અમદાવાદની બહાર, સાબરમતીના કિનારે એક એવી સંશોધન સંસ્થા હતી જેના વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણતા હતા.
તેનું નામ હતું — માનવ ચેતના સંશોધન કેન્દ્ર.
બહારથી એ સામાન્ય સંશોધન કેન્દ્ર લાગતું. કાચની ઇમારત, સફેદ દીવાલો અને સતત ફરતા સુરક્ષા કર્મચારીઓ. પરંતુ તેના ભોંયરામાં એવી એક પ્રયોગશાળા હતી જ્યાં વૈજ્ઞાનિકો શરીરનો નહીં, માનવીના મનનો નકશો બનાવતા હતા.
ડૉ. આરવ દેસાઈ આ પ્રોજેક્ટના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક હતા.
છેલ્લાં સાત વર્ષથી તેઓ એક જ પ્રશ્નનો જવાબ શોધી રહ્યા હતા:
“માણસની યાદ ક્યાં રહે છે?”
મગજમાં?
નસોમાં?
કે પછી શરીરથી પણ આગળ કોઈ અજાણી જગ્યાએ?
એક રાત્રે, પ્રયોગશાળામાં એક અસામાન્ય ઘટના બની.
આરવની ટીમે એક યુવાન સ્વયંસેવકના મગજમાં સ્મૃતિની પ્રક્રિયા માપવા માટે નવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો.
યુવાનનું નામ હતું — કબીર.
કબીરને સ્ક્રીન પર એક જૂનો ફોટો બતાવવામાં આવ્યો.
ફોટામાં એક સ્ત્રી હતી.
કબીરે ફોટો જોયો અને તરત કહ્યું,
“આ મારી મા છે.”
વૈજ્ઞાનિકો ચોંકી ગયા.
કારણ કે કબીરની માતાનું મૃત્યુ તેના જન્મના ત્રણ વર્ષ પહેલાં થઈ ગયું હતું.
કબીર પાસે તેની માતાનો એક પણ ફોટો નહોતો.
આ ફોટો સંશોધન કેન્દ્રના બીજા એક દર્દીના મગજમાંથી મળેલી ડિજિટલ સ્મૃતિ પરથી બનાવવામાં આવ્યો હતો.
આરવે ફરી પૂછ્યું,
“તને ખાતરી છે?”
કબીરે ધીમેથી માથું હલાવ્યું.
“હા.”
“પણ તું આ સ્ત્રીને ક્યારેય મળ્યો નથી.”
કબીરની આંખોમાં અચાનક આંસુ આવી ગયા.
“મળ્યો નથી... પરંતુ મને તેની ગોદ યાદ છે.”
પ્રયોગશાળામાં સંપૂર્ણ શાંતિ છવાઈ ગઈ.
આરવે સ્ક્રીન તરફ જોયું.
અશક્ય.
જો કબીર સાચું કહી રહ્યો હતો, તો તેમની આખી માનવવિજ્ઞાનની સમજ ખોટી હતી.
---
આ ઘટનાના પછી સંશોધનનું દિશા બદલાઈ ગઈ.
ટીમે શોધ્યું કે માનવીના મગજમાં માત્ર વ્યક્તિગત યાદો જ સંગ્રહિત થતી નથી.
કેટલીક લાગણીઓ એવી હતી જે પેઢીથી પેઢીમાં પસાર થતી હતી.
ભય.
મમતા.
અજાણ્યો અફસોસ.
કોઈ જગ્યાને જોઈને અચાનક ઓળખાણની લાગણી.
કોઈ અજાણી વ્યક્તિને પહેલી વાર મળીને પણ “આને હું ઓળખું છું” એવું લાગવું.
વૈજ્ઞાનિકોએ તેને નામ આપ્યું:
“વારસાગત સ્મૃતિ.”
પરંતુ સૌથી મોટું રહસ્ય હજુ બાકી હતું.
એક રાત્રે આરવને પોતાની જ પ્રયોગશાળામાં એક ડેટા ફાઇલ મળી.
ફાઇલનું નામ હતું:
AARAV_DESAI_MEMORY_0001
આરવના હાથ ધ્રૂજી ગયા.
તેણે ફાઇલ ખોલી.
સ્ક્રીન પર એક વિડિયો શરૂ થયો.
વિડિયોમાં આરવ પોતે જ બેઠો હતો.
પરંતુ તેની ઉંમર લગભગ વીસ વર્ષ વધારે હતી.
