વર્ષા ઋતુમાં જઠરાગ્નિનું વિજ્ઞાન: આયુર્વેદિક 'લંઘનમ્' પદ્ધતિ અને દોષોના સંતુલનનું ગણિત
ઉપવાસ પાછળનું આધુનિક નોબેલ પ્રાઇઝ વિનિંગ મેડિકલ રિસર્ચ
સાબુદાણા વિરુદ્ધ મોરૈયો અને ઉષ્ણોદક જળનું સત્ય
ઇલેક્ટ્રોલાઇટ બેલેન્સ અને હાઇપોગ્લાયસેમિયાથી બચાવ
શ્રાવણની ભક્તિ પાછળ છુપાયેલું જૈવિક સ્વાસ્થ્ય વિજ્ઞાન
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં શ્રાવણ મહિનાને તમામ બાર માસમાં સૌથી પવિત્ર, દિવ્ય અને આધ્યાત્મિક માસ માનવામાં આવે છે. આ આખો મહિનો દેવાધિદેવ મહાદેવની આરાધના, જલાભિષેક, મહામૃત્યુંજય મંત્ર જાપ અને ઉપવાસ માટે વિશ્વભરમાં જાણીતો છે. શ્રાવણ મહિનામાં અસંખ્ય શ્રદ્ધાળુઓ આખો મહિનો એકટાણું કરે છે અથવા તો શ્રાવણના પ્રત્યેક સોમવારે કઠોર ઉપવાસ રાખે છે. સદીઓથી ચાલી આવતી આ સનાતન ધાર્મિક પરંપરા પાછળ માત્ર આત્માની શુદ્ધિ કે આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ જ નથી, પરંતુ માનવ શરીર, જૈવિક ઘડિયાળ અને પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલું એક અત્યંત ગૂઢ વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે.
આજના આધુનિક યુગમાં જ્યારે પૉડકાસ્ટ અને ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા પ્રાચીન ધર્મ અને આધુનિક સાયન્સનો સમન્વય થઈ રહ્યો છે, ત્યારે એ સમજવું અનિવાર્ય બન્યું છે કે શ્રાવણ માસના ઉપવાસને આપણું પ્રાચીન આયુર્વેદ અને આધુનિક એલોપેથી મેડિકલ સાયન્સ કઈ દ્રષ્ટિએ જુએ છે. કોઈપણ શાસ્ત્રીય કે વૈજ્ઞાનિક સમજ વગર આડેધડ કરવામાં આવેલા ઉપવાસ શરીરને ફાયદો કરાવવાને બદલે પાચનતંત્ર અને હોર્મોન્સને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી આ લેખમાં આપણે શ્રાવણ માસના ઉપવાસ પાછળના જૈવિક રહસ્યો અને તે દરમિયાન રાખવી પડતી અનિવાર્ય સાવચેતીઓ વિશે કોઈપણ પ્રકારના ટેબલ કે બુલેટ પોઈન્ટ વિના વિગતવાર વિસ્તૃત ચર્ચા કરીશું.
શ્રાવણ માસ અને પ્રકૃતિનો બદલાવ: આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિકોણ
આયુર્વેદ એ માત્ર બીમારીઓની દવાઓ આપતું શાસ્ત્ર નથી, પરંતુ તે પ્રકૃતિના તાલ સાથે શરીરને સંતુલિત રાખવાની વૈજ્ઞાનિક જીવનશૈલી છે. આયુર્વેદના મૂળભૂત સિદ્ધાંતોમાં ઋતુચર્યાનું સ્થાન સર્વોપરી છે. શ્રાવણ મહિનો એ વર્ષા ઋતુનો મધ્ય ભાગ છે, જે સમયે વાતાવરણમાં અને આપણા શરીરમાં મોટા જૈવ-રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે. આયુર્વેદ અનુસાર, ચોમાસા દરમિયાન આકાશ મોટાભાગે વાદળોથી ઘેરાયેલું રહે છે, પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ મળતો નથી અને વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ચરમસીમા પર હોય છે. આ બાહ્ય વાતાવરણની સીધી નકારાત્મક અસર મનુષ્યના પેટમાં રહેલી જઠરાગ્નિ પર પડે છે. ચોમાસામાં પાચક ઉત્સેચકોનો સ્ત્રાવ ધીમો પડી જાય છે, જેથી પાચન શક્તિ વર્ષના અન્ય મહિનાઓ કરતાં સૌથી નબળી એટલે કે મંદ બની જાય છે.
