પ્રકરણ ૨૧: પ્રતિબંધિત વિસ્તાર અને અદ્રશ્ય દુનિયાનો દરવાજો**
અઢાર હજાર પાંચસો ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલા ડોલ્મા પાસના એ બરફીલા શિખર પર હજુ પણ પવનના સૂસવાટા કોઈ પ્રાચીન મંત્રની જેમ ગુંજી રહ્યા હતા. થોડી ક્ષણો પહેલાં જ્યાં દિવ્ય બ્રહ્મકમળ ખીલ્યું હતું અને પેલા અદ્રશ્ય સાધુનો સાક્ષાત્કાર થયો હતો, ત્યાં હવે માત્ર શ્વેત ધુમ્મસની પાતળી ચાદર લહેરાતી હતી. અમે ત્રણેય—હું, વનિતા અને અમારો પહાડી માર્ગદર્શક ગુરુંગ—થોડીવાર સુધી તો પથ્થરની મૂર્તિની જેમ સ્તબ્ધ ઊભા રહ્યા. મારા શ્વાસ હજુ પણ હાંફી રહ્યા હતા, પણ એ હાંફમાં હવે ઊંચાઈનો થાક નહીં, પરંતુ કોઈ અકલ્પનીય સત્યને નરી આંખે જોયાનો વિસ્મય ભળેલો હતો.
"પ્રોફેસર, હવે આપણે અહીં વધુ રોકાઈ શકીએ તેમ નથી," ગુરુંગે આકાશમાં ઘેરાતા કાળા વાદળો તરફ જોઈને ચેતવણીભર્યા સ્વરમાં કહ્યું. "ડોલ્મા પાસની ટોચ પર હવામાન પળવારમાં પલટાય છે. સૂરજ ઢળે તે પહેલાં આપણે નીચે ઝુંથુલફુકના શિબિર તરફ ઉતરવું પડશે."
મેં એક ઊંડો શ્વાસ લીધો અને છેલ્લી વાર કૈલાસના એ ભવ્ય શિખર તરફ નજર કરી. સુરતની સરસ્વતી વિદ્યાલયના વર્ગખંડમાં ભૂગોળ ભણાવતી વખતે મેં હંમેશા પૃથ્વીને માત્ર અક્ષાંશ, રેખાંશ અને ખડકોના ગણિતથી જ માપી હતી. પરંતુ ડોલ્મા પાસની આ ભયાનક ઊંચાઈ પર થયેલા સાક્ષાત્કારે મારા મગજની તમામ વૈજ્ઞાનિક માન્યતાઓને મૂળમાંથી ઉખાડી ફેંકી હતી. કૈલાસ પરિક્રમામાં ડોલ્મા પાસ એ સૌથી કઠિન અને જીવલેણ ચઢાણ ગણાય છે. એકવાર આ સર્વોચ્ચ શિખર સર થઈ જાય, પછી સામાન્ય રીતે યાત્રીઓનો ડર અને થાક બંને ઓછાં થઈ જતા હોય છે, કારણ કે અહીંથી હવે માત્ર નીચે ઉતરવાનું—ઉતરાણ—જ બાકી રહેતું હોય છે. મારો જીવ પણ થોડો શાંત થયો હતો કે સૌથી મોટી કસોટી પાર પડી ગઈ છે અને હવે અમે સુરક્ષિત રીતે નીચે ખીણમાં પહોંચી જઈશું.
પણ મને ક્યાં ખબર હતી કે કૈલાસના અસલી અને સૌથી ભયાનક રહસ્યો તો હવે શરૂ થવાના હતા!
અમે ડોલ્મા પાસની ટોચ પરથી નીચે ઉતરવાનું શરૂ કર્યું. ઢોળાવ અત્યંત સીધો હતો અને પગ નીચેનો બરફ પોચો તથા લપસણો હતો. દરેક ડગલું ખૂબ જ સાવચેતીથી મૂકવું પડતું હતું. હજુ અમે માંડ પાંચસો ફૂટ નીચે ઉતર્યા હોઈશું, ત્યાં જ કુદરતે અચાનક પોતાનો રૌદ્ર મિજાજ બતાવ્યો. કોઈ પણ પૂર્વસૂચના વિના આજુબાજુનું તાપમાન ભયજનક રીતે ગગડી ગયું. હવામાં રહેલો ભેજ પળવારમાં થીજીને બરફના ગાઢ ધુમ્મસમાં ફેરવાઈ ગયો અને સુસવાટા મારતો ઠંડો પવન અમારી ચારેય બાજુ વીંટળાઈ વળ્યો.
થોડી જ મિનિટોમાં આખા વિસ્તારમાં એક ભયાનક 'સફેદ અંધાપો' છવાઈ ગયો! પર્વતારોહણની ભાષામાં આને 'વ્હાઇટઆઉટ' કહેવાય છે. આકાશ, જમીન, પહાડ કે ઊંડી ખાઈ—બધું જ એકસરખું દૂધ જેવું સફેદ દેખાવા લાગ્યું. નજર સામે બે ફૂટથી વધુ કશું જ દેખાતું નહોતું. જાણે કોઈ અદ્રશ્ય શક્તિએ અમારી આંખો પર સફેદ પાટો બાંધી દીધો હોય!
"ગુરુંગજી! રસ્તો ક્યાં છે?" મેં પવનના કર્કશ સુસવાટા વચ્ચે જોરથી બૂમ પાડી, પણ મારો જ અવાજ મને માંડ સંભળાતો હતો.
ગુરુંગ સૌથી આગળ હતો. તેની ચાલમાં પહેલીવાર મેં અચકાટ અને મૂંઝવણ જોઈ. સામાન્ય રીતે આ અનુભવી પહાડી ગાઈડ આંખો બંધ કરીને પણ રસ્તો શોધી લેતો, પણ અત્યારે તે વારંવાર રોકાઈને પોતાની લાકડી બરફ પર પછાડતો હતો. બરફ એટલો બધો વરસી રહ્યો હતો કે અમારી આગળ ગયેલા યાત્રીઓના પગલાંની કે પથ્થરો પર બાંધેલી પ્રાર્થના-ધજાઓની કોઈ જ નિશાની બચી નહોતી.
"પ્રોફેસર, કંઈક મોટી ગરબડ છે!" ગુરુંગે મારી પાસે આવીને ગભરાયેલા અવાજે કહ્યું. "આ પહાડ આપણને ગોળ ગોળ ફેરવી રહ્યો છે. મારી વર્ષો જૂની દિશા-સૂઝ કામ નથી કરી રહી. તમે તમારું હોકાયંત્ર જુઓ!"
મેં તરત જ મારા ગરમ કોટના અંદરના ખિસ્સામાંથી મારું નાનકડું હોકાયંત્ર બહાર કાઢ્યું. જે દ્રશ્ય મેં જોયું તેનાથી મારા પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. હોકાયંત્રની ચુંબકીય સોય કોઈ એક ચોક્કસ દિશા બતાવવાને બદલે ગાંડાની જેમ ગોળ ગોળ ફરી રહી હતી! ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ—બધી જ દિશાઓ એકબીજામાં ભળી ગઈ હતી. કૈલાસનું ચુંબકીય ક્ષેત્ર અત્યારે એટલું પ્રચંડ અને વિકૃત થઈ ગયું હતું કે પૃથ્વીના ભૌતિક નિયમો અહીં તૂટી પડ્યા હતા.
દિશાહીન બનીને અમે અંધાધૂંધ ચાલી રહ્યા હતા. દક્ષિણ-પૂર્વ તરફ જવાનો સામાન્ય રસ્તો ક્યાંક ધુમ્મસમાં પાછળ છૂટી ગયો હતો, અને અમે અજાણતા જ ઉત્તર-પૂર્વની એક સાવ અજાણી અને ભયાનક પથરાળ ખીણ તરફ ખેંચાઈ રહ્યા હતા.
