ઈશ્વરી શક્તિ નો ઉદય
માનવજાતનો ઇતિહાસ માત્ર રાજાઓ, સામ્રાજ્યો, યુદ્ધો અને વિજયોની કથા નથી. તે સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેના અવિરત સંઘર્ષની ગાથા છે. તે ન્યાય અને અન્યાય, માનવતા અને ક્રૂરતા, સ્વતંત્રતા અને ગુલામી વચ્ચે ચાલતા શાશ્વત યુદ્ધની સાક્ષી છે. યુગ બદલાયા, સમય બદલાયો, શાસકો બદલાયા, સત્તાનાં સ્વરૂપ બદલાયાં, પરંતુ એક સત્ય ક્યારેય બદલાયું નથી. જ્યારે જ્યારે આસુરી શક્તિઓએ સત્યને કચડવાનો, માનવતાને ગુલામ બનાવવાનો અને અન્યાયને શાસનનું સ્વરૂપ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, ત્યારે ત્યારે કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે ઈશ્વરી શક્તિનો ઉદય થયો છે.
આ ઈશ્વરી શક્તિ હંમેશાં કોઈ ચમત્કાર કે અલૌકિક અવતારના સ્વરૂપમાં જ પ્રગટ થાય એવું જરૂરી નથી. ક્યારેક તે ભગવાન રામના આદર્શોમાં જોવા મળે છે, ક્યારેક શ્રીકૃષ્ણની બુદ્ધિ અને ધર્મની રક્ષાના સંકલ્પમાં, તો ક્યારેક ભગતસિંહના ક્રાંતિકારી વિચારોમાં અને મહાત્મા ગાંધીના સત્યાગ્રહમાં પ્રગટ થાય છે. કારણ કે ઈશ્વરી શક્તિનો સાચો અર્થ માત્ર દૈવી ચમત્કાર નથી, પરંતુ સત્ય માટે ઊભા રહેવાની હિંમત, અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાની શક્તિ અને માનવતાની રક્ષા માટે પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પિત કરવાની ભાવના છે.
પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર સતયુગમાં જ્યારે હિરણ્યકશિપુ જેવા અહંકારી અસુરે પોતાને જ સર્વશક્તિમાન માની લીધો, જ્યારે તેણે પોતાના અહંકારને જ ધર્મ અને પોતાના આદેશને જ અંતિમ સત્ય માન્યું, ત્યારે પ્રહલાદની અડગ શ્રદ્ધા સામે તેની સમગ્ર સત્તા નિષ્ફળ ગઈ. નરસિંહ અવતારની કથા આપણને એક મહાન સંદેશ આપે છે કે સત્તા ગમે તેટલી પ્રચંડ હોય, પરંતુ તે સત્યથી મોટી બની શકતી નથી. જે શાસક પોતાને ઈશ્વર માનવા લાગે છે, તેના પતનની શરૂઆત એ જ ક્ષણથી થઈ જાય છે.
ત્રેતાયુગમાં રાવણ પાસે સોનાની લંકા હતી, અપાર સંપત્તિ હતી, વિશાળ સેના હતી, અદભુત જ્ઞાન હતું અને અપરંપાર શક્તિ હતી. પરંતુ તેની પાસે એક વસ્તુનો અભાવ હતો, તે હતી પોતાની શક્તિનો ન્યાયપૂર્ણ ઉપયોગ કરવાની વિવેકબુદ્ધિ. તેના અહંકાર અને અધર્મ સામે ભગવાન રામ ઊભા રહ્યા. રામ પાસે શરૂઆતમાં ન તો વિશાળ સામ્રાજ્ય હતું કે ન તો રાવણ જેવી સૈન્યશક્તિ, પરંતુ તેમની પાસે સત્ય, મર્યાદા, ન્યાય અને ધર્મનો આધાર હતો. અંતે સોનાની લંકાનો સ્વામી પરાજિત થયો અને વનવાસી રામનો વિજય થયો.
આ કથાનો સૌથી મોટો સંદેશ એ નથી કે એક રાજાએ બીજા રાજાને હરાવ્યો. તેનો સાચો સંદેશ એ છે કે અહંકારથી ઊભેલું સામ્રાજ્ય ભલે સોનાનું હોય, પરંતુ સત્યના પાયા વગર તે લાંબો સમય ટકી શકતું નથી.
