સોરઠ અને ગોંડલના ઐતિહાસિક તખ્તા પર રાજપૂતાનાના ગૌરવવંતા ઇતિહાસનું નિર્માણ કરનાર શૂરવીર યદુવંશી ક્ષત્રિય સરવૈયા દરબારોની શૌર્યગાથા અત્યંત રોમાંચક અને બલિદાનોથી ભરેલી છે. કચ્છ અંજાર તાલુકાના નાગલપુર ગામના રહેવાસી રાજબારોટ પ્રવીણદાનજી પીરદાનજી દ્વારા સંશોધિત વાસાવડથી શરૂ કરીને વડલી ગામ સુધીની સરવૈયા દરબારોની આ પાવન સફર સૌરાષ્ટ્રના રાજકીય અને સામાજિક તાણાવાણાની એક અદ્ભુત કડી સમાન છે. સૌરાષ્ટ્રમાં સત્તાના સમીકરણો બદલાતા અને વાસાવડના શાસનમાંથી સત્તાહીન થતાં જ સ્વાભિમાની સરવૈયા રાજપૂતોએ પરાજય સ્વીકારવાને બદલે શૌર્યના નવા આયામો સર કરવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો. વાસાવડ છોડ્યા પછી તેમણે ક્ષાત્રધર્મને વરેલા રહીને જુદા જુદા આશ્રયસ્થાનો અને રિયાસતોમાં પોતાની બહાદુરીના દંડકા રોપ્યા. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ગોંડલ રાજ્યમાં દરબાર શાસકોનું રાજ્ય રોપાયું ત્યારે વીરતાના સક્ષમ પ્રતીક એવા સરવૈયાઓ ગોંડલ નરેશની આસપાસ એક અભેદ્ય ઢાલ બનીને ઊભા રહી ગયા અને રાજપૂતાના વિરાસત તથા સીમાઓની રક્ષા કરવાનો પવિત્ર ધર્મ નિભાવ્યો.
સરવૈયા ક્ષત્રિયોની સ્વામિભક્તિ અને શૂરવીરતાની સુવાસ સોરઠના ખૂણે-ખૂણામાં પ્રસરી ચૂકી હતી. તે સમયે ગોંડલ રાજ્ય અને જૂનાગઢ નવાબ વચ્ચેના એક રાજકીય તણાવ અને યુદ્ધપ્રસંગે ગોંડલના રાજવીએ જૂનાગઢના નવાબના પુત્રને પોતાના કબજામાં લીધો હતો. પોતાના રાજકુંવરને મુક્ત કરાવવા માટે મુગલ અને નવાબી શાસનના કૂટનીતિક ચક્રવ્યૂહ વચ્ચે સરવૈયા દરબારોએ પોતાની જાનના જોખમે વિલક્ષણ મધ્યસ્થતા અને અપ્રતિમ સાહસ દાખવ્યું હતું. રણમેદાન અને સંતૂલનની બાજીમાં સરવૈયાઓની અદભુત વીરતાના બળે નવાબના પુત્રને સુરક્ષિત અને સફળતાપૂર્વક મુક્ત કરાવવામાં આવ્યા. સરવૈયા સરદારોની આ ઈમાનદારી, શૂરવીરતા અને પરાક્રમથી જૂનાગઢના નવાબ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેમણે કૃતજ્ઞતાના ભાવરૂપે સરવૈયા દરબારોને ગરાસમાં કેટલીક જાગીરો અને ફળદ્રુપ ગામડાઓ ભેટ આપ્યા, જેણે સોરઠ ધરા પર સરવૈયા વંશાવળીના પુનઃસ્થાપનની મજબૂત પાયા ઈંટ મૂકી દીધી.
સમયચક્ર આગળ વધતા ઈ.સ. ૧૭૧૪ના વર્ષમાં વીર સરવૈયા કેસરસંગજી સોરઠના સમુદ્રકાંઠે આવેલા વેરાવળથી સ્થળાંતર કરીને દાંડી ગામે આવ્યા અને ત્યારબાદ દાંડીથી આગળ વધીને સમઢીયાળા ગામે પોતાનું શાસન અને રાજ સ્થાપિત કર્યું. પરંતુ ઈ.સ. ૧૭૧૪ના જ ગાળામાં દાંડી ગામ ખાતે એક અત્યંત કરુણ અને દૈવી કસોટીરૂપ ઐતિહાસિક બનાવ બન્યો. દાંડી ગામે બિરાજમાન રામાનંદી સાધુ બાવા સાથે કોઈ કારણોસર સંઘર્ષ ઉભો થતાં કોપાયમાન થયેલા સાધુ બાવાએ સરવૈયા પરિવારને ગામ છોડી દેવાનો શ્રાપ આપ્યો અને સાથે એવો કઠોર વચન-શ્રાપ પણ આપ્યો કે "તમારા પરિવારના ભાઈઓમાંથી કોઈ એક પરિવારનો વંશ આગળ વધશે નહીં." આ પ્રસંગે સાધુબાવાના પત્ની સતી થયા અને ગામની ધરા રક્ત તથા તપથી પાવન બની. આ દૈવી અને સાધુના કઠોર શ્રાપના ભયથી ધર્મભીરુ અને મરજાદી સરવૈયા ભાઈઓએ તાત્કાલિક દાંડી ગામનો ત્યાગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો અને અલગ અલગ દિશાઓ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