"ગુરુંગજી, આપણે ખોટી દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ!" મેં ચીસ પાડી.
ત્યાં જ પહાડની ટોચ પરથી એક ભયાનક, કાનના પડદા ફાડી નાખે તેવો અવાજ આવ્યો— *કડાકકકક!*
જાણે આખો પર્વત વચ્ચેથી ફાટીને તૂટી રહ્યો હોય તેવો એ પ્રચંડ ધડાકો હતો. મેં પાછળ વળીને ઉપર જોયું. સફેદ ધુમ્મસને ચીરીને બરફ અને કાળમીંઢ પથ્થરોનો એક વિશાળ પહાડ અમારી તરફ પ્રચંડ ઝડપે ધસી રહ્યો હતો! હિમપ્રપાત!
"દોડો! સીધા નીચે ખીણમાં કૂદી પડો!" ગુરુંગે રાડ પાડી અને મને તથા વનિતાને પૂરી તાકાતથી ધક્કો માર્યો.
અમે ત્રણેય બરફના ઢોળાવ પર રગડતા, પછડાતા અને અણીદાર પથ્થરો સાથે ઘસાતા સીધા નીચેની એક સાંકડી, ઊંડી ખીણમાં જઈ પડ્યા. અમારી બરાબર ઉપરથી બરફ અને મહાકાય શિલાઓનો એ ભયંકર પ્રવાહ ગર્જના કરતી નદીની જેમ પસાર થઈ ગયો.
થોડીવાર પછી જ્યારે એ તોફાન શાંત થયું અને મેં ધ્રૂજતા હાથે કપડાં પરથી બરફ ખંખેરીને પાછળ જોયું, ત્યારે મારા શ્વાસ ગળામાં જ અટકી ગયા. અમે જે રસ્તેથી નીચે ઉતર્યા હતા, ત્યાં હવે પથ્થરો અને બરફની એક અતિવિશાળ, અભેદ દીવાલ ઊભી થઈ ગઈ હતી! પાછા વળવાનો, સામાન્ય દુનિયામાં જવાનો અમારો એકમાત્ર રસ્તો કાયમ માટે બંધ થઈ ગયો હતો. કુદરતે અમારા પર પાછા ફરવાના તમામ દરવાજા વાસી દીધા હતા.
હવે અમારી પાસે આગળની એ અજાણી અને બિહામણી ખીણમાં ઊતરવા સિવાય બીજો કોઈ જ વિકલ્પ નહોતો.
અમે જેમ જેમ એ ખીણમાં આગળ વધ્યા, ધુમ્મસ થોડું પાતળું થવા લાગ્યું. પણ આસપાસનું દ્રશ્ય જોઈને ગુરુંગના હાથમાંથી લાકડી છટકી ગઈ. તે થરથર ધ્રૂજવા લાગ્યો.
આ ખીણ પૃથ્વીના કોઈ પણ હિસ્સા જેવી નહોતી. અત્યાર સુધી અમે કૈલાસના જે કાળા અને ભૂખરા પથ્થરો જોયા હતા, તેના બદલે અહીંના પથ્થરોનો રંગ ઘેરો લોહી જેવો લાલ હતો! જમીન પર લાલ રંગના પથ્થરોની એક લાંબી, કુદરતી રેખા બનેલી હતી, જાણે કોઈએ બ્રહ્માંડની સરહદ દોરી દીધી હોય. અહીં વાતાવરણમાં પવન નહોતો, પણ એક અજીબ પ્રકારની 'ઝણઝણાટી' હતી, જે સીધી દાંતના મૂળમાં અને મગજની નસોમાં અનુભવાતી હતી.
"હે બુદ્ધ... હે શિવ... અમને માફ કરો..." ગુરુંગ બરફ પર ઘૂંટણિયે પડી ગયો અને રડવા લાગ્યો. અત્યાર સુધી મેં આ બહાદુર શેરપાને ક્યારેય આમ ડરતો નહોતો જોયો.
"શું થયું ગુરુંગજી? આ કઈ જગ્યા છે?" મેં ગભરાઈને પૂછ્યું.
"આ દેવલોકની સીમા છે, પ્રોફેસર! તિબેટિયન ભાષામાં આને 'કાંગ રિનપોચેનો વર્જિત ગર્ભ' કહેવાય છે," ગુરુંગનો અવાજ ભયથી ફાટી ગયો હતો. "આ પ્રતિબંધિત વિસ્તાર છે. અહીં મનુષ્યના આવવાની સખત મનાઈ છે. મારા દાદા કહેતા હતા કે જે પણ યાત્રી ભૂલો પડીને આ લાલ રેખાની અંદર પ્રવેશ કરે છે, તે ક્યારેય જીવતો પાછો નથી જતો. આ અદ્રશ્ય દુનિયાનો વર્જિત વિસ્તાર છે. કાં તો માણસ અહીં હવામાં ઓગળી જાય છે, અથવા તેનું મગજ હંમેશા માટે પાગલ થઈ જાય છે! આપણે મરી ગયા, પ્રોફેસર! આપણે મરી ગયા!"
મેં ગુરુંગને સાંત્વના આપવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ મારું પોતાનું મગજ પણ હવે બહેર મારી ગયું હતું. કારણ કે મારી નજર આસપાસના પહાડો પર ગઈ.
આ પહાડો કુદરતી નહોતા! એ ભયાનક ઊંચા લાલ અને કાળા ખડકોના આકાર સાવ વિચિત્ર હતા. કોઈ પહાડ એકદમ ત્રિકોણાકાર પિરામિડ જેવો હતો, તો કોઈ પહાડ ધાતુના વિશાળ નળાકાર જેવો હતો. પથ્થરોની સપાટી એટલી લીસી અને સીધી હતી જાણે કોઈ અતિ-આધુનિક મશીનોથી આ પહાડો કાપીને ગોઠવ્યા હોય!
મારી અંદરના વિજ્ઞાનીએ છેલ્લો ફાંફો મારવા ખિસ્સામાંથી ડિજિટલ ઘડિયાળ કાઢી. તેની સ્ક્રીન સાવ કાળી પડી ગઈ હતી. મેં મારી મિકેનિકલ કાંડા ઘડિયાળ જોઈ, તેના કાંટા પણ જામી ગયા હતા. કેમેરા, મોબાઈલ, બેટરી—બધું જ એકસાથે મરી ચૂક્યું હતું. આ ખીણમાં પૃથ્વીના ભૌતિકશાસ્ત્રના, સમયના અને ભૂમિતિના તમામ નિયમો ખતમ થઈ ગયા હતા. હું ભયથી થરથર કાંપી રહ્યો હતો.
પણ ત્યાં જ, મેં વનિતા તરફ જોયું અને હું આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ ગયો.
જ્યાં હું વિજ્ઞાન તૂટવાથી ડરી રહ્યો હતો, અને ગુરુંગ પુરાણોની લોકવાયકાથી ફફડી રહ્યો હતો, ત્યાં વનિતા એકદમ શાંત અને અડીખમ ઊભી હતી! તેના ચહેરા પર ભયનો એક છાંટો પણ નહોતો. તેની આંખો બંધ હતી અને તેના ચહેરા પર એક ગૂઢ, દિવ્ય શાંતિ છવાયેલી હતી. તે ઊંડા શ્વાસ લઈ રહી હતી, જાણે આ વર્જિત વિસ્તારની હવા તેને ડરાવતી નહોતી, પણ પોષણ આપી રહી હતી.
"વનિતા... તને ડર નથી લાગતો? આપણે મોતની ખીણમાં ફસાઈ ગયા છીએ!" મેં તેનો ખભો પકડીને કહ્યું.
તેણે ધીમેથી આંખો ખોલી. તેની આંખોમાં એક અત્યંત પ્રાચીન અને ગહન ચમક હતી.