વર્ષા ઋતુના આ ભેજવાળા અને ઠંડા વાતાવરણને કારણે શરીરમાં વાત દોષનો પ્રકોપ તીવ્ર બને છે અને સાથે સાથે પિત્ત દોષનું સંચય શરૂ થાય છે. આ ત્રિદોષ અસંતુલનને કારણે ચોમાસામાં વાયરલ ઇન્ફેક્શન, સાંધાના દુખાવા, ગેસ, એસિડિટી અને પેટની બીમારીઓ વધવાનું જોખમ રહે છે. મંદ પડેલી પાચનશક્તિ દરમિયાન જો મનુષ્ય રોજિંદો ભારે, તળેલો કે મસાલેદાર ખોરાક લેવાનું ચાલુ રાખે, તો ખોરાક બરાબર પચતો નથી. આ અડધા પચેલા ખોરાકમાંથી શરીરમાં આમ પેદા થાય છે, જેને આયુર્વેદ તમામ રોગોનું મૂળ માને છે. આયુર્વેદનો મૂળભૂત નિયમ છે કે લંઘનમ્ પરમ ઔષધમ્ એટલે કે ઉપવાસ એ શરીરની શ્રેષ્ઠ દવા છે. શ્રાવણમાં પાચનતંત્રને આરામ આપીને શરીરને આ ઝેરી તત્વોથી મુક્ત કરવા માટે જ ઋષિઓએ ઉપવાસને શ્રાવણ માસ સાથે જોડી દીધો હતો.
ઉપવાસનું આધુનિક વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય
આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન પણ હવે ઉપવાસના પ્રભાવશાળી લાભોને સ્વીકારી રહ્યું છે. જેને આપણે ધાર્મિક ભાષામાં વ્રત કે ઉપવાસ કહીએ છીએ, તેને મેડિકલ સાયન્સની ભાષામાં ઇન્ટરમિટેન્ટ ફાસ્ટિંગ અથવા સેલ્યુલર રીજુવેનેશન કહે છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં જાપાનના વૈજ્ઞાનિક ડૉ. યોશિનોરી ઓસુમીને ઓટોફેજીની શોધ માટે મેડિસિનનું નોબેલ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ઓટોફેજી એટલે શરીરના કોષો દ્વારા પોતાની જાતની સફાઈ કરવાની પ્રક્રિયા. જ્યારે મનુષ્ય લાંબો સમય સુધી અન્ન ગ્રહણ કરતો નથી, ત્યારે શરીર ઉર્જા મેળવવા માટે બહારથી ગ્લુકોઝ ન મળતાં, અંદર રહેલા જૂના, ક્ષતિગ્રસ્ત, બિનઉપયોગી પ્રોટીન, વાયરસ અને કેન્સર પેદા કરી શકે તેવા મૃત કોષોને રિસાયકલ કરીને ખાઈ જાય છે. ઉપવાસ એ શરીરની કુદરતી રિપેરિંગ સિસ્ટમ છે.
સામાન્ય દિવસોમાં શરીરની મોટાભાગની શક્તિ ખોરાકને પચાવવામાં ખર્ચાય છે. ઉપવાસ દરમિયાન પાચનક્રિયામાં વપરાતી ઉર્જા બચી જાય છે, જેથી તે બચેલી ઉર્જાનો ઉપયોગ શરીર લીવર અને કિડની દ્વારા લોહીમાં રહેલા ટોક્સિન્સ સાફ કરવા માટે કરે છે. આનાથી આંતરિક અંગો પુનર્જીવિત થાય છે. આ ઉપરાંત, ઉપવાસ કરવાથી લોહીમાં ઇન્સ્યુલિન હોર્મોનનું સ્તર ઘટે છે અને ગ્લુકાગોન સક્રિય થાય છે, જેથી શરીરમાં જમા થયેલી વધારાની ચરબી બળીને ઉર્જામાં રૂપાંતરિત થાય છે. તેનાથી ફેટી લીવર, ટાઇપ-૨ ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતા સામે કુદરતી રક્ષણ મળે છે.
