પંચાળનો શુરવીર અસવાર દેવાયત એક ગોઝારા અકસ્માતમાં પોતાના પગ ગુમાવી બેસે છે. જેની જિંદગી ઘોડાની પીઠ પર હતી, તે કેદ થઈ જાય છે. દુનિયાની દયા અને તિરસ્કાર વચ્ચે દેવાયતની જિંદગીમાં પ્રવેશ થાય છે ‘સારંગ’નો—એક એવો ખૂંખાર અને ‘શ્રાપિત’ ઘોડો જેને લોકો કતલખાને મોકલવા તૈયાર હતા. એક અપંગ માણસ અને એક ગાંડા ઘોડાની આ જોડી જોઈને આખું ગામ મજાક ઉડાવે છે. પણ વાત ત્યારે પલટાય છે જ્યારે રાજ્ય કક્ષાની અશ્વદોડમાં દેવાયત ભાગ લેવાનો પડકાર ફેંકે છે. સવાલ એ છે કે, જે ઘોડા પર કોઈ ચડી નથી શકતું, તેને પગ વગરનો ...Read More

ભાગ ૨: ગ્રહણ: સૂર્યનો અસ્તસમય: મે, ૧૯૯૯ (વિક્રમસંગ સામેની જીતના ૧૫ દિવસ પછી)સ્થળ: સાણથલી ગામ અને બાજુનું રામપર ગામવિક્રમસંગની હરાવ્યા પછી દેવાયતનું નામ પંચાળના સીમાડા વળોટીને આખા સૌરાષ્ટ્રમાં ગુંજતું થઈ ગયું હતું. ગામના ચોરે, ડાયરામાં અને લગ્નપ્રસંગોમાં બસ એક જ વાત થતી – “મરદ હોય તો દેવાયત જેવો, બાકી તો બધા પાણીના પરપોટા!”દેવાયત હવે જમીન પર નહોતો ચાલતો, સાચે જ હવામાં ઉડતો હતો. તેની ચાલમાં એક પ્રકારનો તોર આવી ગયો હતો. સવાર-સાંજ તેના ઘેર લોકો મળવા આવતા. કોઈ ઘોડાની સલાહ લેવા, તો કોઈ બસ ‘પંચાળના શુરવીર’ ને જોવા. અભિમાન ધીમે ધીમે દેવાયતની નસોમાં લોહી બનીને દોડતું હતું. પણ કહેવાય ...Read More

ભાગ ૩: પીંજરામાં પૂરો સિંહસમય: મે, ૨૦૦૦ (અકસ્માતના એક વર્ષ પછી)સ્થળ: દેવાયતની ડેલી, સાણથલી ગામ“પાંખ વિનાનું પંખીડું, ને પગ નર,જીવતર ઝેર બની ગયું, હવે સુનું લાગે ઘર.સાથી છૂટ્યા સંગાથ, હવે કોને કહું મારી વાત?પંચાળનો હાવજ આજ, રુવે આખી રાત...”સૂરજ તો એ જ હતો, પંચાળની ધરતી પણ એ જ હતી, પણ સાણથલી ગામની એ પ્રખ્યાત ડેલીનું દ્રશ્ય બદલાઈ ગયું હતું. જ્યાં પહેલાં ઘોડાના ડાબલા ગાજતા હતા, ત્યાં હવે એક ચરર... ચરર... અવાજ આવતો હતો – વ્હીલચેરના પૈડાંનો અવાજ.એક વર્ષ વીતી ગયું હતું. ૩૬૫ દિવસ, અને ૩૬૫ રાતો. દેવાયત માટે આ દરેક દિવસ એક સજા જેવો હતો.સાંજના પાંચ વાગ્યા હતા. દેવાયત ...Read More