"આપણે ફસાયા નથી, હાર્દિક. અને આપણો રસ્તો ભૂલાયો પણ નથી," વનિતાનો અવાજ અત્યંત મધુર પણ અડગ હતો. "આપણને અહીં બોલાવવામાં આવ્યા છે. પેલો હિમપ્રપાત કોઈ અકસ્માત નહોતો, તે આપણને સામાન્ય દુનિયામાં પાછા જતા રોકવા માટેનો દૈવી ઈશારો હતો."
"તું શું બોલી રહી છે વનિતા? આ પ્રતિબંધિત વિસ્તાર છે!" ગુરુંગ રડમસ અવાજે બોલ્યો.
"પ્રતિબંધિત એના માટે છે જેની અંદર અહંકાર અને પાપ છે," વનિતાએ પેલી લાલ પથ્થરોની રેખાને ઓળંગતા કહ્યું. "ગૌરીકુંડમાં આપણા હૃદયની શુદ્ધિ થઈ ચૂકી છે. સાંભળો... શાંતિથી સાંભળો. તમને કશું સંભળાય છે?"
મેં અને ગુરુંગે આંખો બંધ કરીને ધ્યાન ધર્યું. ખીણના એ શૂન્યાવકાશમાં એક અતિ સૂક્ષ્મ અને મધુર અવાજ ગુંજી રહ્યો હતો. એ કોઈ પવનનો અવાજ નહોતો. એ અવાજ કોઈ અત્યંત પ્રાચીન મંત્રોચ્ચારનો હતો, જે જમીનની અંદરથી અને ખડકોમાંથી બહાર આવી રહ્યો હતો.
અમે વનિતાની પાછળ પાછળ સંમૂઢ બનીને ચાલવા લાગ્યા. જેમ જેમ અમે એ લાલ ખીણમાં ઊંડે ઉતર્યા, આસપાસનું વાતાવરણ વધુને વધુ રહસ્યમય થવા લાગ્યું. ધુમ્મસની વચ્ચે અમને વારંવાર અદ્રશ્ય અસ્તિત્વોની હાજરી અનુભવાતી હતી. જાણે કોઈ દિવ્ય રક્ષકો અમારી આસપાસ ચાલી રહ્યા હોય.
ત્યારે જ મારી નજર ડાબી બાજુની એક વિશાળ, સપાટ પથ્થરની દીવાલ પર પડી. એ કાળા પથ્થર પર સોના જેવા રંગથી અક્ષરો ચમકી રહ્યા હતા! એ લિપિ ન તો હિન્દી હતી, ન ગુજરાતી, ન તો કોઈ પરિચિત તિબેટિયન ભાષાની હતી. એ અક્ષરો બ્રાહ્મી કે તેનાથી પણ પ્રાચીન કોઈ દેવનાગરી લિપિના લાગતા હતા, જે આપમેળે પથ્થર પર ઉપસી રહ્યા હતા અને ભૂંસાઈ રહ્યા હતા.
"આ અદ્રશ્ય દુનિયાના સંકેતો છે," વનિતાએ એ અક્ષરો તરફ હાથ જોડીને કહ્યું. "તેઓ આપણને રસ્તો બતાવી રહ્યા છે."
અમે લગભગ અડધો કલાક એ માયાવી ખીણમાં ચાલ્યા. અને પછી, એક વિશાળ પર્વતના તળિયે આવીને વનિતા અટકી ગઈ.
અમારી સામે એક અતિવિશાળ, અર્ધગોળાકાર કાળી ગુફાનું મુખ મોં ફાડીને ઊભું હતું. ગુફાની અંદર ઘનઘોર અંધકાર હતો, પણ એ અંધકારની બરાબર વચ્ચેથી એક અજીબ, આંખોને શાંતિ આપે તેવો આછો ભૂરો પ્રકાશ બહાર ફેંકાઈ રહ્યો હતો. એ પ્રકાશ કોઈ આગ કે સૂર્યનો નહોતો, એ કોઈ જૈવિક અથવા પારલૌકિક ઊર્જાનો પ્રકાશ હતો. ગુફાના મુખમાંથી આવતી હવામાં કોઈ જૂના ગ્રંથો, ચંદન અને હવનની ભસ્મ જેવી પવિત્ર સુગંધ આવતી હતી.
"આ જ છે એ દરવાજો," વનિતાએ એ ભૂરા પ્રકાશ તરફ હાથ લંબાવતા કહ્યું. "નિકોલાઈની ડાયરીનું શંભાલા અને આપણા પુરાણોનો સિદ્ધાશ્રમ... કાળના ચક્રની બહાર આવેલી એ અદ્રશ્ય દુનિયા આ ગુફાની પેલે પાર છે."
મેં અને ગુરુંગે એકબીજા સામે જોયું. અમારી પાસે પાછા જવાનો કોઈ રસ્તો નહોતો, અને આગળ માત્ર આ રહસ્યમય ગુફા હતી. વનિતાએ મારો હાથ પકડ્યો અને પહેલું ડગલું એ ગુફાના ભૂરા પ્રકાશમાં મૂક્યું.
---
જેવો વનિતાનો પગ ગુફાના એ આછા ભૂરા પ્રકાશના વર્તુળમાં પડ્યો, એક અદ્રશ્ય ઊર્જાનું શીતળ છતાં પ્રાણદાયી મોજું અમારા બંનેના શરીરમાંથી પસાર થઈ ગયું. બહારની હાડકાં થીજવી દેતી કાતિલ ઠંડી અને અઢાર હજાર પાંચસો ફૂટની ઊંચાઈનો શ્વાસ રૂંધતો ભાર એક જ પળમાં ક્યાંક અદ્રશ્ય થઈ ગયા.
હું સ્તબ્ધ થઈને ગુફાની અંદરના વાતાવરણને અનુભવી રહ્યો હતો. અહીં ઠંડી નહોતી, પણ વસંત ઋતુની વહેલી સવાર જેવી એક અજબ, સુખદ હૂંફ હતી. હવા ભારે કે ગૂંગળામણભરી નહોતી; ઊલટાનું, દરેક શ્વાસ સાથે ફેફસાંમાં કોઈ શુદ્ધ, ચંદન અને ઓઝોનની મિશ્રિત સુગંધવાળી પ્રાણદાયી ઊર્જા ભરાઈ રહી હોય તેવો તાજગીભર્યો અહેસાસ થતો હતો.
મેં પાછળ વળીને જોયું. ગુરુંગજી હજુ પણ ગુફાના પ્રવેશદ્વારની બહાર ઊભા હતા. તેમના હાથમાં લાકડી ધ્રૂજતી હતી અને હોઠ પર કોઈ તિબેટિયન મંત્રોનો જાપ ચાલતો હતો. તેમના ચહેરા પર સદીઓથી ચાલી આવતી લોકવાયકાઓનો ડર સ્પષ્ટ વંચાતો હતો.
"ગુરુંગજી, અંદર આવો," મેં શાંત અવાજે તેને બોલાવ્યો. "બહાર હવે હિમપ્રપાત અને મોત સિવાય કશું નથી, પણ અંદર... અંદર જીવનનો ધબકાર છે."
ગુરુંગજીએ એક ક્ષણ માટે આકાશ તરફ જોઈને હાથ જોડ્યા, જાણે કૈલાસપતિની ક્ષમા માંગતા હોય. પછી ઊંડો શ્વાસ લઈને તેમણે ગુફાની અંદર ડગલું મૂક્યું. જેવા તે એ ભૂરા પ્રકાશમાં પ્રવેશ્યા, તેમની ધ્રુજારી અચાનક અટકી ગઈ. તેમણે આશ્ચર્યથી પોતાના હાથ સામે જોયું અને ઊંડો શ્વાસ લીધો.