શ્રાવણ માસના ઉપવાસ દરમિયાન રાખવાની આયુર્વેદિક સાવચેતીઓ
ઉપવાસ અત્યંત લાભદાયી હોવા છતાં, જો તેની પદ્ધતિ અશાસ્ત્રીય હોય તો તે શરીર માટે નુકસાનકારક બની શકે છે. આજના સમયમાં ઉપવાસના નામે સૌથી મોટો અન્યાય શરીર સાથે થઈ રહ્યો છે, જેને અતિ-ફરાળ કહેવાય છે. લોકો ઉપવાસના દિવસે બટાકાની તળેલી વેફર્સ, સાબુદાણાના વડાં, તળેલી પેટીસ, ફરાળી ચેવડો અને માવાની ભારે મીઠાઈઓ પેટ ભરીને ખાય છે. આ બધો ખોરાક આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ અત્યંત ગુરુ એટલે કે પચવામાં ભારે હોય છે. ચોમાસાની મંદ જઠરાગ્નિ પર આવો તળેલો ખોરાક નાખવાથી શરીરમાં પિત્ત અને વાયુનો ભયાનક પ્રકોપ થાય છે, જેનાથી એસિડિટી, અપચો અને કબજિયાત વધે છે. ઉપવાસનો અર્થ લંઘનમ્ છે, ઓવર-ઇટિંગ નથી.
ફરાળમાં સાબુદાણાનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવો જોઈએ કારણ કે તે પ્રોસેસ્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ છે. તેના બદલે મોરૈયો, રાજગરાનો લોટ અને સિંગોડાનો લોટ વાપરવો જોઈએ. રાજગરો ભરપૂર પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ ધરાવે છે જે ઉપવાસમાં પૂરતી શક્તિ આપે છે. ચોમાસામાં વાતાવરણ ઠંડુ હોવાથી તરસ ઓછી લાગે છે, પરંતુ શરીરમાં વાયુ વધે છે. તેથી ફ્રિજનું ઠંડુ પાણી પીવાને બદલે ઉકાળેલું નવશેકું પાણી એટલે કે ઉષ્ણોદક જળ પીવું જોઈએ, જે પાચન સુધારે છે અને ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢે છે. ચોમાસામાં પશુઓના દૂધમાં પણ ફેરફાર થાય છે અને દૂધ પચવામાં ભારે બને છે, તેથી ઉપવાસમાં વધુ પડતી મલાઈ, રબડી કે પેંડા ખાવાનું ટાળવું જોઈએ. બપોરના સમયે તાજી બનાવેલી પાતળી છાશમાં સિંધાલૂણ અને જીરું નાખીને લઈ શકાય.
ઉપવાસ દરમિયાન રાખવાની આધુનિક વૈજ્ઞાનિક સાવચેતીઓ
આધુનિક ન્યુટ્રિશન સાયન્સ ઉપવાસ કરતી વખતે શરીરના ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ અને બાયોકેમિકલ સંતુલન જાળવવા પર ભાર મૂકે છે. ઘણા લોકો શ્રાવણમાં કડક નિર્જળા ઉપવાસ કરે છે. સામાન્ય તંદુરસ્ત વ્યક્તિ એકાદ દિવસ કરે તે યોગ્ય છે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી પાણી ન પીવાથી શરીરમાં ડિહાઇડ્રેશન થઈ શકે છે. તેનાથી કિડની પર ફિલ્ટરેશનનું પ્રચંડ દબાણ આવે છે, એસિડનું પ્રમાણ વધે છે અને માથાનો દુખાવો થાય છે. તેથી દિવસ દરમિયાન સમયાંતરે સાદું પાણી, લીંબુ પાણી અથવા નાળિયેર પાણી લેતા રહેવું જોઈએ.
ઉપવાસમાં સામાન્ય સફેદ મીઠું ખાવાની મનાઈ હોય છે. પરંતુ મીઠું સાવ બંધ કરી દેવાથી શરીરમાં સોડિયમ અને પોટેશિયમનું સ્તર ઘટી શકે છે, જેનાથી અચાનક ચક્કર આવવા, નબળાઈ લાગવી કે સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ થવાની સમસ્યા થાય છે. આના ઉપાય તરીકે ફરાળમાં સિંધાલૂણ વાપરવું હિતાવહ છે. સિંધાલૂણ કુદરતી છે અને બ્લડ પ્રેશર તેમજ મિનરલ્સનું સંતુલન જાળવી રાખે છે. જે લોકો લાંબો સમય કશું જ ખાધા-પીધા વિના રહે છે, તેમના શરીરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર ઘટી જતાં હાઇપોગ્લાયસેમિયા થઈ શકે છે. તેનાથી બચવા માટે દર ત્રણ-ચાર કલાકે પલાળેલી બદામ, અખરોટ અથવા કોઈ તાજું ફળ ખાવું જોઈએ. ઉપવાસ હંમેશાં હળવા પ્રવાહી અથવા ફળોથી જ તોડવો જોઈએ, જેથી પાચનતંત્ર પર અચાનક આંચકો ન લાગે.
