અધ્યાય ૧ – કાશીનું પ્રથમ પગલું
વારાણસી…
વિશ્વનું સૌથી પ્રાચીન જીવંત શહેર.
અહીં સમય પણ ધીમો પડી જાય છે. ગંગાની દરેક લહેર જાણે હજારો વર્ષનો ઈતિહાસ પોતાની સાથે વહન કરતી હોય છે.
સૂર્યાસ્તનો સમય હતો.
દશાશ્વમેધ ઘાટ પર ગંગા આરતીની તૈયારીઓ ચાલી રહી હતી. શંખનો નાદ, ઘંટોના અવાજ અને “હર હર મહાદેવ”ના જયઘોષથી આખું વાતાવરણ ભક્તિમય બની ગયું હતું.
એ જ સમયે અમદાવાદની ૩૦ વર્ષની લેખિકા અનન્યા પટેલ પહેલી વાર કાશીની ધરતી પર પગ મૂકી રહી હતી.
તે અહીં પ્રવાસ માટે નહોતી આવી.
તે પોતાના જીવનના સૌથી મોટા પ્રશ્નનો જવાબ શોધવા આવી હતી…
“મૃત્યુ પછી શું?”
બાળપણમાં તેની દાદી કહેતી…
“કાશીમાં જેનું અંતિમ સંસ્કાર થાય છે, તેને મહાદેવ પોતે મોક્ષ આપે છે.”
તે વાત બાળપણમાં માત્ર વાર્તા લાગતી હતી.
પણ આજે…
આજથી છ મહિના પહેલાં તેના પિતાનું અચાનક અવસાન થયું હતું.
એ દિવસથી અનન્યાની અંદર એક ખાલીપો જન્મ્યો હતો.
તે ખાલીપો ભરવા માટે જ તે કાશી આવી હતી.
⸻
સાંજ પડતાં તે ધીમે ધીમે મણિકર્ણિકા ઘાટ તરફ ચાલી.
જેટલી નજીક જતી હતી…
તેટલી જ ગરમી વધતી હતી.
ચિતાઓ સળગી રહી હતી.
ધુમાડો આકાશમાં ભળી રહ્યો હતો.
લોકો “રામ નામ સત્ય છે…” બોલતા આવતા અને થોડા સમય પછી પાછા જતા.
પરંતુ…
અહીં કોઈ ચીસ નહોતી.
કોઈ હાહાકાર નહોતો.
માત્ર શાંતિ.
એવી શાંતિ કે જે માણસને પોતાના અંતર સુધી લઈ જાય.
અનન્યા ઘાટના એક પથ્થર પર બેસી ગઈ.
તેના મનમાં એક જ વિચાર…
“લોકો મૃત્યુથી ડરે છે… પણ અહીં તો મૃત્યુ પણ શાંત લાગે છે.”
એટલામાં પાછળથી અવાજ આવ્યો.
“પહેલી વાર આવ્યા છો દીકરી?”
અનન્યાએ પાછળ જોયું.
સફેદ દાઢી.
કપાળ પર ભસ્મ.
આંખોમાં અજોડ તેજ.
એક વૃદ્ધ ડોમ તેની સામે ઉભા હતા.
“હા…”
“ડર લાગે છે?”
“થોડો…”
વૃદ્ધ હળવેથી હસ્યા.
“અહીં જીવતા લોકો વધુ ડરામણા છે…
મૃતકો નહીં.”
અનન્યા આશ્ચર્યમાં પડી ગઈ.
“તમારું નામ?”
“કાશીનાથ.”
“તમે અહીં શું કરો છો?”
“પચાસ વર્ષથી અગ્નિની સેવા.”
પછી તેમણે મણિકર્ણિકા તરફ આંગળી બતાવી.
“આ અગ્નિ…
સામાન્ય અગ્નિ નથી.”
“એનો અર્થ?”
“આ અગ્નિ મહાદેવના આશીર્વાદથી હજારો વર્ષથી પ્રગટ છે.”
અનન્યા ધ્યાનથી સાંભળતી રહી.
“પણ…
આ ઘાટ પર એક રહસ્ય પણ છે.”
“કયું રહસ્ય?”
વૃદ્ધ થોડા સમય માટે ચૂપ રહ્યા.
પછી ધીમેથી બોલ્યા…
“દરેક અમાસની મધરાતે…
અહીં એક સ્ત્રી સફેદ સાડીમાં આવે છે.”
“કોણ?”
“કોઈ જાણતું નથી.”
“આત્મા છે?”
“કેટલાક લોકો એમ કહે છે.”
“તમે જોયા છે?”
વૃદ્ધની આંખો એક ક્ષણ માટે ભીની થઈ ગઈ.