"આ... આ કેવો ચમત્કાર છે, પ્રોફેસર?" ગુરુંગજીનો અવાજ ફાટી ગયો. "અહીં તો જરાય ઠંડી નથી! અને શ્વાસ પણ એકદમ સહેલાઈથી લેવાય છે, જાણે આપણે પહાડ પર નહીં પણ કોઈ ખીણના બગીચામાં ઊભા હોઈએ!"
મારી અંદરનો ભૂગોળનો શિક્ષક ફરી એકવાર સક્રિય થઈ ગયો હતો. મેં હાથના મોજાં ઉતારીને ગુફાની દીવાલ પર હાથ ફેરવ્યો. સામાન્ય રીતે પહાડોની કુદરતી ગુફાઓ ખરબચડી, ભેજવાળી અને ચૂનાના પથ્થરોની બનેલી હોય છે. પણ આ દીવાલ? આ દીવાલ કોઈ કાળા અરીસા જેવી લીસી અને સપાટ હતી! પથ્થરો એટલા ચોક્કસ કાટખૂણે કાપીને ગોઠવેલા હતા કે બે પથ્થરો વચ્ચે સોયની અણી પણ ન જઈ શકે.
મેં ખિસ્સામાંથી નિકોલાઈ પેટ્રોવની પેલી બળેલી ડાયરી બહાર કાઢી. ગુફાના ભૂરા પ્રકાશમાં ડાયરીના પીળા પાના પર દોરેલા નકશા જાણે જીવંત થઈ ઊઠ્યા હતા. નિકોલાઈએ જે 'હોલો માઉન્ટેન' એટલે કે પોલા પર્વતની થિયરી લખી હતી, તે આજે મારી નજર સામે સાક્ષાત્ ઊભી હતી. આ કોઈ કુદરતી ગુફા નહોતી; આ તો કોઈ અત્યંત પ્રાચીન અને અતિ-વિકસિત સભ્યતા દ્વારા પહાડના ગર્ભમાં કોતરવામાં આવેલો ગુપ્ત માર્ગ હતો!
"હાર્દિક, આગળ જુઓ," વનિતાએ સામેની તરફ ઈશારો કર્યો.
અમે ધીમે ધીમે એ લાંબી સુરંગમાં આગળ વધવા લાગ્યા. રસ્તો સહેજ નીચેની તરફ ઢળતો હતો, જાણે અમે પૃથ્વીના પેટાળમાં ઊતરી રહ્યા હોઈએ. જેમ જેમ અમે ઊંડે ગયા, તેમ તેમ દીવાલોમાં જડેલી અર્ધ-પારદર્શક સ્ફટિકની નસોમાંથી નીકળતો ભૂરો પ્રકાશ વધુ તેજ બનતો ગયો. અમારા પગલાંનો કોઈ અવાજ નહોતો થતો, પરંતુ જમીનની નીચેથી એક અત્યંત ગંભીર, લયબદ્ધ ધ્વનિ સંભળાતો હતો—'ૐ... ૐ... ૐ...' જાણે ખુદ પૃથ્વીનું હૃદય અહીં ધબકી રહ્યું હોય!
લગભગ પંદર મિનિટ ચાલ્યા પછી, એ સાંકડી સુરંગ અચાનક એક અકલ્પનીય, વિશાળ ભૂગર્ભ ગુંબજમાં ખૂલી.
અંદરનું દ્રશ્ય જોઈને અમારા ત્રણેયના શ્વાસ થંભી ગયા. અમે એક એવા વિરાટ ગોળાકાર ખંડમાં ઊભા હતા જેની છત આકાશ જેટલી ઊંચી હતી. ખંડની બરાબર મધ્યમાં એક શાંત, દર્પણ જેવું નીલરંગી સરોવર હતું, જેનું પાણી સ્થિર હોવા છતાં અંદરથી પ્રકાશિત થતું હતું. આસપાસની દીવાલો પર હજારો વર્ષ જૂની ભૌમિતિક આકૃતિઓ અને અગમ્ય યંત્રો કોતરેલા હતા.
પણ મારી નજર સરોવરની પેલે પાર આવેલા એક વિશાળ, અખંડ કાળમીંઢ પથ્થર પર જઈને અટકી ગઈ.
ત્યાં, ભૂરા અને સોનેરી પ્રકાશના એક તેજસ્વી વર્તુળની વચ્ચે, એક મોટા પથ્થર પર—જાણે અજાણતા જ કોઈ અદ્રશ્ય શિલ્પકારે ઇલોરાની ગુફાઓમાં એક જ પહાડ કોતરીને ભવ્ય કૈલાસ મંદિર કંડાર્યું હોય અને તેના ગર્ભગૃહમાં દેવાધિદેવ શિવની વિરાટ મૂર્તિ ધ્યાનસ્થ બિરાજમાન હોય—બરાબર એવી જ અલૌકિક ભવ્યતા અને અચલ સ્થિરતા સાથે એક મહાકાય માનવ આકૃતિ પદ્માસનમાં બેઠેલી હતી. તેમનું શરીર સામાન્ય મનુષ્ય કરતાં લગભગ બમણું વિશાળ હતું, લાંબી જટાઓ ખભા પર પથરાયેલી હતી અને ચહેરા પર યુગોની તપસ્યાનું દિવ્ય તેજ છલકાતું હતું. તેઓ શ્વાસ લઈ રહ્યા હતા કે નહીં તે સમજવું અશક્ય હતું, પણ તેમની આસપાસની હવામાં ઊર્જાના તરંગો સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.
અને એ વિશાળ પથ્થરની તળેટીમાં થોડે જ દૂર, જમીન પર ધાતુની એક કાટ ખાધેલી પેટી અને રશિયન ભાષામાં કંઈક લખેલું એક તૂટેલું ઉપકરણ પડ્યું હતું!
મારું હૃદય જોરજોરથી ધડકવા લાગ્યું. ૧૯૯૮માં ગાયબ થયેલો નિકોલાઈ પેટ્રોવ બરાબર અહીં સુધી પહોંચ્યો હતો! પણ નિકોલાઈનું શું થયું? અને આ યુગોથી અખંડ તપસ્યામાં લીન મહાયોગી કોણ હતા?
ત્યાં જ, એ વિરાટ ગુંબજના સન્નાટાને ચીરીને એક ગંભીર, અગોચર અવાજ અમારા મગજની અંદર ગુંજી ઊઠ્યો. એ અવાજ કોઈ સામાન્ય ધ્વનિ નહોતો; તે હવાના તરંગો દ્વારા અમારા કાનના પડદા સુધી નહોતો પહોંચ્યો, પરંતુ સીધો અમારી ચેતનાના કેન્દ્રમાં કોઈ દિવ્ય શંખનાદની જેમ પડઘાયો હતો—જાણે કોઈએ હોઠ હલાવ્યા વિના જ સીધો અમારા આત્મા સાથે સંવાદ સાધ્યો હોય:
**"યુગો પછી કોઈ મનુષ્યોએ કાળની આ સીમા ઓળંગી છે... કહો હે મનુષ્યો, તમે અહીં અમરત્વની શોધમાં આવ્યા છો, કે પછી સત્યની?"**
એ અવાજના કંપનો મારી કરોડરજ્જુના એક-એક મણકામાં અનુભવાયા. મારી બાજુમાં ઊભેલા ગુરુંગજી જાણે કોઈ અદ્રશ્ય દૈવી શક્તિના ભાર હેઠળ દબાઈ ગયા હોય તેમ ધ્રૂજતા પગે જમીન પર ફસડાઈ પડ્યા. તેમણે પોતાનું કપાળ પેલા કાળા અરીસા જેવા લીસા પથ્થર પર ટેકવી દીધું. તેમના ગળામાંથી રુદન અને ભક્તિનો એક મિશ્રિત, ગળગળો અવાજ નીકળ્યો. તિબેટિયન ભાષામાં તેઓ સતત બબડી રહ્યા હતા—*"ઓમ મણિ પદ્મે હમ... સિદ્ધાશ્રમ... જ્ઞાનગંજ... હે મહાકાળના રક્ષકો, અમને ક્ષમા કરજો!"*
હું જડવત ઊભો હતો. મારા મગજમાં વર્ષોથી ગોઠવાયેલા ભૂગોળ, ભૌતિકશાસ્ત્ર અને તર્કશાસ્ત્રના તમામ સમીકરણો પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી રહ્યા હતા. સુરતના મારા એ નાનકડા વર્ગખંડમાં, ચોકની ભૂકીથી ખરડાયેલા હાથે મેં હજારો વખત વિદ્યાર્થીઓને સમજાવ્યું હતું કે પૃથ્વી કેવી રીતે બને છે, પર્વતો કેવી રીતે ઊંચા થાય છે, અને માનવ ઉત્ક્રાંતિ કેવી રીતે થઈ. પણ અહીં, પૃથ્વીના પેટાળમાં ધબકતા આ અલૌકિક ગર્ભગૃહમાં ઊભા રહીને મને પહેલીવાર અહેસાસ થયો કે મેં અત્યાર સુધી જે ભણાવ્યું હતું તે તો માત્ર પુસ્તકનું પૂઠું હતું—અસલી ગ્રંથ તો અહીં ખુલ્લો પડ્યો હતો.