વિડિયોમાંનો વૃદ્ધ આરવ બોલ્યો:
“જો તું આ જોઈ રહ્યો છે, તો પ્રયોગ સફળ થયો છે.”
આરવ ખુરશી પરથી ઊભો થઈ ગયો.
વિડિયોમાંનો માણસ આગળ બોલ્યો:
“તને લાગે છે કે આપણે માનવીની યાદશક્તિ શોધી રહ્યા છીએ.”
થોડી ક્ષણ તે ચૂપ રહ્યો.
પછી તેણે કહ્યું:
“પરંતુ સાચી વાત એ છે કે યાદશક્તિ આપણને શોધી રહી છે.”
સ્ક્રીન અચાનક બંધ થઈ ગઈ.
---
તે દિવસથી આરવને વિચિત્ર સપનાં આવવા લાગ્યાં.
દરેક સપનામાં એક જ શહેર આવતું.
શહેરમાં હજારો લોકો હતા.
પરંતુ કોઈના ચહેરા નહોતા.
માત્ર અવાજો હતા.
હાસ્ય.
રડવાનો અવાજ.
બાળકનું રડવું.
માતાની લોર.
યુદ્ધના નારા.
પ્રેમીઓની ફૂસફૂસાટ.
અને એક અજાણ્યો અવાજ વારંવાર કહેતો:
“અમને યાદ રાખો.”
આરવે કબીરને ફરી બોલાવ્યો.
કબીરે શહેરનું વર્ણન સાંભળ્યું અને અચાનક કહ્યું,
“હું એ શહેરમાં ગયો છું.”
“ક્યાં?”
“સપનામાં.”
આરવની આંખો પહોળી થઈ ગઈ.
“તારા સપનામાં પણ એ જ શહેર આવે છે?”
કબીરે જવાબ આપ્યો,
“માત્ર મને નહીં.”
તેની પાછળ ઊભેલી સંશોધન ટીમના ત્રણ સભ્યો તરફ તેણે જોયું.
“આ બધાને પણ આવે છે.”
---
આરવે આખી ટીમના સપનાઓનો ડેટા ભેગો કર્યો.
દરેક વ્યક્તિનું સપનું અલગ હતું.
પરંતુ શહેર એક જ હતું.
એક જ રસ્તો.
એક જ જૂનું મકાન.
અને શહેરના મધ્યમાં એક બંધ દરવાજો.
સાતમા દિવસે દરવાજો પહેલી વાર ખુલ્યો.
તેની પાછળ કોઈ ઓરડો નહોતો.
એક વિશાળ અંધકાર હતો.
અને એ અંધકારમાં હજારો માનવીય અવાજો એકસાથે બોલ્યા:
“માણસ એકલો નથી.”
આરવ ઊંઘમાંથી ચીસ સાથે જાગી ગયો.
તે જ ક્ષણે સંશોધન કેન્દ્રની તમામ મશીનો બંધ થઈ ગઈ.
વિજળી જતી રહી.
પરંતુ એક સ્ક્રીન ચાલુ રહી.
તેના પર માત્ર એક વાક્ય લખેલું હતું:
“પ્રથમ માનવ સ્મૃતિ ફરી જાગી ગઈ છે.”
---
સવારે આરવને એક અજાણી સ્ત્રીનો ફોન આવ્યો.
“ડૉ. દેસાઈ?”
“હા.”
“મારે તમને એક વાત કહેવી છે.”
“કોણ બોલે છે?”
થોડી ક્ષણ મૌન રહ્યું.
પછી સ્ત્રીએ કહ્યું:
“હું તમારી દીકરી છું.”
આરવના શરીરમાંથી જાણે લોહી ખેંચાઈ ગયું.
તેની કોઈ દીકરી નહોતી.
સ્ત્રીએ આગળ કહ્યું:
“હજુ સુધી નથી.”
ફોન કપાઈ ગયો.
આરવ લાંબા સમય સુધી ફોનને જોતો રહ્યો.
તેના મનમાં એક જ પ્રશ્ન હતો:
જો ભવિષ્યની સ્મૃતિ આજે કોઈના મગજમાં આવી શકે છે, તો પછી માણસ જે જીવન જીવે છે... એ ખરેખર તેનું પોતાનું છે કે કોઈ પહેલેથી જીવી ચૂકેલી જિંદગીની યાદ છે?
અને એ પ્રશ્ન સાથે શરૂ થઈ એક એવી શોધ—
જે માણસને તેના જન્મ પહેલાંની દુનિયા સુધી લઈ જવાની હતી.
અને કદાચ...
તેના જન્મ પછીની દુનિયા સુધી પણ.