“હા…
ઘણી વખત.”
“એ શું કરે છે?”
“ગંગા કિનારે બેસીને…
કોઈની રાહ જુએ છે.”
“કોની?”
“એ જ તો રહસ્ય છે.”
અનન્યાના શરીરમાં કંપારી ફરી વળી.
એટલામાં ઘાટ પર એક ચિતા પ્રગટાવવામાં આવી.
જ્વાળાઓ આકાશ સુધી ઊંચી ઉઠી.
અને એ જ ક્ષણે…
અનન્યાને ધુમાડા વચ્ચે ક્ષણભર માટે સફેદ સાડીમાં ઉભેલી એક સ્ત્રી દેખાઈ.
તેની આંખોમાં અદભૂત શાંતિ હતી…
પણ જાણે સદીઓનું દુઃખ પણ.
અનન્યાએ ફરી નજર કરી…
પણ ત્યાં કોઈ નહોતું.
“શું મેં સાચે જ કોઈને જોયું?”
તે મનમાં બોલી.
વૃદ્ધ કાશીનાથે માત્ર એક જ વાત કહી…
“જો મહાદેવ બોલાવે… તો જ મણિકર્ણિકા પોતાના રહસ્યો બતાવે છે.”
અનન્યા એ રાત્રે હોટેલમાં પાછી ફરી…
પણ આખી રાત તેને એક જ સ્વપ્ન આવતું રહ્યું…
સફેદ સાડી પહેરેલી એ સ્ત્રી…
ગંગાના કિનારે ઊભી હતી…
અને ધીમા અવાજે માત્ર એક જ શબ્દ બોલતી હતી…
“આવી જા…”
અનન્યા અચાનક જાગી ગઈ.
ઘડિયાળમાં સમય હતો…
રાત્રે ૩:૩૩.
બહારથી મંદિરના ઘંટનો અવાજ સંભળાયો…
અને તેના ફોનમાં કોઈ નંબર વગરનો એક સંદેશ આવ્યો…
“કાલે મધરાતે મણિકર્ણિકા ઘાટ પર આવજે…”
કાશીમાં રાત ક્યારેય સંપૂર્ણ સૂતી નથી.
દિવસે ભક્તોની ભીડથી ગુંજતું શહેર, રાત્રે એક અજાણી શાંતિમાં ડૂબી જાય છે. સાંકડી ગલીઓમાં ક્યારેક કોઈ સાધુના “ૐ નમઃ શિવાય”ના જાપનો અવાજ સંભળાય, તો ક્યાંક દૂર મંદિરોના ઘંટ ધીમેથી રણકે.
પણ મણિકર્ણિકા ઘાટ…
ત્યાં રાત અને દિવસનો કોઈ ફરક નહોતો.
ચિતાઓનો અગ્નિ સતત પ્રજ્વલિત રહેતો.
અનન્યા હોટલના રૂમમાં બેઠી હતી. તેની નજર વારંવાર ફોનના સ્ક્રીન પર જતી હતી.
“કાલે મધરાતે મણિકર્ણિકા ઘાટ પર આવજે…”
નંબર વગરનો એ સંદેશ હજુ પણ ત્યાં હતો.
તે મનમાં વિચારી રહી હતી…
“શું આ કોઈની મજાક છે? કે પછી ખરેખર કોઈ મને બોલાવી રહ્યું છે?”
રાત્રે અગિયાર વાગીને પચાસ મિનિટ થયા.
તેના મનમાં ડર હતો…
પણ એ ડર કરતાં જિજ્ઞાસા વધુ મોટી હતી.
તેણે એક સફેદ દુપટ્ટો ઓઢ્યો અને ધીમે ધીમે હોટલની બહાર નીકળી.
⸻
કાશીની ગલીઓમાં આજે અસામાન્ય શાંતિ હતી.
દિવસે જ્યાં હજારો લોકો ચાલતા હતા, ત્યાં હવે માત્ર થોડાં સાધુઓ અને ભટકતા શ્વાન દેખાતા હતા.
ગંગાની દિશામાંથી ઠંડો પવન આવી રહ્યો હતો.
જેમ જેમ અનન્યા મણિકર્ણિકા ઘાટની નજીક પહોંચી…
તેમ તેમ અગ્નિની ગરમી અનુભવાતી ગઈ.
ઘાટ પર માત્ર બે-ત્રણ ચિતાઓ સળગી રહી હતી.
ડોમ સમાજના કેટલાક લોકો પોતાની ફરજમાં વ્યસ્ત હતા.
અનન્યાએ આજુબાજુ નજર ફેરવી.
કાશીનાથ ક્યાંય દેખાતા નહોતા.