વનિતાએ મારો હાથ વધુ મજબૂતીથી પકડ્યો. તેની આંગળીઓમાં જરાય કંપારી નહોતી. તેણે મારી સામે જોયું. તેની આંખોમાં એક શાંત, અડગ સંકેત હતો—જાણે તે કહી રહી હોય કે *‘હાર્દિક, આ એ જ ક્ષણ છે જેની આપણે સુરતથી લઈને અહીં સુધી પ્રતીક્ષા કરી હતી. જવાબ આપો.’*
મેં એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. મેં પેલા વિશાળ પથ્થર પર શિવની મૂર્તિની જેમ સ્થિર બેઠેલા મહાયોગી તરફ જોયું, અને હિંમત એકઠી કરીને બોલવાનું શરૂ કર્યું. મારો અવાજ એ વિરાટ ગુંબજમાં એકદમ સ્પષ્ટ અને ગંભીર સંભળાયો:
"હે મહાયોગી, અમે અહીં અમરત્વની લાલસા લઈને નથી આવ્યા."
મારા શબ્દો નીલરંગી સરોવરની સપાટી પરથી પસાર થઈને પેલા મહાકાય પથ્થર સુધી પહોંચ્યા. મેં આગળ કહ્યું, "અમે કાશીના મણિકર્ણિકા ઘાટ પર સળગતી ચિતાઓની રાખ જોઈને આવ્યા છીએ. અમે જાણીએ છીએ કે આ હાડ-માંસનું શરીર તો માત્ર એક ક્ષણિક વસ્ત્ર છે, જેને એક દિવસ પંચમહાભૂતમાં વિલીન થવાનું જ છે. જો અમરત્વ જ જોઈતું હોત, તો અમે સુરતની એ સુખ-સુવિધાઓ અને સલામત જિંદગી છોડીને આ મોતની ખીણમાં ડગલું ન ભર્યું હોત. અમે તો માત્ર **સત્ય**ની શોધમાં આવ્યા છીએ. એ સત્ય કે મનુષ્યનું મૂળ અસ્તિત્વ શું છે? આ બ્રહ્માંડની ધરી સમાન કૈલાસ અમને કેમ બોલાવી રહ્યો હતો? અને સમયના આ અનંત ચક્રમાં આપણું સાચું સ્થાન ક્યાં છે?"
મારી વાત પૂરી થતાં જ, વનિતાએ એક ડગલું આગળ ભર્યું. તેનો અવાજ કોઈ વીણાના તાર જેવો મધુર છતાં અત્યંત મક્કમ હતો: "હે સિદ્ધપુરુષ, વિજ્ઞાન જ્યાં અટકી જાય છે, ત્યાંથી જે રહસ્ય શરૂ થાય છે, અમે તે રહસ્યને માત્ર બુદ્ધિથી નહીં, પણ સંપૂર્ણ સમર્પણથી જાણવા આવ્યા છીએ."
ક્ષણભર માટે આખા ગુંબજમાં એક ગહન, ભારેખમ મૌન છવાઈ ગયું. નીલરંગી સરોવરના પાણીમાંથી નીકળતો પ્રકાશ એકાએક વધુ તેજસ્વી બન્યો. દીવાલોમાં જડેલી સ્ફટિકની નસોમાં જાણે કોઈ અદ્રશ્ય ઊર્જાનો પ્રવાહ દોડવા લાગ્યો, જેના કારણે આખા ખંડમાં એક મંદ, લયબદ્ધ ગુંજારવ શરૂ થયો.
અને ત્યારે જ, પેલા વિરાટ પથ્થર પર બિરાજમાન મહાયોગીની બંધ પાપણોમાં હલનચલન થયું.
યુગોની અખંડ તપસ્યામાંથી જાણે કોઈ સૂર્ય જાગતો હોય તેમ, તેમણે ધીમેથી પોતાની આંખો ખોલી. હું અને વનિતા શ્વાસ રોકીને તેમને જોઈ રહ્યા. તેમની આંખો સામાન્ય મનુષ્ય જેવી નહોતી; તેમાં કોઈ કીકી કે સફેદ ભાગ અલગ નહોતો દેખાતો, પરંતુ બંને આંખોમાં જાણે અનંત બ્રહ્માંડની નિહારિકાઓ અને તારામંડળો ઘૂમતા હોય તેવું સુવર્ણ-નીલ તેજ છલકાતું હતું. તેમની દ્રષ્ટિ જ્યારે અમારા પર પડી, ત્યારે મને લાગ્યું કે જાણે કોઈ અદ્રશ્ય કિરણો મારા શરીરને ચીરીને સીધા મારા ભૂતકાળ, વર્તમાન અને અંતરાત્માના એક-એક ખૂણાને વાંચી રહ્યા છે. મારા મનમાં છુપાયેલા તમામ સંશયો, સુરત છોડતી વખતે માતા-પિતાને બોલેલા અર્ધસત્યનો અપરાધભાવ, અને મારી અંદરનો વૈજ્ઞાનિક અહંકાર—બધું જ તેમની એ એક જ નજર સામે પારદર્શક બની ગયું.
મહાયોગીના હોઠ હલ્યા નહીં, છતાં તેમના ચહેરા પર એક અત્યંત કરુણામય, ગૂઢ સ્મિત પ્રગટ્યું. ફરી એકવાર એ જ દિવ્ય અવાજ અમારી ચેતનામાં ગુંજી ઊઠ્યો:
"સત્યની તરસ જ મનુષ્યને દેવત્વ તરફ દોરી જાય છે, હે મનુષ્યો. તમારું સમર્પણ શુદ્ધ છે, એટલે જ ગૌરીકુંડના જળે તમને સ્વીકાર્યા અને ડોલ્મા પાસના હિમપ્રપાતે તમને બહારની માયાજાળમાંથી મુક્ત કરીને અહીં સુધી પહોંચાડ્યા. આ પૃથ્વીના ગર્ભમાં આવેલા 'જ્ઞાનગંજ'—જેને તમે સિદ્ધાશ્રમ કે શંભાલા તરીકે ઓળખો છો—તેના પ્રથમ દ્વાર પર તમારું સ્વાગત છે."**
હું મંત્રમુગ્ધ થઈને તેમની સામે હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો. મારી અંદરનો શિક્ષક અને જિજ્ઞાસુ હવે શાંત થઈ ગયા હતા, અને એક નમ્ર શિષ્યનો જન્મ થયો હતો. મેં પૂછ્યું, "હે મહાત્મા, આપ કોણ છો? અને આ રહસ્યમય ભૂગર્ભ નગરીનું ખરું સત્ય શું છે?"