ભાગ ૪: તોફાની સારંગ: એક શ્રાપિત આત્માસમય: જૂન, ૨૦૦૦ (પવનના ગયાના ૧૫ દિવસ પછી)સ્થળ: સાણથલી ગામનું પાદર અને વણઝારાનો ગયા પછી દેવાયતની હવેલી સ્મશાન જેવી ભાસતી હતી. આંગણામાં બંધાયેલો ખાલી ખૂંટો દેવાયતને સતત ડંખતો હતો. દેવાયત હવે ઓસરીમાં ઓછો અને પોતાના અંધારા ઓરડામાં વધારે રહેતો હતો. પવન ગયો, પણ તેની હણહણાટી હજી દેવાયતના કાનમાં ગુંજતી હતી.બપોરનો સમય હતો. આકાશમાં કાળા ડિબાંગ વાદળો ચડી આવ્યા હતા - ચોમાસાના પહેલા વરસાદના એંધાણ હતા. વાતાવરણમાં એક અજીબ પ્રકારનો ઉકળાટ અને શાંતિ હતી.ત્યાં જ અચાનક ગામના પાદરેથી કોલાહલ સંભળાયો. કૂતરાઓ ભસતા હતા અને કોઈ જાનવરની ભયાનક ચીસો સંભળાતી હતી. સામાન્ય રીતે ગામમાં શાંતિ ...Read More

ભાગ ૫: બે ભાંગેલા હૃદયસમય: જૂન, ૨૦૦૦ (ચોમાસાનો પહેલો વરસાદ)સ્થળ: સાણથલી ગામનું પાદરઆકાશમાં કાળા ડિબાંગ વાદળો ઘેરાયેલા હતા અને કડાકા ગામના પાદરને ગજવી રહ્યા હતા. વાતાવરણમાં ભીની માટીની સુગંધ હતી, પણ દેવાયતના શ્વાસમાં તો લાચારીની ધૂળ ઉડતી હતી.વણઝારાનો મુખી ભીમો હાથમાં કોરડો લઈને અધીરો થઈ રહ્યો હતો. તેની સામે વ્હીલચેરમાં બેઠેલો દેવાયત હતો, જેની નજર પેલા તોફાની ઘોડા ‘સારંગ’ પર ચોંટેલી હતી. અને બાજુમાં ઉભી હતી રૂપા, જેની આંખોમાં ડર અને ચિંતાના વાદળો હતા.“બોલ અપંગ! શું વિચાર છે?” ભીમાએ તીખા અવાજે પૂછ્યું, “પાંચ હજાર છે તારી પાસે? કે પછી ખાલી વાતો કરવા જ આવ્યો છે? જો પૈસા ના હોય ...Read More

ભાગ ૬: મૂક સંવાદ: શબ્દો વગરની વાતસમય: જુલાઈ, ૨૦૦૦ (સારંગને લાવ્યાના ૧ અઠવાડિયા પછી)સ્થળ: દેવાયતની ડેલીનો તબેલોવરસાદ તો રહી હતો, પણ દેવાયતની ડેલીમાં હજી ભયનું તોફાન શાંત નહોતું થયું.છેલ્લા સાત દિવસથી કાળો ભમ્મર ‘સારંગ’ ખૂંટા સાથે બંધાયેલો હતો. તે ન તો સરખું ખાતો હતો, ન પીતો હતો. તેની આંખોમાં હજી પણ એ જ લોહી જેવી લાલશ હતી. રૂપા તો ગમાણમાં ઘાસ નાખવા જતા પણ થથરતી હતી.“આ રાક્ષસ છે! આ તમને મારી નાખશે,” રૂપા રોજ રડતી આંખે કહેતી. “જુઓ, એના નસકોરાં કેવા ફૂલે છે!”“તન ભલે તૂટ્યું હોય, પણ મનનો મેરુ અડગ,પ્રેમની ભાષા સાંભળી, જુક્યો જંગલી ખડગ.”દેવાયત વ્હીલચેરમાં બેસીને કલાકો સુધી ...Read More