એટલામાં…
પાછળથી એક ઓળખીતો અવાજ આવ્યો.
“મને ખબર હતી… તું આવશે.”
અનન્યાએ ફરીને જોયું.
કાશીનાથ શાંત સ્મિત સાથે ઊભા હતા.
“તમે મને સંદેશ મોકલ્યો હતો?”
વૃદ્ધે માથું હલાવ્યું.
“ના દીકરી.”
“તો પછી કોણે?”
કાશીનાથે જવાબ આપ્યો નહીં.
તેમણે માત્ર ગંગાના કિનારા તરફ ઈશારો કર્યો.
⸻
રાત્રે બરાબર બાર વાગ્યા.
એ જ ક્ષણે ઘાટ પર અચાનક પવનનો જોરદાર ઝોકો આવ્યો.
ચિતાની જ્વાળાઓ ઊંચી ઉઠી.
ગંગાના પાણીમાં ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ કંપી ઊઠ્યું.
અને…
અનન્યાની નજર સામે…
ગંગાના કિનારે એક સફેદ સાડી પહેરેલી સ્ત્રી દેખાઈ.
તેના લાંબા વાળ ખુલ્લા હતા.
ચહેરા પર અદ્ભુત તેજ હતું.
પણ આંખોમાં અનંત રાહ…
એ સ્ત્રી ધીમે ધીમે ગંગાના પાણીની ધાર પાસે ગઈ.
તેણે બંને હાથ જોડ્યા.
અને ખૂબ જ મધુર અવાજમાં બોલી…
“હર હર મહાદેવ…”
અનન્યા એક ક્ષણ માટે સ્થિર થઈ ગઈ.
“કાશીનાથજી… એ… એ કોણ છે?”
કાશીનાથે ધીમેથી કહ્યું…
“જેને બધા આત્મા કહે છે…
હું તેને ભક્ત કહું છું.”
“એ જીવતી છે?”
“એ પ્રશ્નનો જવાબ મારી પાસે નથી.”
⸻
અનન્યા ધીમે ધીમે એ સ્ત્રી તરફ આગળ વધી.
જેટલી નજીક જતી હતી…
એટલી જ આસપાસની દુનિયા જાણે શાંત થતી જતી હતી.
ન ઘંટનો અવાજ…
ન અગ્નિનો તડતડાટ…
માત્ર ગંગાની ધીમી લહેરો…
અને એ સ્ત્રી.
અચાનક…
સ્ત્રીએ પાછળ ફરીને અનન્યા તરફ જોયું.
તેની આંખો અસામાન્ય રીતે શાંત હતી.
ડર નહોતો…
ક્રોધ નહોતો…
માત્ર કરુણા.
એણે હળવેથી કહ્યું…
“તું આવી ગઈ…”
અનન્યાના હોઠ સુકાઈ ગયા.
“તમે… મને ઓળખો છો?”
સ્ત્રીએ હા માં માથું હલાવ્યું.
“હું ઘણા સમયથી તારી રાહ જોઈ રહી હતી.”
“પણ શા માટે?”
સ્ત્રી સ્મિત કરી.
“કારણ કે…
મારી વાર્તા હવે તારે લખવાની છે.”
અનન્યાનું હૃદય જોરથી ધબકવા લાગ્યું.
“તમારું નામ શું છે?”
સ્ત્રીએ આંખો બંધ કરી.
એક ઊંડો શ્વાસ લીધો.
અને કહ્યું…
“મારું નામ… ગૌરી.”
એ નામ સાંભળતાં જ…
અનન્યાના મનમાં એક અજાણી છબી ચમકી ગઈ.
જૂનું કાશી…
રાજાઓનો સમય…
ગંગાના કિનારે એક નવવધૂ…
અને…
અચાનક જ દૃશ્ય ગાયબ થઈ ગયું.
અનન્યાએ આંખો ખોલી…
સામે કોઈ નહોતું.
ગૌરી ગાયબ થઈ ગઈ હતી.
માત્ર ગંગાની લહેરો વહેતી હતી…
અને દૂરથી કાશીનાથનો અવાજ આવ્યો…
“દીકરી… હવે તારી સફર શરૂ થઈ છે. આ માત્ર રહસ્યની નહીં… આત્માની મુક્તિની સફર છે.”
અનન્યા એ રાત્રે પાછી ફરી…
પણ હવે તેને એક વાતનો વિશ્વાસ થઈ ગયો હતો…
મણિકર્ણિકા ઘાટ માત્ર મૃત્યુનું સ્થાન નથી… અહીં કેટલીક વાર્તાઓ અગ્નિ કરતાં પણ વધુ જીવંત હોય છે.