મહાયોગીએ પોતાનો વિશાળ જમણો હાથ સહેજ ઊંચો કર્યો. તેમની આંગળીઓ પર પ્રાચીન કાળની કોઈ અજ્ઞાત ધાતુના વલયો ચમકી રહ્યા હતા.
**"અમે કાળના સાક્ષી છીએ, મનુષ્ય,"** તેમનો અવાજ કોઈ અનંત સાગરના ઘૂઘવાટ જેવો ગંભીર હતો. **"જ્યારે પૃથ્વી પર આજના યુગની સભ્યતાઓનો ઉદય પણ નહોતો થયો, જ્યારે હિમાલય આજ જેટલો કઠોર નહોતો અને આ સમગ્ર પ્રદેશ ટેથિસ મહાસાગરના મોજાંઓથી ઘેરાયેલો હતો, ત્યારથી અમે અહીં તપસ્યામાં લીન છીએ. બહારની દુનિયાના નામો, ઓળખ અને સંબંધો અમારા માટે નિરર્થક છે; અમારા માટે તો દરેક જીવ માત્ર એક ચેતના છે. અમે એ પ્રાચીન સપ્તર્ષિ પરંપરા અને પૂર્વજોના વારસદાર છીએ, જેમણે પૃથ્વી પર આવતા પ્રત્યેક મહાપ્રલય સમયે માનવજાતના જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને શુદ્ધ જનીન (Genetic Blueprint) ને સુરક્ષિત રાખવાની જવાબદારી સ્વીકારી છે."**
મારી નજર અચાનક એ વિશાળ પથ્થરની બાજુમાં પડેલી પેલી કાટ ખાધેલી ધાતુની પેટી અને રશિયન ઉપકરણો તરફ ખેંચાઈ. મારા મનમાં એક તીવ્ર પ્રશ્ન ઊઠ્યો, જે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી મારી ઊંઘ હરામ કરી રહ્યો હતો.
"મહાત્મા," મેં પેલી પેટી તરફ ઈશારો કરતા પૂછ્યું, "આ સાધનો... આ તો ૧૯૯૮માં અહીં આવેલા રશિયન વૈજ્ઞાનિક નિકોલાઈ પેટ્રોવના છે ને? ડૉ. અર્ન્સ્ટ મુલદાસેવના પુસ્તકમાં મેં તેમના અભિયાન વિશે વાંચ્યું હતું, અને કાશીના સ્મશાનમાં એક અઘોરી બાબાએ મને તેમની બળેલી ડાયરી આપી હતી. એ વૈજ્ઞાનિક અહીં સુધી પહોંચી ગયો હતો, તો પછી તેનું શું થયું? તે પાછો કેમ ન ફર્યો?"
મારો પ્રશ્ન સાંભળીને મહાયોગીની આંખોમાં એક ક્ષણ માટે કરુણા અને વિષાદની છાયા ફરી વળી. તેમણે પેલી કાટ ખાધેલી પેટી તરફ જોયું.
**"વર્ષો પહેલાં અહીં આવેલો એ મનુષ્ય..."** મહાયોગીનો અવાજ અમારા મનમાં ગુંજ્યો. **"તે એક અત્યંત તેજસ્વી મસ્તિષ્ક ધરાવતો મનુષ્ય હતો. તેની પાસે વિજ્ઞાનના સાધનો હતા, ગણિત હતું અને સત્યને શોધવાની અદમ્ય જિજ્ઞાસા પણ હતી. તે આ બર્ફીલા પહાડોની ભૂગોળ અને પિરામિડની રચનાને ઉકેલતા ઉકેલતા અહીં સુધી પહોંચી પણ ગયો હતો. પરંતુ, એ મનુષ્યથી એક જીવલેણ ભૂલ થઈ ગઈ."**
"કેવી ભૂલ, મહાત્મા?" વનિતાએ ઉત્સુકતાથી પૂછ્યું.
**"તે અહીં શ્રદ્ધા અને સમર્પણ લઈને નહીં, પરંતુ અહંકાર અને વિજયની ભાવના લઈને આવ્યો હતો,"** મહાયોગીએ સમજાવ્યું. **"એ મનુષ્ય આ દૈવી ઊર્જાને પોતાના લોખંડ અને કાચના યંત્રોમાં કેદ કરવા માંગતો હતો. તે દુનિયા સામે સાબિત કરવા માંગતો હતો કે તેણે પ્રકૃતિના સૌથી મોટા રહસ્ય પર વિજય મેળવી લીધો છે. મેં તેને ચેતવણી આપી હતી કે હે મનુષ્ય, આ સ્થાન તર્કથી માપવાનું નથી, અનુભવવાનું છે. પરંતુ તેણે મારી વાત ન માની. તેણે પોતાના ઉપકરણો વડે આ સ્ફટિકીય ખંડની ચુંબકીય આવૃત્તિઓ (Frequencies) ને છેડવાનો પ્રયાસ કર્યો અને પૂર્ણ તૈયારી વિના જ પેલા 'સમયના અરીસા' માં ઝાંખી લીધું."**
મારા શરીરમાંથી એક ઠંડું લખલખું પસાર થઈ ગયું. "પછી શું થયું?"
**"જ્યારે અશુદ્ધ અને અહંકારી ચેતના કાળના એ અરીસા સામે ઊભી રહે છે, ત્યારે સમય તેના પર પ્રચંડ પ્રહાર કરે છે,"** મહાયોગીએ કહ્યું. **"એ મનુષ્યનું ભૌતિક શરીર અમારી નજર સામે જ, માત્ર થોડી જ મિનિટોમાં દાયકાઓ જેટલું વૃદ્ધ થવા લાગ્યું. તેના કાળા વાળ પળવારમાં બરફ જેવા સફેદ થઈ ગયા, તેની ચામડી પર કરચલીઓ પડી ગઈ, અને તેનું હૃદય સમયના એ પ્રચંડ વેગને સહન ન કરી શક્યું. અંતિમ ક્ષણોમાં એ મનુષ્યને પોતાની ભૂલ સમજાઈ. મૃત્યુ પહેલાં તેણે પોતાની ડાયરી પવિત્ર ભૂગર્ભ જળધારામાં વહાવી દીધી, જેથી તે વહેતી-વહેતી ગંગાના પ્રવાહમાં ભળીને કોઈ સાચા અને નિઃસ્વાર્થ મનુષ્યના હાથમાં પહોંચે. તેનું ભૌતિક શરીર અહીં જ પંચમહાભૂતમાં વિલીન થઈ ગયું, અને તેની આ યાદો અહીં રહી ગઈ."**
હું ધીમે પગલે પેલી કાટ ખાધેલી પેટી પાસે ગયો. ગુરુંગજી હજુ પણ દૂર ઊભા રહીને હાથ જોડીને ઊભા હતા, તેમને એ વસ્તુઓને અડકવાની પણ હિંમત નહોતી થતી. મેં ઘૂંટણિયે બેસીને એ પેટીનું ઢાંકણું ખોલ્યું. વર્ષોના ભેજ અને અજ્ઞાત વાતાવરણને કારણે તે સહેજ જામી ગયું હતું, પણ થોડું જોર લગાવતા તે ખૂલી ગયું.
અંદર જે વસ્તુઓ હતી તે જોઈને મારી આંખો ભરાઈ આવી. તેમાં રશિયન બનાવટનો એક જૂનો, તૂટેલો કેમેરા હતો, જેના લેન્સ તિરાડ પડી ગયા હતા. બાજુમાં એક ચુંબકીય તરંગો માપવાનું યંત્ર હતું, જેની સોય કાચ તોડીને બહાર નીકળી ગઈ હતી. અને સૌથી નીચે, એક વોટરપ્રૂફ ચામડાના પાઉચમાં એક કાગળ વીંટાળીને મૂકેલો હતો.
