भाग १: शून्य आणि अनंत
१. वडाच्या झाडाखाली आणि टपोरी स्टाईल
"अबे ए सुक्या! डोळे काय तुझ्या माहेरच्या वाडीला गहाण ठेवलेत का रे? समोरून दोन रुपयाचा पावाचा तुकडा चाललाय आणि तू काय तिथे एखाद्या मंत्र्यासारखा माश्या मारत बसलाय? उचल ते खोकं, नाहीतर चहाच्या टपरीवाला म्हातारा आज आपल्याला सुकवून टाकेल!"
२००६ सालची ती एक रखरखीत दुपार होती. महाराष्ट्रातल्या एका गजबजलेल्या, काल्पनिक शहराचे नाव होते—'शिवनेरी नगर'. या शहराच्या एका कोपऱ्यात, वडाच्या अवाढव्य झाडाखाली, बारा वर्षांचा एक मुलगा जुन्या पडक्या बाकावर पाय वर करून बसला होता. अंगात मळलेला, पण व्यवस्थित इन केलेला शर्ट, पायात एका बाजूने तुटलेली चप्पल, आणि डोक्यावर विस्कटलेले केस. त्याच्या चेहऱ्यावर एक अशी चमक होती, जी या वयाच्या मुलांमध्ये सहसा दिसत नाही. डोळ्यात अथांग हुशारी, पण ओठांवर मात्र सतत एक टपोरी हास्य.
त्याचं नाव होतं—रुद्र.
"अरे रुद्र भाई, पाय दुखायला लागले रे सकाळपासनं. त्या पेपरच्या दुकानातून रद्दी गोळा करून करून कंबर तुटली माझी," सुक्याने (त्याचा मित्र, जो वयाने त्याच्यासारखाच रस्त्यावर राहणारा होता) कपाळावरचा घाम पुसत तक्रार केली.
रुद्र बाकावरून खाली उतरला. त्याने सुक्याच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि आपल्या खास टपोरी स्टाईलमध्ये म्हणाला, "काय रे सुक्या, बारा वर्षातच म्हातारा झाला की काय? अरे, जो रस्त्यावर राहतो ना, त्याची कंबर लोखंडाची असायला पाहिजे. चाल, ते रद्दीचे पैसे वसूल करायचेत आज आपल्याला. आणि ऐक, जास्त नखरे केले ना, तर थेट त्या मारुतीच्या देवळासमोर नेऊन उभा करेन, मग माग टाळ्या वाजवत भीक!"
"नको भाई, तू आहेस ना सोबत, मग मला काय काळजी," सुक्या हसला.
रुद्र हा शिवनेरी नगरच्या रस्त्यांवर वाढलेला मुलगा. पण तो फक्त एक रद्दी गोळा करणारा किंवा छोटी-मोठी कामे करणारा मुलगा नव्हता. तो या संपूर्ण भागात 'स्कॉलर' म्हणून ओळखला जायचा. कारण, शहरातल्या महानगरपालिकेच्या शाळेत तो सहाव्या वर्गात शिकत होता आणि वर्गात त्याचा पहिला नंबर कधीच चुकला नव्हता. पण त्याची शाळा आणि त्याचं रस्त्यावरचं आयुष्य यात जमीन-अस्मानाचा फरक होता. शाळेत तो शिक्षकांचा लाडका, शांत आणि हुशार विद्यार्थी असायचा, तर शाळेबाहेर पडताच तो या रस्त्यांचा राजा बनायचा.
त्याच्या जगण्याचा एकच नियम होता—"जग सुधरेल तेव्हा सुधरेल, आधी स्वतःला टिकवून ठेवायला शिकायचं."
२. इंग्रजी बोलणारी माऊली
दुपारची कामं आटोपून रुद्र स्टेशन रोडवरच्या एका छोट्याशा झोपडीवजा आडोश्याकडे निघाला. तिथे एक पन्नास वर्षांची स्त्री फाटकी पण स्वच्छ साडी नेसून बसली होती. तिच्या हातात एक जुनं, पानं पिवळी पडलेलं पुस्तक होतं. ती रुद्रची आई होती—जानकी.