દ્વાપરયુગમાં કંસનો અત્યાચાર અને દુર્યોધનનો અહંકાર પણ એ જ સત્યને ઉજાગર કરે છે. કંસે પોતાની સત્તા બચાવવા નિર્દોષ બાળકોની હત્યા સુધીનો માર્ગ અપનાવ્યો. તેને લાગતું હતું કે ભય દ્વારા તે પોતાનું શાસન કાયમ રાખી શકશે. પરંતુ જે કૃષ્ણના જન્મથી તે ડરતો હતો, એ જ કૃષ્ણ તેના અંતનું કારણ બન્યા.
મહાભારતમાં દુર્યોધન પાસે વિશાળ સેના, શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ અને રાજસત્તાનું સમર્થન હતું. છતાં શ્રીકૃષ્ણએ પાંડવોને એ સમજાવ્યું કે ધર્મની રક્ષા માટે માત્ર શક્તિ પૂરતી નથી, યોગ્ય નિર્ણય, હિંમત અને કર્તવ્યનિષ્ઠા પણ જરૂરી છે.
શ્રીકૃષ્ણનો સંદેશ આજે પણ એટલો જ પ્રસ્તુત છે. જ્યારે અન્યાય સામે મૌન રહેવું એ અન્યાયને સમર્થન આપવા સમાન બની જાય, ત્યારે સત્યના પક્ષમાં ઊભા રહેવું એ જ સાચો ધર્મ છે.
પરંતુ શું ઈશ્વરી શક્તિનો ઉદય માત્ર સતયુગ, ત્રેતાયુગ કે દ્વાપરયુગ પૂરતો જ મર્યાદિત હતો?
ના, બિલકુલ નહીં.
યુગ બદલાયા પછી પણ અન્યાય સામે સત્યની લડાઈ અટકી નથી. માત્ર તેના પાત્રો અને સંઘર્ષનાં સ્વરૂપ બદલાયાં છે.
આધુનિક ઇતિહાસમાં જ્યારે અંગ્રેજી સામ્રાજ્યવાદે ભારતને ગુલામીની બેડીઓમાં જકડી રાખ્યું હતું, ત્યારે તેની સામે પણ અસાધારણ માનવશક્તિનો ઉદય થયો. આ વખતે કોઈ દિવ્ય ધનુષ્ય કે સુદર્શન ચક્ર નહોતું. આ વખતે હથિયારો હતાં વિચારો, આત્મબલિદાન, અહિંસા, ક્રાંતિ અને અડગ રાષ્ટ્રપ્રેમ.
ભગતસિંહ માત્ર એક યુવાન ક્રાંતિકારી નહોતા. તેઓ એ વિચારના પ્રતીક હતા કે માણસના શરીરને કેદ કરી શકાય છે, પરંતુ તેના વિચારોને નહીં. અંગ્રેજો પાસે જેલ હતી, કાયદા હતા, પોલીસ હતી, સેના હતી અને ફાંસીનો માંચડો પણ હતો. છતાં માત્ર ત્રેવીસ વર્ષનો એક યુવાન તેમની સમગ્ર શાસનવ્યવસ્થાને પડકારવાની હિંમત રાખતો હતો.
ભગતસિંહને ફાંસી આપી શકાય, પરંતુ તેમના વિચારોને ફાંસી આપી શકાઈ નહીં. તેમનું બલિદાન લાખો ભારતીયોના હૃદયમાં સ્વતંત્રતાની જ્યોત પ્રગટાવી ગયું.
બીજી તરફ મહાત્મા ગાંધી આવ્યા. તેમના હાથમાં તલવાર નહોતી, શરીર પર રાજવી વસ્ત્રો નહોતાં, તેમની પાસે કોઈ વિશાળ સેના નહોતી. પરંતુ તેમની પાસે સત્ય, અહિંસા અને સામાન્ય માણસને સંગઠિત કરવાની અસાધારણ નૈતિક શક્તિ હતી.
એક તરફ વિશ્વનું શક્તિશાળી બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય હતું અને બીજી તરફ એક સામાન્ય ધોતીધારી માણસ. છતાં ગાંધીજીએ સાબિત કર્યું કે જ્યારે કરોડો લોકોના હૃદયમાં સત્ય અને સ્વતંત્રતાની ભાવના જાગે છે, ત્યારે સામ્રાજ્યની વિશાળતા પણ તેની સામે નાની પડી જાય છે.
