#નિર્ભયા
ભાગ. 9. કાનૂની મહાભારત: ૭ વર્ષનો સંઘર્ષ
૫ મે ૨૦૧૭ના રોજ જ્યારે સર્વોચ્ચ અદાલતે ચારેય નરાધમોની ફાંસીની સજા પર આખરી મહોર મારી દીધી, ત્યારે પીડિતાના પરિવાર અને દેશની જનતાને એમ લાગ્યું હતું કે હવે ન્યાયના સૂરજને ઉગતા વાર નહીં લાગે [The Dramatic Decade –: Landmark Cases of Modern India]. સામાન્ય માણસના મનમાં આશા હતી કે કાયદો હવે થોડા જ દિવસોમાં આ નરપિશાચોને ફાંસીના માચડે લટકાવી દેશે. પરંતુ, કોઈને ક્યાં ખબર હતી કે અસલી કાનૂની મહાભારત અને કાળજું ચીરી નાખતી લડાઈ તો હવે જ શરૂ થવાની હતી. ભારતીય બંધારણ અને ફોજદારી કાનૂન (CrPC) માં દરેક નાગરિકને, ભલે તે ગમે તેવો પશુથી પણ બદતર ગુનેગાર હોય, તેને પોતાના બચાવ માટે અદભુત અને વિસ્તૃત કાનૂની અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. દોષિતોના વકીલ એ.પી. સિંહે આ જ કાનૂની જોગવાઈઓ અને પ્રક્રિયાત્મક છટકબારીઓનો એવો ઘૃણાસ્પદ દુરુપયોગ શરૂ કર્યો જેણે ભારતીય ન્યાયતંત્રની ધીરજ અને દેશના આક્રોશની કસોટી કરી લીધી.દોષિતો મુકેશ, વિનય, પવન અને અક્ષયના બચાવ પક્ષે ફાંસીની સજા પર સ્ટે (Stay order) મેળવવા અને તારીખને વારંવાર લંબાવવા માટે એક અત્યંત શાતિર શતરંજની રમત શરૂ કરી. કાયદા મુજબ ફાંસીની સજા પામેલા દોષિતો પાસે પોતાના બચાવ માટે ક્રમશઃ ત્રણ મોટા બંધારણીય હથિયાર હોય છે: પુનઃવિચાર અરજી (Review Petition), ક્યુરેટિવ પિટિશન (Curative Petition) અને દેશના રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ દયા અરજી (Mercy Petition).વકીલે આ ચારેય દોષિતોની અરજીઓ એકસાથે કોર્ટમાં દાખલ કરવાને બદલે અત્યંત ચાલાકીપૂર્વક એક-એક કરીને, અલગ-અલગ સમયે દાખલ કરવાનું શરૂ કર્યું. ન્યાયિક મેન્યુઅલ અને જેલના નિયમો મુજબ, જ્યાં સુધી એક જ કેસના ચાર દોષિતોમાંથી કોઈ એકની પણ અરજી કોઈ પણ મંચ પર પેન્ડિંગ (બાકી) હોય, ત્યાં સુધી ચારેયમાંથી કોઈને પણ ફાંસી આપી શકાય નહીં. આ તકનીકી ખામીનો લાભ ઉઠાવીને બચાવ પક્ષે કાયદાને પોતાના હાથનું રમકડું બનાવી દીધું. પટિયાલા હાઉસ કોર્ટ દ્વારા જ્યારે-જ્યારે ફાંસીની તારીખ નક્કી કરતું 'ડેથ વોરંટ' (Death Warrant) જારી કરવામાં આવતું, ત્યારે-ત્યારે છેલ્લી રાત્રે કોઈ ને કોઈ નવી અરજી સુપ્રીમ કોર્ટ કે રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ પછાડવામાં આવતી. પરિણામે, અદાલતે એક પછી એક એમ ત્રણ-ત્રણ વખત સત્તાવાર ડેથ વોરંટ રદ કરવા પડ્યા. આખો દેશ ટીવી સ્ક્રીન સામે બેસીને આ કાનૂની મજાક જોઈ રહ્યો હતો અને ન્યાયની આ લાચારી પર લોહીના આંસુ રડી રહ્યો હતો.
