#નિર્ભયા
ભાગ. 5. નિર્ભયા' નામ અને ઇન્ડિયા ગેટની ક્રાંતિ
જ્યારે કોઈ રાષ્ટ્ર પોતાની દીકરીના અસ્તિત્વનું રક્ષણ કરવામાં નિષ્ફળ નીવડે છે, ત્યારે તે રાષ્ટ્રના કાયદાઓ સૌપ્રથમ ગુપ્તતાના ઓઠા હેઠળ પોતાનો ચહેરો છુપાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ ૨૨૮A (IPC Section 228A) એક એવો જ કાનૂની આંચળો હતો, જે અ.ત્યા.ચા.રનો ભોગ બનેલી સ્ત્રીની ગરિમા અને સામાજિક સુરક્ષાના નામે તેના અસલી નામને જાહેર ક્ષેત્રમાં આવતા રોકે છે. ૧૬ ડિસેમ્બરની એ કાળરાત્રિ બાદ, દિલ્હીની એ ૨૩ વર્ષની મેડિકલ વિદ્યાર્થિની કાનૂની કાગળો પર માત્ર 'પીડિતા' અથવા 'એક અજ્ઞાત યુવતી' બનીને રહી ગઈ હતી. પરંતુ, જેના લોહીના એક-એક ટીપામાં જીવવાની અદભુત જીદ વહી રહી હોય, તેને માત્ર કાયદાના શુષ્ક શબ્દોમાં કેવી રીતે કેદ કરી શકાય?દેશની ચોથી જાગીર ગણાતા મીડિયા અને અખબારના મૂર્ધન્ય પત્રકારો સામે એક યક્ષ પ્રશ્ન ઊભો હતો—જે દીકરીના સંઘર્ષે આખા દેશના અંતરાત્માને ઢંઢોળી નાખ્યો છે, તેને કયા નામે સંબોધવી? 'ટાઈમ્સ ઓફ ઈન્ડિયા' અને અન્ય અગ્રણી રાષ્ટ્રીય હિન્દી-અંગ્રેજી ન્યૂઝ ચેનલોના ન્યૂઝરૂમમાં લાંબી વૈચારિક મંથન ચાલી [India's Daughter]. તેણી કોઈ અબળા નહોતી, તે નરાધમો સામે સિંહણની જેમ લડી હતી. હોસ્પિટલની પથારી પર મોતની ભયાનક ક્ષણો વચ્ચે પણ તે ભયમુક્ત હતી. તેના આ જ અજોડ સાહસ, અપ્રતિમ વીરતા અને કાળ સામે લડી લેવાના અણનમ જુસ્સાને આદર આપવા માટે મીડિયાએ તેને એક સાર્વત્રિક, ભવ્ય અને પ્રતીકાત્મક નામ આપ્યું—'નિર્ભયા' (The Fearless).'નિર્ભયા'... આ માત્ર કોઈ પ્રતીકાત્મક ઉપનામ નહોતું. આ એક નામહીન દીકરીની અસ્મિતાને મળેલી વૈશ્વિક ગર્જના હતી. આ નામે દેશની ભૌગોલિક અને સામાજિક સરહદો ઓગળી નાખી. તે ઉત્તર પ્રદેશના કોઈ અજ્ઞાત ગામડાની કે દિલ્હીના છેવાડાના મકાનની છોકરી મટીને હિન્દુસ્તાનના દરેક ઘરની સગી દીકરી બની ગઈ. જ્યારે રેડિયો પર, ટેલિવિઝન પર અને અખબારોની હેડલાઇન્સમાં આ નામ પ્રચલિત થયું, ત્યારે સમાજના સામંતશાહી વિચારો પર એક જોરદાર પ્રહાર થયો. 'નિર્ભયા' નામ એ વાતનું એલાન હતું કે શરમ પીડિતાએ નથી અનુભવવાની, શરમ આ નપુંસક સિસ્ટમ અને હેવાનીયત આચરનારા નરાધમોએ અનુભવવાની છે.