जानकीची मानसिक स्थिती फारशी चांगली नव्हती. २००५ मध्ये, म्हणजे अवघ्या एक वर्षापूर्वी तिच्या पतीचा—रुद्रच्या वडिलांचा अपघाती मृत्यू झाला होता. त्या धक्क्यातून ती कधी सावरलीच नाही. ती रस्त्यावरून चालणाऱ्या लोकांकडे काहीतरी मागून, किंवा मंदिराच्या बाहेर बसून स्वतःचे आणि रुद्रचे पोट भरायची. लोक तिला 'वेडी' म्हणायचे. पण त्या 'वेड्या' स्त्रीचं एक असं गुपित होतं, जे ऐकून चांगल्या चांगल्या शिकलेल्या लोकांचे डोळे पांढरे व्हायचे.
"आई! बघ काय आणलंय तुझ्यासाठी... गरम वडापाव!" रुद्रने आनंदाने ओरडत झोपडीत प्रवेश केला.
जानकीने डोके वर केले. तिचे डोळे अचानक चमकले. तिने पुस्तकाची पानं मिटली आणि अत्यंत स्पष्ट, अस्खलित इंग्रजीत ती बोलू लागली:
"Oh, Rudra! You are late again. How many times do I have to tell you that punctuality is the key to success? Look at your shirt, it's completely soiled! Go and wash your hands first, then touch the food."
(रुद्र! तू पुन्हा उशिरा आलास. मी तुला किती वेळा सांगायचं की वेळेचे पालन करणे ही यशाची गुरुकिल्ली आहे? तुझा शर्ट बघ, पूर्ण मातीने भरलाय! आधी जा आणि हात धुवून ये, मग जेवणाला हात लाव.)
रुद्रला याची सवय होती. त्याच्या आईचा भूतकाळ खूप विचित्र होता. १९८६ मध्ये ती बारावी नापास झाली होती. पण तिच्या माहेरची परिस्थिती खूप श्रीमंत होती. तिचे वडील एका मोठ्या कॉलेजचे ट्रस्टी होते, त्यामुळे घरी इंग्रजीचे वातावरण होते. जानकी बारावी फेल झाली असली, तरी तिची इंग्रजीवरची पकड कोणत्याही पदवीधरापेक्षा जास्त होती. १९९४ मध्ये तिचे लग्न एका साध्या सरळ माणसाशी झाले, आणि डिसेंबर १९९५ मध्ये रुद्रचा जन्म झाला. पण नियतीने असा खेळ मांडला की, आईच्या माहेरच्यांनी—म्हणजेच रुद्रच्या सख्ख्या मामाने (जो पोलीस दलात पीएसआय होता)—तिची सगळी माहेरची प्रॉपर्टी कपटाने हडपली. बहिणीला रस्त्यावर आणून सोडले.
रुद्रने हात धुवून आले आणि म्हणाला, "हो आई, आय नो, आय नो! पंक्चुअॅलिटी इज इम्पॉर्टंट. पण काय करणार, रस्त्यावर ट्रॅफिक लय होतं ना!"
तो आईच्या इंग्रजीला इंग्रजीतच उत्तर द्यायचा. रस्त्यावर राहूनही रुद्र इतकी अप्रतिम इंग्रजी बोलू शकत होता, याचं पूर्ण श्रेय त्याच्या आईला जात होतं. जानकीने त्याला लहानपणापासूनच इंग्रजीचे धडे दिले होते.
"आई, तू जेवून घे. मला जरा शाळेचा अभ्यास करायचा आहे," रुद्रने तिच्या हातात वडापाव दिला.
तिने वडापावचा तुकडा मोडला आणि रुद्रच्या तोंडात भरवला. जानकीच्या डोळ्यात एका क्षणासाठी मातृत्वाची आणि हुशारीची भावना दिसायची, आणि दुसऱ्याच क्षणी ती पुन्हा शून्यात हरवून जायची.