મેં ધ્રૂજતા હાથે એ કાગળ બહાર કાઢ્યો. કાગળ પીળો પડી ગયો હતો, પણ તેના પર રશિયન ભાષામાં કંપતા હાથે લખાયેલા અક્ષરો હજુ પણ સ્પષ્ટ વંચાતા હતા. મારા મગજમાં નિકોલાઈની ડાયરી વાંચી-વાંચીને સિરિલિક લિપિના અક્ષરો બરાબર બેસી ગયા હતા, તેથી મેં એ વાક્યો ઉકેલવાનો પ્રયાસ કર્યો.
તેમાં લખ્યું હતું:
*«Я ошибался. Кайлас — это не гора и не машина. Это живое сознание. Не пытайтесь измерить Бога линейкой. Тот, кто придет после меня — оставь свой ум у порога и войди с любовью.»*
(હું ખોટો હતો. કૈલાસ કોઈ પર્વત કે યંત્ર નથી. તે એક જીવંત ચેતના છે. ઈશ્વરને ફૂટપટ્ટીથી માપવાનો પ્રયાસ ન કરશો. મારા પછી જે કોઈ પણ અહીં આવે—તારી બુદ્ધિને ઉંબરા પર મૂકી દેજે અને માત્ર પ્રેમ લઈને અંદર પ્રવેશજે.)
મારા હાથમાંથી એ કાગળ નીચે સરકી ગયો. આ શબ્દો જાણે નિકોલાઈએ ૨૮ વર્ષ પહેલાં ખાસ મારા માટે જ લખ્યા હતા! સુરતથી નીકળતી વખતે હું પણ તો મારી સાથે નકશા, પરિકર, ફૂટપટ્ટી અને વૈજ્ઞાનિક ગણતરીઓ લઈને નીકળ્યો હતો. હું પણ તો કૈલાસને એક રહસ્યમય યંત્ર કે પિરામિડ સાબિત કરવા મથતો હતો. આ ચેતવણીએ મારા મગજમાં જામેલા તર્કના છેલ્લા બરફને પણ ઓગાળી નાખ્યો.
મહાયોગી એ વિશાળ કાળમીંઢ પથ્થર પરથી ઊભા થયા. જ્યારે તેઓ ઊભા થયા, ત્યારે તેમનું વિરાટ કદ જોઈને હું સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેઓ લગભગ પંદર ફૂટ ઊંચા હતા. તેમના શરીર પર માત્ર એક શ્વેત રેશમી વસ્ત્ર હતું, અને ગળામાં રુદ્રાક્ષના મોટા મણકાઓની માળા હતી. તેઓ ચાલતા હતા ત્યારે તેમના પગ જમીનને સ્પર્શતા નહોતા, જાણે તેઓ પ્રકાશના તરંગો પર સરકી રહ્યા હોય.
તેઓ અમારી પાસે આવ્યા અને અમને પેલા નીલરંગી સરોવરના કિનારે લઈ ગયા.
**"તું પૃથ્વીના નકશા ઉકેલનાર મનુષ્ય છે ને?"** મહાયોગીએ સરોવરના શાંત પાણી તરફ જોતા કહ્યું. **"તને પૃથ્વીની સંરચના અને પર્વતોના રહસ્યોમાં ઊંડો રસ છે. તો આજે હું તને પૃથ્વીની એવી ભૂગોળ બતાવું છું, જે કોઈ ઉપગ્રહ (Satellite) કે વૈજ્ઞાનિક નકશામાં ક્યારેય અંકિત થઈ શકશે નહીં."**
તેમણે પોતાનો હાથ સરોવરના પાણી પર ફેરવ્યો. તરત જ પાણીની સપાટી પરથી નીલરંગી પ્રકાશના કિરણો ઉપર ઉઠ્યા અને હવામાં પૃથ્વીનો એક વિશાળ, ત્રિ-પરિમાણીય (3D) નકશો રચાઈ ગયો! હું અને વનિતા અવાચક બનીને એ દ્રશ્ય જોઈ રહ્યા.
**"તમે મનુષ્યો જેને કૈલાસ પર્વત કહો છો, તે માત્ર ભૂતકતીઓના ટકરાવાથી બનેલો પથ્થરનો ઢગલો નથી,"** મહાયોગીએ હવામાં તરતા પૃથ્વીના નકશા પર કૈલાસના બિંદુ તરફ ઈશારો કરતા કહ્યું. **"કૈલાસ એ આ સમગ્ર પૃથ્વીનો 'મેરુદંડ' (Axis Mundi) છે. જેમ માનવ શરીરમાં સાત ચક્રો હોય છે, તેમ પૃથ્વીના શરીરમાં પણ ઊર્જાના મુખ્ય કેન્દ્રો આવેલા છે. કૈલાસ એ પૃથ્વીનું 'સહસ્રાર ચક્ર' છે—જ્યાંથી બ્રહ્માંડની કોસ્મિક ઊર્જા પૃથ્વીના ગર્ભમાં પ્રવેશે છે."**
હવામાં તરતા એ નકશા પર કૈલાસથી નીકળતી સુવર્ણ રેખાઓ પૃથ્વીના અલગ-અલગ ખૂણાઓ સુધી ફેલાતી દેખાઈ. એક રેખા સીધી ઇજિપ્તના ગીઝાના પિરામિડ સુધી ગઈ, બીજી મેક્સિકોના પિરામિડ સુધી, ત્રીજી ઈસ્ટર આઈલેન્ડ સુધી અને ચોથી ઉત્તર તથા દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી!
મારા શ્વાસ થંભી ગયા. મેં સુરતના 'ધ કોફી કલ્ચર' કાફેમાં મારા મિત્રો મયંક, મિતેશ અને ભાવિક સામે નકશા પર ફૂટપટ્ટી મૂકીને જે ગણતરીઓ બતાવી હતી—૬૬૬૬ કિલોમીટરનું અંતર અને પિરામિડનું મેટ્રિક્સ—તે બધું જ અહીં મારી નજર સામે જીવંત થઈ રહ્યું હતું!
**"આ કોઈ સંયોગ નથી, મનુષ્ય,"** મહાયોગીએ આગળ કહ્યું. **"સતયુગના પ્રારંભમાં, જ્યારે દેવતાઓ અને સિદ્ધો પૃથ્વી પર વિચરણ કરતા હતા, ત્યારે પૃથ્વીના ચુંબકીય સંતુલનને જાળવી રાખવા માટે આ પર્વતને એક વિરાટ સ્ફટિકીય પિરામિડનું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. તમે જે કાળા ખડકો બહાર જુઓ છો, તે તો માત્ર બાહ્ય કવચ છે. તેની ભીતર અત્યંત શુદ્ધ સ્ફટિક અને અજ્ઞાત ધાતુઓની એવી રચના છે જે બ્રહ્માંડના સમય અને અવકાશને નિયંત્રિત કરે છે. એટલે જ અહીં આવતાની સાથે જ તમારા યંત્રો અને ઘડિયાળો બંધ પડી જાય છે, કારણ કે અહીં સમય રેખીય (Linear) નથી, પરંતુ વર્તુળાકાર (Circular) છે. અહીં ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એક જ બિંદુ પર એકસાથે અસ્તિત્વ ધરાવે છે."**
વનિતાએ અત્યંત નમ્રતાથી પૂછ્યું, "મહાત્મા, અને પેલા વિશાળ સ્તંભોમાં સમાધિસ્થ બેઠેલા મહાપુરુષો કોણ છે? પેલી જૂની ડાયરીમાં તેમને 'જનીન પૂલના રક્ષકો' કહેવામાં આવ્યા હતા."
મહાયોગીએ ખંડની ચારેય બાજુ આવેલા અર્ધ-પારદર્શક સ્ફટિકના સ્તંભો તરફ નજર કરી.