નિર્ભયાના પાર્થિવ દેહના અંતિમ સંસ્કાર ભલે દ્વારકાના સ્મશાનગૃહમાં ચુસ્ત પોલીસ બંદોબસ્ત વચ્ચે કરી દેવામાં આવ્યા હતા, પણ તેની ચિતામાંથી પ્રગટેલી આક્રોશની ચિંગારી હવે દિલ્હીની સરહદો વટાવીને આખા દેશના યુવાધનના હૃદયમાં દાવાનળ બનીને ભભૂકી ઉઠી હતી. ડિસેમ્બર માસની કડકડતી, હાડ થીજવતી ઠંડી અને ધુમ્મસની ઘેરી ચાદર વચ્ચે દિલ્હીનું ઐતિહાસિક 'ઇન્ડિયા ગેટ' (India Gate) અને 'રાયસીના હિલ્સ' (Raisina Hills) આંસુઓ અને આક્રોશના મહાસાગરમાં ફેરવાઈ ગયું હતું.આ કોઈ રાજકીય પક્ષની પ્રાયોજિત રેલી નહોતી, ન તો કોઈ સંગઠનનું આહવાન હતું. આ દેશના ઇતિહાસનું કદાચ સૌથી મોટું, સ્વયંભૂ અને બિનરાજકીય 'જનઆંદોલન' હતું. દિલ્હી યુનિવર્સિટી, જેએનયુ અને જામિયા મિલિયા ઇસ્લામિયાના હજારો કોલેજિયન યુવક-યુવતીઓ પુસ્તકો બાજુ પર મૂકીને રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા. ઇન્ડિયા ગેટની પવિત્ર અમર જવાન જ્યોતિની આસપાસ એકત્ર થયેલો માનવ મહેરામણ માત્ર એક જ માગણી કરી રહ્યો હતો—ઝડપી ન્યાય (Swift Justice) અને મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત ભારત.રાત્રિના અંધકારમાં જ્યારે હજારો-લાખો મીણબત્તીઓ એકસાથે પ્રગટતી, ત્યારે એવું લાગતું જાણે નિર્ભયાના આત્માની શાંતિ માટે આકાશના તારાઓ જ ધરતી પર ઉતરી આવ્યા હોય. યુવતીઓના હાથમાં રહેલા પ્લેકાર્ડ્સ પરના શબ્દો વાચકના ધબકારા ચૂકી દે તેવા હતા: "કાચના પડદા બસ પર નહોતા, આ દેશની કાયદો અને વ્યવસ્થા પર હતા!", "ગઈકાલે તે હતી, આવતીકાલે હું હોઈશ... ક્યાં સુધી?" છોકરીઓ કાળા વસ્ત્રો પહેરીને, આંખોમાં પ્રચંડ આક્રોશ અને ગળામાં ન્યાયના નારાઓ સાથે રાષ્ટ્રપતિ ભવન તરફ આગળ વધી રહી હતી. તત્કાલીન સત્તાના ગલિયારાઓમાં આ યુવા ક્રાંતિના પગલાંના અવાજથી કંપન પેદા થઈ ગયું હતું.
પ્રજાના આ અદભુત પ્રવાહને જોઈને તત્કાલીન કેન્દ્ર સરકાર ગભરાઈ ગઈ. સત્તાવાળાઓએ સંવેદનશીલતા દાખવવાને બદલે કાયદો અને વ્યવસ્થાના નામે દિલ્હીને લોખંડી છાવણીમાં ફેરવી નાખ્યું. ઇન્ડિયા ગેટ અને વિજય ચોક તરફ જતા તમામ રસ્તાઓ પર લોખંડના બેરિકેડ્સ ગોઠવી દેવામાં આવ્યા. દિલ્હી મેટ્રોના ૧૦ થી વધુ વ્યૂહાત્મક સ્ટેશનો બંધ કરી દેવામાં આવ્યા જેથી ભીડ એકત્ર ન થઈ શકે. આખા વિસ્તારમાં કલમ ૧૪૪ (જાહેરમાં એકઠા થવા પર પ્રતિબંધ) લાગુ કરી દેવામાં આવી.પરંતુ, જે સમાજ પોતાની દીકરીના લીરેલીરા ઉડી જતા જોઈ ચૂક્યો હોય, તેને લાઠી અને ગોળીઓનો કોઈ ડર નહોતો. યુવાનોએ બેરિકેડ્સ તોડી નાખ્યા. જ્યારે પ્રદર્શનકારીઓ રાષ્ટ્રપતિ ભવનની એકદમ નજીક પહોંચ્યા, ત્યારે દિલ્હી પોલીસે અમાનવીય વલણ અપનાવ્યું. કડકડતી ઠંડીમાં, જ્યાં સામાન્ય માણસ ધ્રૂજતો હોય, ત્યાં યુવતીઓ પર તીવ્ર વેગથી ઠંડા પાણીના ફુવારા (Water Cannons) છોડવામાં આવ્યા. ભારે લાઠીચાર્જ કરવામાં આવ્યો. અશ્રુવાયુના સેંકડો સેલ (Tear Gas Shells) છોડવામાં આવ્યા, જેના કારણે આખો વિસ્તાર ધુમાડાથી ભરાઈ ગયો અને લોકો ગૂંગળાવા લાગ્યા.