ભાગ ૭: પવન સાથે બાથસમય: ઓગસ્ટ, ૨૦૦૦ (વહેલી સવારના ૪ વાગ્યા)સ્થળ: સાણથલી ગામનું સુકાયેલું નદીનું કોતરહજી ગામમાં કૂકડા બોલ્યા આકાશમાં તારા ટમટમતા હતા, ત્યારે દેવાયતની ડેલીનો દરવાજો ધીમેથી ખુલ્યો.એક વિચિત્ર દ્રશ્ય હતું. રૂપા વ્હીલચેરને ધક્કો મારી રહી હતી અને દેવાયતના હાથમાં એક લાંબી દોરી હતી, જેનો બીજો છેડો કાળા ભમ્મર ‘સારંગ’ ના ગળામાં બાંધેલો હતો. સારંગ શાંત હતો, પણ તેની ચાલમાં એક પ્રકારની અધીરાઈ હતી.ગામલોકો જાગે અને મજાક ઉડાવે તે પહેલાં દેવાયતને ગામ બહાર નદીના કોતરમાં પહોંચવું હતું. ત્યાં કોઈ તેમને જોનારું નહોતું. ત્યાં માત્ર દેવાયત, સારંગ અને મોકળું મેદાન હતું.કોતરમાં પહોંચીને રૂપા હાંફી ગઈ. રેતીમાં વ્હીલચેર ચલાવવી એ ...Read More

ભાગ ૮: અભિમાનનો પડકારસમય: સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૦ (રેસની જાહેરાત)સ્થળ: સાણથલી ગામનો ચોરોસાણથલી ગામના પાદરે સવારનો તડકો પથરાઈ ગયો હતો, પણ લોકોના ચહેરા પર એક અલગ જ ઉત્તેજના હતી. ગામના ચોરે પંચાયત ભરાઈ હતી અને વચ્ચે એક ઢોલી જોર-જોરથી દાંડી પીટતો હતો."સાંભળો... સાંભળો... સાંભળો! આવતી પૂનમે, જસદણના મેદાનમાં 'સૌરાષ્ટ્ર અશ્વ-દોડ' નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે! જે કોઈ માઈનો લાલ પોતાનો ઘોડો દોડાવવા માંગતો હોય, તે નામ લખાવી જાય! આ વખતે ઈનામ નાનું-સૂનું નથી... વિજેતાને મળશે રોકડા એક લાખ રૂપિયા અને ચાંદીની ટ્રોફી!"એક લાખ રૂપિયા!આ શબ્દો સાંભળતા જ ભીડમાં સોપો પડી ગયો. વર્ષ ૨૦૦૦માં એક લાખ એટલે રાજાશાહી રકમ! આ રકમથી દેવાયતનું ...Read More

ભાગ ૯: અડગ મનનો મુસાફરસમય: સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૦ (રેસના ૧૦ દિવસ પહેલા)સ્થળ: સાણથલી ગામનું નદીનું કોતરરેસ આડે હવે માત્ર ૧૦ બાકી હતા. સાણથલી ગામ તો ઘોર નિદ્રામાં હતું, પણ દેવાયતની ડેલીમાં પરોઢિયે ૩ વાગ્યે જ ચહલપહલ શરૂ થઈ ગઈ હતી.જમનાબા જાગી ગયા હતા. ચૂલા પર દેવાયત અને ટીના માટે ગરમાગરમ ‘રાબ’ (બાજરાના લોટ અને ગોળનું પીણું) તૈયાર થતી હતી. ટીનો હજી ઓસરીના ખૂણામાં આંખો ચોળતો હતો.“ઉઠ મારા હાવજ!” જમનાબાએ ટીનાના માથે હાથ ફેરવ્યો. “જો તારા ગુરુ ક્યારનાય તૈયાર થઈને વ્હીલચેરમાં બેઠા છે.”ટીનાને આ સ્પર્શમાં પોતાની મરેલી મા યાદ આવી ગઈ. અનાથ ટીનાને વર્ષો પછી કોઈએ ‘બેટા’ કહીને જગાડ્યો હતો.નદીના સૂકા ...Read More