३. पडद्याआडचा 'मार्शल आर्टिस्ट'
संध्याकाळ झाली की रुद्रचा एक वेगळाच अवतार पाहायला मिळायचा. त्याला सिनेमाचा प्रचंड नाद होता. शिवनेरी नगरमध्ये एक जुनं सिंगल स्क्रीन थिएटर होतं—'अप्सरा टॉकीज'. तिथला मॅनेजर रुद्रला ओळखायचा, कारण रुद्र त्याच्यासाठी बरीच किरकोळ कामं फुकट करून द्यायचा. त्या बदल्यात त्याला थिएटरच्या मागच्या दरवाजातून आत जाऊन सिनेमा बघण्याची परवानगी असायची.
त्या काळात ब्रूस ली, जॅकी चॅन आणि डॅनी येन यांच्या चायनीज मार्शल आर्ट्स चित्रपटांच्या डब केलेल्या सीडी आणि सिनेमांची क्रेझ होती. रुद्रने 'एंटर द ड्रॅगन', 'डंकन मास्टर' हे सिनेमे एकदा नाही, तर पन्नास-पन्नास वेळा पाहिले होते. तो फक्त सिनेमा बघायचा नाही, तर त्यातील फाईटिंग स्टाईल, पायांची हालचाल (फूटवर्क), आणि समोरच्याचा वार कसा अडवायचा, याचं बारकाईने निरीक्षण करायचा.
त्यानंतर तो थेट रेल्वे स्टेशनच्या मागच्या बाजूला असलेल्या एका निर्जन मैदानात जायचा. तिथे वडाच्या झाडाला एक जुनी गोणपाट (बोरीचे पोते) बांधून, त्यात वाळू भरून त्याने स्वतःचा 'पंचिंग बॅग' तयार केला होता.
"धॅड! धॅड! धॅड!"
रुद्रचे छोटे, पण मजबूत हात त्या वाळूच्या पोत्यावर पडत होते. त्याचे फूटवर्क इतके वेगवान होते की जणू काही तो हवेत तरंगत आहे. त्याने ब्रूस लीची ती प्रसिद्ध 'वन-इंच पंच' आणि जॅकी चॅनची 'डिफेन्सिव्ह फाईट' स्वतःच्या पद्धतीने आत्मसात केली होती. तो कोणताही अधिकृत ट्रेन्ड फायटर नव्हता, पण रस्त्यावरच्या अनुभवाने आणि सिनेमाच्या वेडाने त्याला एक असा 'स्ट्रीट फायटर' बनवले होते, जो वजनाने आणि वयाने मोठ्या असणाऱ्या गुंडालाही आपल्या चपळाईने जेरीस आणू शकत होता. जर समोर एखादा ब्लॅक बेल्ट फायटर आला, तर रुद्र त्याला लगेच हरवू शकणार नाही, पण इतकी झुंज देईल की तो ट्रेन्ड फायटरही थकून जाईल.
"जय भोलेनाथ!" पंच मारताना रुद्रच्या तोंडून नेहमी हाच आवाज निघायचा.
तो देवाधिदेव शंकराचा निस्सीम भक्त होता. रेल्वे ट्रॅकच्या बाजूला असलेल्या एका छोट्याशा शिवमंदिरात तो रोज सकाळी जायचा. तिथे शंकराच्या पिंडीवर पाणी वाहिल्याशिवाय त्याच्या दिवसाची सुरुवात होत नसे. शंकराचा 'रुद्र' अवतार हाच त्याचा आदर्श होता—शांत राहून जगाचा भार सोसायचा, पण जेव्हा अन्याय होईल, तेव्हा तिसरा डोळा उघडायचा.
४. कायद्याचा डोस आणि टपोरी भाषा
त्याच रात्री, साधारण नऊच्या सुमारास, शिवनेरी नगरच्या मार्केट परिसरात मोठा गोंधळ सुरू झाला.
