી લીધો અને 15 કે 16 જાન્યુઆરીએ રવાના થવાની વાત કહી. 13 જાન્યુઆરીની રાત્રે તેણે જ્યોર્જ ચેરીને સંદેશો મોકલ્યો કે તે પછીના દિવસે સવારે તેમને મળવા માગે છે.
14 જાન્યુઆરી 1799ની સવાર:
વઝીર અલી પોતાના સાથીઓ વારિસ અલી, ઈઝ્ઝત અલી અને એક અન્ય વ્યક્તિ સાથે જ્યોર્જ ચેરીના ઘરે પહોંચ્યો. ચેરીએ તેમને પોતાના નાસ્તાના રૂમ માં બોલાવ્યા, જ્યાં તેનો યુવાન સચિવ મિસ્ટર ઈવાન્સ (Mr. Evans) પણ હાજર હતો.
રૂમમાં પ્રવેશતાં જ વઝીર અલીનો ગુસ્સો ફાટી નીકળ્યો. તેણે ચેરી પર બૂમો પાડતાં કહ્યું:
"પૂર્વ ગવર્નર જનરલ જ્હોન શોરે મારી સાથે જે વચનો આપ્યા હતા, તેં તેમાંથી એક પણ ન માન્યું! સાહદત અલી મારી મોતનું કારણ છે અને તમે અંગ્રેજો તેનો સાથ આપી રહ્યા છો. હું કલકત્તા નહીં જાઉં, હું ત્યાં જઈશ જ્યાં મારી મરજી હશે!"
જ્યારે આ દલીલબાજી ચાલી રહી હતી, ત્યારે જ વારિસ અલી છાનામાના જ્યોર્જ ચેરીની પાછળ પહોંચ્યો અને તેને દબોચી લીધો. વઝીર અલી તરત જ પોતાની જગ્યાએથી ઊભો થયો, તલવાર કાઢી અને ચેરીના પેટમાં ઘોંપી દીધી.
ઘાયલ ચેરી ભાગીને વરંડા તરફ ગયો, પરંતુ વઝીર અલીના સૈનિકોએ તેને ત્યાં જ મારી નાખ્યો. આ જ સમયે ઈઝ્ઝત અલીએ મિસ્ટર ઈવાન્સ પર ખંજરથી હુમલો કર્યો. ઈવાન્સ ખેતરો તરફ ભાગ્યા, પરંતુ ઘોડેસવારોએ તેમને ગોળીઓથી વીંધી નાખ્યા. ચેરીની મદદે પહોંચેલા **કેપ્ટન કોનવે (Captain Conway)**ને પણ મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવ્યા.
બનારસની ધરતી અંગ્રેજ અફસરોના લોહીથી લાલ થઈ ચૂકી હતી. આ પછી વઝીર અલીનું દળ બનારસના ચીફ મેજિસ્ટ્રેટ **સેમ્યુઅલ ડેવિસ (Samuel Davis)**ના ઘર તરફ આગળ વધ્યું. રસ્તામાં તેમણે રોબર્ટ ગ્રેહામ નામના એક અંગ્રેજ નાગરિકની પણ હત્યા કરી નાખી.
એ સમયે સેમ્યુઅલ ડેવિસ સવારે હાથીની સવારી કરીને ઘરે પાછા ફરી રહ્યા હતા. પોલીસ કોટવાળે તેમને વઝીર અલીના વિદ્રોહની ચેતવણી પહેલાથી જ આપી દીધી હતી.
જેવા ડેવિસ ઘરે પહોંચ્યા, વઝીર અલીના ઘોડેસવારોએ તેમના ચોકીદારો પર ફાયરિંગ શરૂ કરી દીધું. ડેવિસ પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમજી ગયા અને તેમણે ક્ષણનો પણ વિલંબ કર્યા વગર પોતાની પત્ની, બાળકો અને બે નોકરાણીઓને છત પર મોકલી દીધા.