કોણે કડક ઉપવાસ ન કરવો જોઈએ? તબીબી માર્ગદર્શિકા
આપણા શાસ્ત્રો અને વિજ્ઞાન બંને સ્પષ્ટ કહે છે કે શરીરમાદ્યં ખલુ ધર્મસાધનમ્ એટલે કે ધર્મ કરવા માટે પણ શરીરનું સ્વસ્થ હોવું અનિવાર્ય છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ લાંબો સમય ભૂખ્યા રહેવાથી બચવું જોઈએ કારણ કે તેમના શરીરમાં શુગર લેવલ ખતરનાક સ્તરે ઘટી જવાનું જોખમ રહે છે અને દવાઓનું સંતુલન બગડે છે. ગર્ભવતી અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓએ પણ કડક ઉપવાસ ન કરવો જોઈએ કારણ કે ગર્ભસ્થ શિશુને અને માતાને સતત પોષક તત્વોની જરૂરિયાત રહે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં ઓછી રોગપ્રતિકારક શક્તિ હોવાને કારણે અને નાના બાળકોમાં શારીરિક વિકાસની પ્રક્રિયા તીવ્ર હોવાથી તેમને નિયમિત ઉર્જાની જરૂર પડે છે, તેથી તેમણે કડક ઉપવાસ ટાળવો જોઈએ. ક્રોનિક એસિડિટી અને અલ્સરના દર્દીઓના પેટમાં હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ સતત બનતું રહે છે, તેથી લાંબો સમય ભૂખ્યા રહેવાથી આ એસિડ હોજરીની દીવાલોને નુકસાન કરીને અલ્સર વધારે છે.
આજના સ્માર્ટ યુગમાં ઉપવાસની આ આધ્યાત્મિક સફરને શારીરિક રીતે સુરક્ષિત બનાવવા માટે આધુનિક ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ સાધનોનો સહયોગ લઈ શકાય છે. ઉપવાસ દરમિયાન યોગ્ય માત્રામાં પાણી પીવાયું છે કે નહીં તે ટ્રેક કરવા માટે વોટર રીમાઇન્ડર એપ્સ ઉપયોગી બને છે. ફરાળના નામે વધુ પડતી કેલરી કે ફેટ્સ લેવાઈ રહ્યા નથી તેનું વિશ્લેષણ કેલરી ટ્રેકિંગ એપ્સ દ્વારા કરી શકાય છે. આ ઉપરાંત, આયુર્વેદિક ન્યુટ્રિશનિસ્ટ્સ અને નિષ્ણાત વૈદ્યોના પૉડકાસ્ટ સાંભળીને પોતાની શારીરિક પ્રકૃતિ અનુસાર સાચો સાત્વિક ડાયેટ ચાર્ટ બનાવી શકાય છે.
ઉપવાસનો સાચો આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક સમન્વય
શ્રાવણ માસના ઉપવાસ એ કોઈ શરીરને કષ્ટ આપવાની અંધશ્રદ્ધા નથી, પરંતુ તે વર્ષા ઋતુના સંક્રમણ કાળમાં શરીરને આંતરિક રીતે શુદ્ધ, રોગમુક્ત અને ઊર્જાવાન બનાવવાનું એક અદ્ભુત વૈદિક વિજ્ઞાન છે. ઉપવાસનો સાચો અર્થ છે ઉપ વત્તા વાસ એટલે કે ઈશ્વરીય ગુણો અને સદાચારની નજીક રહેવું તથા ઈન્દ્રિયો પર સંયમ કેળવવો. જ્યારે આપણે આયુર્વેદના ઋતુચર્યાના નિયમો અને આધુનિક મેડિકલ સાયન્સની સાવચેતીઓ સાથે સંતુલિત આહાર રાખીને ઉપવાસ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણું મન નિર્મળ અને શરીર સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ બને છે. અતિ-ફરાળના પ્રલોભન અને કડક નિર્જળાના અતિરેકથી બચીને મધ્યમ માર્ગ અપનાવવો એ જ શ્રાવણ માસના ઉપવાસનું સાચું રહસ્ય છે.