ભાગ ૧૦: રણભેરી: મોતની બાજીસમય: રેસની આગલી રાત (કાળી ચૌદશ જેવી અંધારી રાત)સ્થળ: દેવાયતની ડેલીઆવતીકાલે જસદણના મેદાનમાં મહા-મુકાબલો હતો. ગામ તો ક્યારનુંય ઘસઘસાટ ઊંઘતું હતું, પણ દેવાયતની ડેલીમાં ભયાનક સુનકાર હતો. રાતના બે વાગ્યા હતા. આકાશમાં ચાંદો વાદળો પાછળ સંતાઈ ગયો હતો, જાણે કોઈ દગાનું સાક્ષી થવા ન માંગતો હોય.દેવાયતે આજે પોતાની પથારી ઓસરીમાં નહીં, પણ તબેલામાં જ, સારંગના પગ પાસે કરી હતી. તેને કોઈના પર ભરોસો નહોતો. બાજુમાં ટીનો પણ ગમાણમાં જ લપાઈને સૂતો હતો. ફાનસની વાટ ધીમી હતી, જે હવાના સુસવાટા સાથે થડકતી હતી.અચાનક, સારંગે કાન સરવા કર્યા. જાનવરની છઠ્ઠી ઈન્દ્રિય માણસ કરતા તેજ હોય છે. હવામાં ...Read More

ભાગ ૧૧: રેતીમાં રોપાયેલું આકાશસમય: રેસ શરૂ થયાની ૩૦ સેકન્ડ પછીસ્થળ: જસદણનું રેસકોર્સ મેદાનદેવાયતની સીટીનો અવાજ સારંગના કાનમાં પડતાની જ મેદાનનું ચિત્ર બદલાઈ ગયું.જે ઘોડો અત્યાર સુધી સ્ટાર્ટિંગ લાઈન પર નાચતો હતો, તેણે અચાનક પૃથ્વીના પેટાળમાંથી શક્તિ ભેગી કરી હોય તેમ છલાંગ મારી. સારંગ દોડ્યો નહીં, ઉડ્યો!શરૂઆતમાં પ્રેક્ષકો હસતા હતા. "એ લંગડા! રહેવા દે હવે! રેસ પૂરી થઈ ગઈ!"વિક્રમસંગનો સફેદ ઘોડો 'સિકંદર' ૧૦૦ મીટર આગળ હતો. ધૂળની ડમરીમાં તે દેખાતો પણ બંધ થઈ ગયો હતો. ૧૦૦ મીટરનું અંતર કાપવું એ અશક્ય હતું.પણ સારંગે આજે ગણિતના નિયમો ઉલટાવી નાખ્યા હતા.“શોધવા ગયો તો પવન, પણ મળી ગયું વાવાઝોડું,જોઈને સારંગની રફ્તાર, આખું ...Read More

ભાગ ૧૨: અંત નહીં, આરંભ (સમાપ્તિ)સમય: રેસ પૂરી થયાની ૧૦ મિનિટ પછીસ્થળ: જસદણનું રેસકોર્સ મેદાન અને અંતે સાણથલી ગામજસદણના ધૂળ શમી ગઈ હતી, પણ લોકોનો ઉત્સાહ હજી સાતમા આસમાને હતો. જે દેવાયતને લોકો દયાની નજરે જોતા હતા, આજે એ જ દેવાયતને જોવા માટે પડાપડી થતી હતી.સારંગ હજી પણ દેવાયતના ખોળામાં માથું મૂકીને હાંફતો હતો. તેના શરીરમાંથી વરાળ નીકળતી હતી. દેવાયત પોતાના ખેસથી સારંગનો પરસેવો લૂછતો હતો.“બસ બેટા... બસ. હવે શાંત થઈ જા. તેં તારું કામ કરી દીધું,” દેવાયત ગણગણતો હતો.ત્યાં જ ભીડ ચીરાઈ અને સ્ટેજના સંચાલકો ટ્રોફી અને ચેક લઈને આવ્યા.“દેવાયતભાઈ! સ્ટેજ પર આવો! ઈનામ લેવા માટે.”દેવાયતે નકારમાં માથું ...Read More