एक गरीब भाजीवाला, ज्याचे नाव विष्णू काका होते, रस्त्याच्या कडेला आपली गाडी लावून उरलेली भाजी विकत होते. तिथे अचानक दोन पालिकेचे अधिकारी आणि एक पोलीस हवालदार आले. त्यांनी विष्णू काकांची गाडी उलटवून टाकली.
"अरे साहेब, नका करू असं! गरिबाचं नुकसान होईल. पोट कसं भरणार मी?" विष्णू काका पाया पडत होते.
"अबे ए म्हाताऱ्या! चाल गाडी काढ इथून. साहेबांना हप्ता दिला नाहीस ना तू या महिन्याचा? चल, पोलीस चौकीत चल, तुझी गाडी जप्त करतो," तो हवालदार मोठ्या आवाजात ओरडला आणि त्याने विष्णू काकांच्या अंगावर हात उचलण्यासाठी हात वर केला.
तितक्यात तिथून एक दगड हवेत उडत आला आणि थेट त्या हवालदाराच्या लाठीला लागला. लाठी त्याच्या हातातून सुटून खाली पडली.
"अबे कोण आहे रे तो? मर्दाच्या अवलादीचा समोर ये!" हवालदार चवताळून ओरडला.
अंधारातून चालत, तोंडाने शिटी वाजवत, एक बारा वर्षांचा मुलगा समोर आला. त्याच्या एका हातात पाच रुपयाची कॅडबरी होती आणि दुसऱ्या हातात कायद्याचं एक छोटं पुस्तक, जे त्याने रद्दीतून शोधून काढलं होतं.
"काय साहेब... रात्रीच्या वेळी गरिबाच्या पोटावर पाय मारून कोणता 'सिंघम'चा पार्ट-२ शूट करताय काय?" रुद्रने अत्यंत टपोरी भाषेत विचारले.
"अबे ए टपोऱ्या! तू कोण रे आम्हांला शिकवणारा? निघ इथून, नाहीतर दोन फटके देऊन आत टाकेन," पालिकेचा अधिकारी संतापला.
रुद्रचा चेहरा अचानक बदलला. डोळ्यातली टपोरी भाषा गायब झाली आणि तिथे एक अत्यंत हुशार, सुशिक्षित विद्यार्थ्याचा आव आला. त्याने खिशातून ते पुस्तक काढले आणि इंग्रजीत बोलायला सुरुवात केली, ज्यामुळे तिथे उपस्थित असलेले सगळे अचंबित झाले.
"According to Section 34 of the Bombay Police Act and the recent Supreme Court guidelines on street vendors, you cannot confiscate a vendor's cart without giving a prior written notice or an alternative space. And look at this..."
त्याने हवालदाराकडे बोट दाखवले आणि मराठीत म्हणाला, "आणि साहेब, तुम्ही जे विष्णू काकांच्या अंगावर हात टाकायला गेलात ना, त्याला 'इंडियन पिनल कोड' म्हणजेच आयपीसीच्या कलम ३५२ नुसार 'Criminal force without grave provocation' म्हणतात. जर मी उद्या सकाळी तुमच्या मोठ्या साहेबांकडे, म्हणजेच डीसीपी ऑफिसमध्ये जाऊन याची लेखी तक्रार केली ना, तर वर्दीवरचे स्टार्स तर जातीलच, पण सस्पेंशनची नोटीस आधी हातात येईल. काय म्हणता, पाठवू का अर्ज?"
तो हवालदार आणि पालिकेचे अधिकारी एकमेकांकडे बघायला लागले. एक बारा वर्षांचा, रस्त्यावरचा दिसणारा मुलगा इतक्या स्पष्ट भाषेत कायदा आणि इंग्रजी बोलत होता की त्यांची बोलतीच बंद झाली.
"तू... तू कोणाचा मुलगा आहेस रे?" हवालदाराने थोडे घाबरून विचारले.