નીચે બંદૂકો હાજર હતી, પરંતુ તેને ઉપર લાવવાનો સમય નહોતો. છત તરફ જવા માટે એક અત્યંત સાંકડી અને વાંકીચૂંકી સીડી હતી, જેના પર એક સમયે માત્ર એક જ વ્યક્તિ ચડી શકતો હતો.
ડેવિસ પાસે માત્ર એક 6 ફૂટ લાંબો ભાલો હતો, જેના આગળ 20 ઇંચની ધારદાર બ્લેડ લાગેલી હતી.
ડેવિસ તે એકમાત્ર ભાલા સાથે સીડીના ઉપલા છેડે અડીખમ ઊભા રહી ગયા.
નીચેથી વઝીર અલીના સૈનિકો ગાળો આપતાં તેમને નીચે આવવા માટે પડકારી રહ્યા હતા. જ્યારે ઈઝ્ઝત અલીએ સીડી પરથી ઉપર ચડવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે ડેવિસે ભાલાથી વાર કરીને તેને ઘાયલ કરી દીધો, જેથી તે પાછો હટી ગયો.
એક એકલો અંગ્રેજ અફસર કોઈ બંદૂક કે સેના વગર, માત્ર એક ભાલાના દમ પર લગભગ દોઢ કલાક સુધી તે સીડી પર ડટેલો રહ્યો અને પોતાના પરિવારનું રક્ષણ કર્યું. અંતે જ્યારે બ્રિટિશ સેના ત્યાં પહોંચી, ત્યારે વઝીર અલીના સૈનિકો ત્યાંથી ભાગવા લાગ્યા.
વિદ્રોહ પછી શહેરમાં દહેશતનો માહોલ બની ગયો. આ દરમિયાન મિસ્ટર હિલ નામના એક અંગ્રેજ દુકાનદારની પણ હત્યા કરી દેવામાં આવી.
**જનરલ અર્સકાઈન (General Erskine)**ની આગેવાની હેઠળ બ્રિટિશ સેનાએ વઝીર અલીની હવેલીને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધી અને તોપોથી હુમલો કર્યો. પરંતુ વઝીર અલી રાતના અંધારામાં પોતાના કેટલાક વફાદાર ઘોડેસવાર સૈનિકો સાથે ઉત્તર દિશા તરફ ભાગી નીકળવામાં સફળ રહ્યો.
વઝીર અલીએ ગોરખપુરના જંગલોમાં શરણ લીધી અને હજારો લોકોની સેના ભેગી કરી, પરંતુ અંગ્રેજોની સંગઠિત સેના સામે તે ફરીથી હારી ગયો.
ચારેય તરફથી ઘેરાયા પછી તેણે રાજપૂતાનામાં જયપુરના રાજા પ્રતાપ સિંહને ત્યાં શરણ લીધી. અંગ્રેજોએ રાજા પ્રતાપ સિંહ પર વઝીર અલીને સોંપવા માટે ભારે રાજકીય દબાણ બનાવ્યું.
રાજા પ્રતાપ સિંહે બે શરતો પર વઝીર અલીને અંગ્રેજોના હવાલે કર્યો:
વઝીર અલીને ફાંસી આપવામાં નહીં આવે.
તેને બેડીઓમાં બાંધવામાં નહીં આવે.
અંગ્રેજોએ આ શરતો સ્વીકારી તો લીધી, પરંતુ તેને જે સજા આપી તે મોત કરતાં પણ બદતર હતી. વઝીર અલીને કલકત્તાના **ફોર્ટ વિલિયમ (Fort William)**ની એક અંધારી જેલમાં બંધ કરી દેવામાં આવ્યો. પાછળથી તેને વેલ્લોરના કિલ્લામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યો, જ્યાં તેણે પોતાના જીવનના અંતિમ વર્ષો એક કેદી તરીકે વિતાવ્યા.