આ સંઘર્ષમાં અનેક વિદ્યાર્થીઓ લોહીલુહાણ થયા. ઇન્ડિયા ગેટના લીલાછમ મેદાન પર વિદ્યાર્થીઓના જૂતાં, તૂટેલી મીણબત્તીઓ અને લોહીના ડાઘા વેરવિખેર પડ્યા હતા. એક ન્યૂઝ ચેનલના કેમેરામેન અને એક પોલીસ કોન્સ્ટેબલ (સુભાષ તોમર) આ હિંસક વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા અને પાછળથી કોન્સ્ટેબલે દમ તોડ્યો, જેનાથી આખા આંદોલનમાં તણાવ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચી ગયો. પરંતુ દમનની દરેક લાઠી યુવાનોના આક્રોશને વધુ પ્રજ્વલિત કરી રહી હતી. પાણીના ફુવારાની સામે છોકરીઓ જમીન પર બેસી ગઈ અને પલળેલા કપડે, ધ્રૂજતા શરીરે પણ નારા લગાવવાનું ચાલુ રાખ્યું. આ દ્રશ્ય જોઈને આખા દેશની આંખો રડી પડી હતી.
ઇન્ડિયા ગેટ પર શરૂ થયેલી આ ક્રાંતિ માત્ર દિલ્હી પૂરતી સીમિત ન રહી. આ ક્રાંતિએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે હોબાળો મચાવ્યો હતો. યુનાઇટેડ નેશન્સ (UN), વૈશ્વિક મીડિયા જેમ કે બીબીસી, સીએનએન અને ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સે આ ઘટનાને 'ભારતનો ટર્નિંગ પોઇન્ટ' ગણાવ્યો. વોશિંગ્ટન, લંડન અને પેરિસમાં વસતા ભારતીયોએ પણ બળાત્કાર વિરોધી કાયદાઓને સખત કરવાની માગ સાથે વિદેશી ધરતી પર પ્રદર્શન શરૂ કર્યા.આ જનઆંદોલનની સૌથી મોટી ઉપલબ્ધિ એ હતી કે તેણે દેશના શાસકોને તેમના એર-કન્ડિશન્ડ રૂમમાંથી બહાર નીકળીને જનતાના ક્રોધનો સામનો કરવા મજબૂર કર્યા. તત્કાલીન વડાપ્રધાન દેશને સંબોધવા માટે ટીવી પર આવ્યા અને તેમણે કાયદાઓમાં ધરખમ સુધારા કરવાનું વચન આપવું પડ્યું. સરકારે તાત્કાલિક ધોરણે ન્યાયમૂર્તિ જે.એસ. વર્મા કમિટી (Justice Verma Committee) ની સ્થાપના કરવી પડી, જેણે દેશના ફોજદારી કાયદાની સમીક્ષા કરીને કડક સજાની ભલામણ કરવાની હતી.નિર્ભયાના નામે ઇન્ડિયા ગેટ પર જે ક્રાંતિ થઈ, તેણે સાબિત કરી દીધું કે હવે દેશની સ્ત્રીઓ મોહતાજ બનીને જીવવા તૈયાર નથી. મીણબત્તીઓ માત્ર અંધકાર દૂર કરવા માટે નહોતી પ્રગટી, તે કાયદાના રક્ષકો અને ન્યાયતંત્રની સુતેલી આત્માને કાયમ માટે સળગાવી દેવા માટે પ્રગટી હતી. ઇન્ડિયા ગેટનો એ પથ્થરનો દરવાજો અને તેના પર કોતરાયેલા શહીદોના નામ એ વાતના સાક્ષી બન્યા કે દેશની એક અનામી દીકરીએ પોતાના બલિદાનથી આખા રાષ્ટ્રની ચેતનાને પુનર્જીવિત કરી દીધી હતી.
નિર્ભયા (સામાજિક અને કાનૂની જાગૃતિ માટે વિશેષ પ્રકરણ). આ આલેખન દિલ્હી પોલીસની સત્તાવાર તપાસ અને ઇતિહાસની સત્યઘટના પર આધારિત છે."
#કૃષ્ણસખી
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#MansiDesaiShastriNiVartao