અદાલતના ગંભીર કોરિડોર અને કોર્ટરૂમની અંદર દોષિતોના વકીલો દ્વારા જે પ્રકારની દલીલો અને અરજીઓ રજૂ કરવામાં આવતી હતી, તે સાંભળીને કોઈપણ સભ્ય માણસના ધબકારા ચૂકી જાય અને કાનૂન પરથી ભરોસો ઉઠી જાય. ફાંસી ટાળવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એવી હાસ્યાસ્પદ અને હૃદયહીન દલીલો કરવામાં આવી કે, "દિલ્હીમાં વાયુ પ્રદૂષણ અને પાણીનું પ્રદૂષણ એટલું ભયાનક સ્તરે વધી ગયું છે કે લોકોની ઉંમર આમ પણ ટૂંકી થઈ રહી છે અને તેઓ વહેલા મરી રહ્યા છે, તો પછી આ ચાર દોષિતોને ફાંસી આપીને વહેલા મારવાની શું જરૂર છે?"દોષિત અક્ષય ઠાકુરના વકીલે તો પુનઃવિચાર અરજીના દસ્તાવેજોમાં હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર ગ્રંથો જેમ કે વેદ, ઉપનિષદ અને ગરુડ પુરાણનો હવાલો આપીને દલીલ કરી કે, "સતયુગ અને ત્રેતાયુગમાં માણસો હજારો વર્ષ જીવતા હતા, તો કળિયુગમાં માણસની સરેરાશ ઉંમર આમ પણ ૬૦-૭૦ વર્ષની થઈ ગઈ છે, માટે તેમને કાયદાકીય રીતે મોત આપવું એ કુદરતના નિયમની વિરુદ્ધ છે."જ્યારે કાયદાકીય દલીલો ઓછી પડવા લાગી, ત્યારે દોષિતોએ શારીરિક અને માનસિક નાટક શરૂ કર્યા. દોષિત વિનય શર્માએ તિહાર જેલની અંદર સેલની લોખંડની ગ્રીલ પર અને પથ્થરની દીવાલ પર પોતાનું માથું પછાડીને જાતે જ પોતાને ઈજા પહોંચાડી. ત્યારબાદ તેના વકીલે કોર્ટમાં મેડિકલ સર્ટિફિકેટ રજૂ કરીને દાવો કર્યો કે વિનય જેલના ટોર્ચરને કારણે માનસિક સંતુલન ગુમાવી ચૂક્યો છે અને તે પાગલ થઈ ગયો છે; અને ભારતીય જેલ મેન્યુઅલ મુજબ કોઈ પણ પાગલ કે અસ્વસ્થ માણસને ફાંસીના માચડે લટકાવી શકાય નહીં.બીજી તરફ, પવન ગુપ્તાએ વારંવાર કોર્ટમાં નવી પિટિશન દાખલ કરીને એ જૂનો રાગ આલાપવાનું ચાલુ રાખ્યું કે ગુનાના સમયે તે સગીર (Juvenile) હતો અને પોલીસે તેની ઉંમર ખોટી દર્શાવી છે. આ બધી દલીલો ન્યાય મેળવવા માટે નહોતી, પણ માત્ર અને માત્ર ફાંસીના ફંડાને થોડા દિવસો કે મહિનાઓ પાછળ ધકેલવા માટેના ઘૃણાસ્પદ પેતરા હતા. નિર્ભયાના માતા-પિતા દરરોજ સવારે આશાથી ભરેલી આંખો સાથે કોર્ટના પગથિયાં ચડતા અને સાંજે કાનૂનની તારીખોનો નવો બોજ લઈને રડતી આંખે પાછા ફરતા. કોર્ટની લોબીમાં દોષિતોના વકીલો નિર્ભયાની લાચાર માતા સામે જોઈને કુટિલ અને વિજયી હાસ્ય હસતા, જે એક પીડિત માતાના કાળજાને ચિરાઈ નાખતું હતું.