પરંતુ દાંડી ગામ સાથે સરવૈયાઓનું રુણાનુબંધ માત્ર રાજકાજ પૂરતું નહોતું, ત્યાં તેમની શૂરવીરતાની લોહીથી લખાયેલી કથા પણ અંકિત થવાની બાકી હતી. વિક્રમ સંવત ૧૭૮૯માં જ્યારે સીમાવર્તી જાફરાબાદના બાદશાહે દાંડી ગામ પર અચાનક ભારે આક્રમણ કર્યું, ત્યારે માતૃભૂમિ અને પ્રજાના રક્ષણ માટે સરવૈયા વંશના યોદ્ધાઓ સજાજી, ખેંગારજી, રૂખડાજી, માનસંગજી અને ગોવિંદસંગજી પોતાની તલવારો ખેંચીને રણમેદાનમાં કૂદી પડ્યા. દાંડીના આ ભીષણ સંગ્રામમાં આ તમામ સરવૈયા ક્ષત્રિયો વીરગતિ પામીને કામ આવી ગયા અને ક્ષાત્રધર્મનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. આ અમર બલિદાનની યાદમાં આજે પણ દાંડી ગામના પાદરમાં અને ચોકમાં એમની ખાંભીઓ (પાળિયા) પૂજનીય ભાવે ઊભી છે, જે એમની અમર શહાદતની સાક્ષી પૂરે છે. આ સાથે જ ગામમાં તે રામાનંદી સાધુબાવાના પાળિયા પણ સ્મૃતિચિહ્નરૂપે અત્યાર સુધી મોજુદ છે.
દરીયાઈ પટ્ટી અને સોરઠના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ સરવૈયા દરબારોએ માતૃભૂમિના રક્ષણ કાજે લોહી રેડવામાં ક્યારેય પાછીપાની કરી ન હતી. ઈ.સ. ૧૭૨૨ના સમયગાળામાં ભોજરાજજી અને કલાજી નામના વીર સરવૈયા સરદારો વેરાવળના રણક્ષેત્રમાં માતૃભૂમિ કાજે ઝઝૂમતા વીરગતિ પામ્યા, જેમની સ્મૃતિમાં મલ્લવાડી વેરાવળ ખાતે ખાંભીઓ સ્થાપિત કરવામાં આવી, જે આજે પણ શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. ત્યારબાદ ઈ.સ. ૧૭૮૯માં દાંડીની ધરતી પર ફરી એકવાર યુદ્ધના મંડાણ થતાં વીર કરણસંગજી સરવૈયાએ રણચંડીને પોતાના પ્રાણોની આહુતિ આપીને વીરગતિ વહોરી લીધી. તે જ રીતે વેરાવળના અન્ય એક યુદ્ધ પ્રસંગમાં શૂરવીર વાઘાજી સરવૈયાએ પણ પોતાના દેહનું બલિદાન આપી રણમેદાનમાં વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
ક્ષત્રિયનો પરમ ધર્મ 'ગૌ-બ્રાહ્મણ પ્રતિપાળ' બનવાનો રહ્યો છે અને સરવૈયાઓએ પોતાના આ ધર્મને અક્ષરશઃ પાળ્યો. વિક્રમ સંવત ૧૮૦૯ના વરસે ગાંગડા ગામે જ્યારે લૂંટારુઓ અને અસામાજિક તત્વો દ્વારા ગાયોનું ધણ વાળી જવાનો પ્રયાસ થયો, ત્યારે મેઘરાજજી સરવૈયા અને પથુજી સરવૈયા પોતાના ૯ રબારી ભાઈઓ સાથે ગાયોની વાહરે ચડ્યા. ગૌમાતા અને ગોવાળોની રક્ષા કાજે ખેલાયેલા આ ભીષણ ધર્મયુદ્ધમાં આ બંને સરવૈયા શૂરવીરો તથા ૯ રબારી વીરો ગાયોને ઉગારતા ઉગારતા રણક્ષેત્રમાં કામ આવી ગયા અને અમર થઈ ગયા.
દાંડીના યુદ્ધો અને સ્થળાંતર પછી સરવૈયા વંશના પરાક્રમી વીર ખેંગારજીનો પરિવાર આગળ જતાં દાંડી ગામથી સ્થળાંતર કરીને સનખડા ગામે જઈને વસ્યો અને ત્યાં પોતાની શાખાનો વિસ્તાર કર્યો. જ્યારે બીજી બાજુ, રણધીર માનસંગજીનો પરિવાર આગળ જતાં દાંડીથી નીકળીને વડલી ગામે સ્થાયી થયો. વડલી ગામની પવિત્ર ધરા આજે પણ સરવૈયાઓના સમૃદ્ધ ઇતિહાસ, શૌર્ય અને શરણાગત રક્ષણની પરંપરાનું પ્રતીક બની રહી છે, જ્યાં દેવસિંહજી સરવૈયાની પરાક્રમી ખાંભી ઊભી રહીને આવનારી પેઢીઓને પોતાના પૂર્વજોની સ્વામિભક્તિ, ત્યાગ, શૂરવીરતા અને ક્ષાત્રધર્મની અમર ગાથાની સતત યાદ અપાવે છે.