रुद्र पुन्हा आपल्या मूळ टपोरी रुपात आला. त्याने गालातल्या गालात हसून म्हटले, "मी? मी या शिवनेरी नगरच्या रस्त्यांचा जावई आहे साहेब! आणि ऐका... पुढच्या वेळी जर विष्णू काकांच्या गाडीला हात लावला ना, तर कायद्याच्या पुस्तकाची पानं तुमच्या डोक्यात घालेन. चला, आता गुपचूप निघा इथून, नाहीतर रात्रीची झोप खराब होईल तुमची!"
त्या अधिकाऱ्यांनी तिथून काढता पाय घेणेच योग्य समजले. विष्णू काकांच्या डोळ्यात पाणी आले. त्यांनी रुद्रचे हात धरले, "रुद्र बाळा, तू देवासारखा धावून आलास रे. पण हे लोक तुला सोडणार नाहीत."
"अरे विष्णू काका, तुम्ही टेन्शन नको घ्या. हे कायदे-बायदे फक्त दाखवायचे असतात. आपण गरिबांचे कैवारी आहोत, जोपर्यंत डोक्यावर भोलेनाथाचा हात आहे, तोपर्यंत आपली लायकी काढायची ताकद कोणात नाही," रुद्रने काकांना धीर दिला.
५. भूतकाळाची जखम आणि संघर्षाची ठिणगी
रात्री उशिरा रुद्र आपल्या झोपडीत परतला. त्याची आई शांत झोपली होती. रुद्रने भिंतीवर लावलेल्या एका जुन्या, धूळ खात पडलेल्या फोटोकडे पाहिले. तो त्याच्या वडिलांचा फोटो होता.
त्याच्या मनात आठवणींची साखळी सुरू झाली. त्याचे मामा, जे मुंबईत पीएसआय होते, त्यांनी कसे त्यांच्या घराचे खोटे कागदपत्र बनवून वडिलांना फसवले होते. वडिलांनी जेव्हा विरोध केला, तेव्हा त्यांना कोर्ट-कचेरीच्या चकरा मारायला लावल्या. त्या मानसिक त्रासामुळे आणि गरिबीमुळे वडिलांचा अपघात झाला, की घातपात? हे आजवर रुद्रला समजले नव्हते. पण एक गोष्ट मात्र त्याला पक्की माहीत होती—त्याच्या आईच्या या अवस्थेला आणि त्यांच्या या गरिबीला त्याचे मामाच जबाबदार होते.
"मामा... तुम्ही स्वतःला कायद्याचे रक्षक समजता ना? पण तुम्ही माझ्या आईचा हक्क हिरावून घेतला. आज मी लहान आहे, माझ्याकडे फक्त ही फाटकी चप्पल आणि रस्त्यावरचं आयुष्य आहे. पण लक्षात ठेवा, हा रुद्र एक दिवस असा उभा राहील की तुमच्या सत्तेचा आणि पैशाचा माज याच रस्त्यावर धुळीला मिळेल," रुद्रने मनातल्या मनात प्रतिज्ञा केली.
त्याने खिशातून शंकराची एक छोटीशी मूर्ती काढली, तिला कपाळाला लावले आणि झोपडीच्या जमिनीवर चटई अंथरून आडवा झाला.
त्याला माहीत नव्हते की, येणारा काळ त्याच्यासाठी अत्यंत खडतर असणार आहे. लवकरच एका मोठ्या गैरसमजामुळे त्याची गाठ या शहरातल्या एका अत्यंत कडक आणि प्रामाणिक आयपीएस ऑफिसरशी पडणार होती. ती भेट कशी होणार, त्यांच्यातील भांडण कसं होणार, आणि त्या भांडणातून रुद्र एका मोठ्या अंडरकव्हर मिशनचा भाग कसा बनणार... हे सर्व भविष्याच्या गर्भात दडलेले होते.
पण सध्या, २००६ च्या या शिवनेरी नगरमध्ये, रुद्र फक्त एक 'टपोरी' होता, शाळेत 'स्कॉलर' होता, आणि पडद्याआड राहून शून्यातून स्वतःचे साम्राज्य निर्माण करायला निघालेला एक 'रुद्र' होता.
(क्रमशः...)