આ ૭ વર્ષ લાંબા, થકવી દેનારા અને પળેપળ મારી નાખનારા કાનૂની સંઘર્ષની અસલી નાયિકા (Hero) જો કોઈ હોય, તો તે નિર્ભયાની વીર માતા આશા દેવી હતા. એક સાધારણ, ઓછું ભણેલી અને ગ્રામીણ પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી મહિલા, જેણે આ ઘટના પહેલા ક્યારેય કોર્ટની સિક્યોરિટી કે પોલીસ સ્ટેશનનો ઉંબરો પણ નહોતો જોયો, તે આખા દેશની દીકરીઓ માટે ન્યાયની સિંહણ બનીને અણનમ ઉભી રહી. સાત વર્ષ દરમિયાન દિલ્હીની અસહ્ય ગરમી, કડકડતી ઠંડી કે ધોધમાર વરસાદની પરવા કર્યા વગર, તેમણે પોતાના પગના નખ ઘસાઈ જાય ત્યાં સુધી એક પણ તારીખ ચૂક્યા વગર કોર્ટના ચક્કર કાપ્યા. બચાવ પક્ષના વકીલોના ઝેરીલા, અપમાનજનક સવાલો અને સમાજના તીખા ટોણાંઓનો તેમણે ક્યારેય હિંમત હાર્યા વગર એકલા હાથે સામનો કર્યો.એક કાળો દિવસ એવો આવ્યો જ્યારે જાન્યુઆરી ૨૦૨૦માં ત્રીજી વખત ડેથ વોરંટ રદ થવાને કારણે મા આશા દેવી પટિયાલા હાઉસ કોર્ટરૂમની અંદર જ પોતાના ઈમોશન્સ પરનો કાબૂ ગુમાવી બેઠા અને ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડી પડ્યા હતા. તેમણે ન્યાયાધીશ સામે બે હાથ જોડીને, આંસુઓથી ભીના અવાજે આક્રંદ કર્યું હતું: "સાહેબ, ગુનેગારોના માનવાધિકાર (Human Rights) ની વાતો વકીલો અહીં દરરોજ કલાકો સુધી કરે છે, પણ મારી માસૂમ દીકરી જે આ દુનિયામાંથી કાળજી ચીરી નાખતી પીડા ભોગવીને મરી ગઈ, શું તેના કોઈ અધિકારો નહોતા? હું એક લાચાર માતા છું અને છેલ્લા ૭ વર્ષથી મારી દીકરીના ન્યાય માટે આ અદાલતોમાં ભીખ માંગી રહી છું. આ અંધ કાયદો મને ક્યારે સાચો ન્યાય આપશે? જો ગુનેગારો આમ જ કાયદાની મજાક ઉડાવતા રહેશે, તો દેશની કોઈ દીકરી ક્યારેય સુરક્ષિત નહીં રહે." તેમના આ આક્રંદ અને સિંહણની ગર્જનાથી આખા કોર્ટરૂમમાં હાજર વકીલો, પત્રકારો અને ખુદ ન્યાયાધીશની આંખો પણ ભીની થઈ ગઈ હતી.પરંતુ તે રડ્યા પણ ક્યારેય હાર્યા નહીં. તેમણે ફરીથી પોતાની હિંમત ભેગી કરી, આંસુ લૂછ્યા અને સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજાથી લઈને ટીવી કેમેરા સુધી એક જ ગર્જના ચાલુ રાખી કે, "નરાધમો અને તેમના વકીલો ગમે તેટલા કાનૂની પેતરા અજમાવે, હું મારી આખરી શ્વાસ સુધી લડીશ. હું થાકીશ નહીં, હું બેસીશ નહીં. મારી દીકરીના ગુનેગારોને ફાંસીના માચડે લટકતા જોઈને જ આ માતા શાંતિથી શ્વાસ લેશે." આ એક માની પવિત્ર જીદ હતી, જેની સામે આખરે કાયદાના આંધળા કાનૂન, પ્રશાસનની લાચારી અને રાક્ષસોના શાતિર વકીલોના તમામ કાળા કિલ્લાઓએ પણ ઘૂંટણ ટેકવવા પડ્યા. દિલ્હી હાઈકોર્ટે આખરે ચુકાદો આપ્યો કે દોષિતોને પોતાના તમામ કાનૂની હક વાપરવા માટે માત્ર એક અઠવાડિયાનો આખરી સમય આપવામાં આવે છે, ત્યારબાદ ન્યાયનો કોરડો વીંઝાશે.
નિર્ભયા (સામાજિક અને કાનૂની જાગૃતિ માટે વિશેષ પ્રકરણ). આ આલેખન દિલ્હી પોલીસની સત્તાવાર તપાસ અને ઇતિહાસની સત્યઘટના પર આધારિત છે."
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#કૃષ્ણસખી
#MansiDesaiShastriNiVartao