**"તેઓ પૃથ્વીની પ્રથમ માનવ સભ્યતાના મહાયોગીઓ છે,"** તેમણે ઉત્તર આપ્યો. **"પ્રત્યેક કલ્પ અને યુગના અંતે, જ્યારે પૃથ્વી પર અધર્મ, પ્રદૂષણ કે કુદરતી પ્રકોપને કારણે જીવન નષ્ટ થવાના આરે પહોંચે છે, ત્યારે આ 'બિંદુ સરોવર' અને આ સ્ફટિકીય સ્તંભોમાં સુરક્ષિત રાખવામાં આવેલા શુદ્ધ ચેતના અને જનીનના બીજ દ્વારા જ નવા સતયુગની સૃષ્ટિનું પુનઃનિર્માણ થાય છે. અમે માત્ર રક્ષકો છીએ—પ્રકૃતિ અને પરમાત્માના સંકલ્પના પ્રહરી."**
મેં હવામાં તરતા એ નકશામાં કૈલાસની નીચે વહેતી ભૂગર્ભ જળધારાઓ તરફ જોયું. ચાર વિશાળ નદીઓ—સિંધુ, સતલજ, બ્રહ્મપુત્રા અને કર્નાલી—આ જ પર્વતના ગર્ભમાંથી નીકળીને સમગ્ર એશિયા ખંડને જીવનદાન આપતી હતી. મને સમજાયું કે આપણા પ્રાચીન ઋષિઓએ જે ભૌગોલિક અને વૈજ્ઞાનિક સત્યો શોધ્યા હતા, તેને સામાન્ય જનતા સુધી પહોંચાડવા અને સદીઓ સુધી જીવંત રાખવા માટે તેમણે તેને પૌરાણિક કથાઓ અને શ્રદ્ધાના વાઘા પહેરાવ્યા હતા. વિજ્ઞાન અને અધ્યાત્મ ક્યારેય અલગ નહોતા; તે એક જ સત્યની બે બાજુઓ હતી!
ત્યાં જ, અચાનક આખા ભૂગર્ભ ગુંબજમાં એક પ્રચંડ ધ્રુજારી અનુભવાઈ!
સરોવરનું શાંત પાણી એકાએક ઉછળવા લાગ્યું. ગુફાની સ્ફટિકીય દીવાલોમાંથી નીકળતો નીલરંગી પ્રકાશ ઝબકવા લાગ્યો, જાણે કોઈ ભારે વોલ્ટેજનો ઝટકો લાગ્યો હોય. દૂર, જે સુરંગમાંથી અમે અંદર આવ્યા હતા, તેના પ્રવેશદ્વાર તરફથી એક ભયાનક, કાનના પડદા ફાડી નાખે તેવો ઘેરો ચિત્કાર સંભળાયો.
ગુરુંગજી ભયથી ચીસ પાડી ઊઠ્યા: *"પ્રોફેસર! જુઓ પાછળ! પેલો કાળો પડછાયો... તે અંદર ઘૂસવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે!"*
મેં પાછળ ફરીને જોયું. સુરંગના મુખ પાસે, જ્યાં ગુફાનું અદ્રશ્ય ચુંબકીય કવચ હતું, ત્યાં એક ભયાનક કાળું વાવાઝોડું અથડાઈ રહ્યું હતું. એ જ કાશીના સ્મશાનની અતૃપ્ત, ભૂખી **'પ્રેત-છાયા'**, જે ભુસાવલ સ્ટેશનથી લઈને દશાશ્વમેધ ઘાટ સુધી અમારો પીછો કરતી આવી હતી! અમારી ભીતર રહેલા ભય અને શંકાઓની ઊર્જા પીવા માટે તે અહીં સુધી ખેંચાઈ આવી હતી. કવચ સાથે અથડાતા જ કાળી વીજળીના તણખા ઝરી રહ્યા હતા.
**"અંધકાર હંમેશા પ્રકાશના દ્વાર સુધી પીછો કરે છે,"** મહાયોગીના અવાજમાં હવે કોઈ ચિંતા નહોતી, પરંતુ એક અટલ ગંભીરતા હતી. **"હે મનુષ્યો, આ છાયા તમારા જ પૂર્વ સંસ્કારો અને ભયનું પ્રતિબિંબ છે. તે આ પવિત્ર કવચને ભેદીને અંદર નહીં આવી શકે, પરંતુ જ્યાં સુધી તમે તેનો સામનો કરીને તમારી ચેતનાને સંપૂર્ણપણે મુક્ત નહીં કરો, ત્યાં સુધી તમે ન તો આગળ શંભાલાના મુખ્ય ગર્ભમાં પ્રવેશી શકશો, ન તો બહારની દુનિયામાં સુરક્ષિત પાછા ફરી શકશો."**
મહાયોગીએ નીલરંગી સરોવરની બરાબર મધ્યમાં આંગળી ચીંધી.
**"તમારી અંતિમ કસોટીનો સમય આવી ગયો છે, હે મનુષ્યો."**
મેં સરોવરની મધ્યમાં જોયું. પાણીની સપાટી ચીરીને, સ્ફટિકના બનેલા પગથિયાંઓનો એક ચળકતો સેતુ (પુલ) ધીમે ધીમે ઉપર ઊઠી રહ્યો હતો. એ સેતુ સરોવરના બરાબર કેન્દ્રમાં આવેલા એક વિશાળ, અષ્ટકોણીય સ્ફટિકીય મંચ સુધી જતો હતો. અને એ મંચની વચ્ચોવચ, કોઈ અલૌકિક પ્રકાશથી ઝળહળતો એક વિરાટ અરીસો ઊભો હતો—**સમયનો અરીસો**!
**"આ અરીસામાં તમારો ભૂતકાળ, તમારો મોહ, તમારો ભય અને તમારું સંભવિત ભવિષ્ય—બધું જ પ્રગટ થશે,"** મહાયોગીએ અમને ચેતવણી આપતા કહ્યું. **"વર્ષો પહેલાં આવેલો એ અજ્ઞાત મનુષ્ય અહીં હારી ગયો હતો, કારણ કે તેણે પોતાની જાતને અરીસાથી અલગ માની હતી. જો તમે બંને એકબીજાના પ્રેમ અને અતૂટ શ્રદ્ધાના બળે આ અરીસાની આરપાર જોઈ શકશો, તો જ તમારા માટે 'અદ્રશ્ય દુનિયા'નું અંતિમ સત્ય ખુલશે."**
સુરંગના પ્રવેશદ્વાર પર પેલી કાળી પ્રેત-છાયાનો પ્રહાર વધુ તીવ્ર બન્યો. એક જોરદાર કડાકા સાથે સ્ફટિકની દીવાલમાં તિરાડ પડવાનો અવાજ આવ્યો.
મેં વનિતા સામે જોયું. તેનો ચહેરો નીલરંગી પ્રકાશમાં કોઈ દેવી જેવો શાંત અને તેજસ્વી લાગતો હતો. તેણે મારો હાથ પોતાના બંને હાથોમાં લીધો અને હળવેથી સ્મિત કર્યું.
"ચાલો હાર્દિક," તેણે ધીમેથી કહ્યું. "સુરતથી આપણે આ જ ક્ષણ માટે તો નીકળ્યા હતા. હવે કોઈ ડર નથી."
મેં ગુરુંગજી સામે જોયું, તેમણે આંખો બંધ કરીને અમને આશીર્વાદ આપ્યા. મેં મહાયોગી સામે મસ્તક નમાવ્યું, અને વનિતાનો હાથ મજબૂતીથી પકડીને, નીલરંગી સરોવર પર બનેલા એ ચળકતા સ્ફટિકીય સેતુ પર પહેલું ડગલું મૂક્યું. અમારી સામે સમયનો અરીસો એક અજ્ઞાત બ્રહ્માંડની જેમ ધબકી રહ્યો હતો...
*(ક્રમશઃ)*