ભારતની સ્વતંત્રતા અનેક ક્રાંતિકારીઓ, સત્યાગ્રહીઓ, સમાજસુધારકો અને સામાન્ય નાગરિકોના સંયુક્ત સંઘર્ષનું પરિણામ હતી. ભગતસિંહ અને ગાંધીજીના માર્ગ જુદા હતા, પરંતુ અન્યાય અને ગુલામીમાંથી મુક્તિ મેળવવાની તેમની આકાંક્ષા એક હતી.
આ તમામ પૌરાણિક કથાઓ અને ઐતિહાસિક સંઘર્ષોમાં એક ઊંડી સમાનતા જોવા મળે છે.
અસુરી શક્તિઓ હંમેશાં પોતાની સત્તા ગુમાવવાના ભયમાં જીવે છે, જ્યારે સત્ય માટે લડનાર માણસ પોતાનું જીવન ગુમાવવાના ભયને પણ જીતી લે છે.
રાવણને પોતાના સામ્રાજ્યનો અહંકાર હતો, કંસને પોતાના મૃત્યુનો ભય હતો, દુર્યોધનને સત્તા ગુમાવવાનો ડર હતો અને અંગ્રેજ શાસકોને ભારતીયોની જાગૃત થતી સ્વતંત્ર ચેતનાનો ભય હતો.
આ જ દરેક અન્યાયી સત્તાની સૌથી મોટી નબળાઈ છે.
તે બહારથી ગમે તેટલી શક્તિશાળી દેખાતી હોય, પરંતુ અંદરથી તેને હંમેશાં સત્યનો ભય સતાવતો રહે છે.
કારણ કે અત્યાચારનું સામ્રાજ્ય માત્ર અત્યાચારીઓની શક્તિથી ઊભું રહેતું નથી, તે ઈશ્વરી શક્તિ નો ઉદય નહીં થાય તેવા વિચારો થકી ટકેલા હોય છે.
જે દિવસે સામાન્ય માણસ પોતાના ભયમાંથી બહાર આવે છે,અને તેની દૈવી શક્તિ ઓ બહાર આવે છે એ દિવસે અન્યાયી સત્તાના પાયા ધ્રૂજવા લાગે છે.
પરંતુ અહીં એક વાત સમજવી અત્યંત જરૂરી છે. અસુરી શક્તિનો અર્થ કોઈ ચોક્કસ ધર્મ, જાતિ, સમાજ કે રાજકીય વિચારધારા નથી. અસુરી વૃત્તિ એટલે અહંકાર, ક્રૂરતા, અન્યાય, શોષણ, અસત્ય અને સત્તાનો દુરુપયોગ. આ વૃત્તિ કોઈપણ વ્યક્તિમાં, કોઈપણ સંસ્થામાં અને કોઈપણ શાસનવ્યવસ્થામાં જન્મી શકે છે.
એ જ રીતે ઈશ્વરી શક્તિ કોઈ એક ધર્મ કે સંપ્રદાયની મિલકત નથી. જ્યાં સત્ય છે, જ્યાં કરુણા છે, જ્યાં ન્યાય છે, જ્યાં માનવતા છે અને જ્યાં નિર્બળના રક્ષણ માટે કોઈ નિર્ભય બનીને ઊભું રહે છે, ત્યાં ઈશ્વરી શક્તિનો અનુભવ થાય છે.
ઈશ્વરી શક્તિના ઉદય માટે આકાશમાંથી કોઈ અવતાર ઊતરે તેની રાહ જોવાની જરૂર નથી. ક્યારેક એક જાગૃત અંતરાત્મા, એક નિર્ભય અવાજ અને એક ન્યાયી નિર્ણય પણ પરિવર્તનની શરૂઆત બની શકે છે.
ઇતિહાસ આપણને એવું નથી શીખવતો કે સત્યનો વિજય હંમેશાં સરળતાથી અને તરત જ થાય છે. અનેક નિર્દોષ લોકોએ બલિદાન આપ્યાં છે, અનેક સંઘર્ષો લાંબા ચાલ્યા છે અને ઘણી વખત અન્યાયે વર્ષો સુધી પોતાનું વર્ચસ્વ જાળવી રાખ્યું છે. પરંતુ ઇતિહાસ આપણને એ વિશ્વાસ જરૂર આપે છે કે કોઈપણ અન્યાયી વ્યવસ્થા શાશ્વત નથી અને માનવતાના પક્ષમાં પરિવર્તન શક્ય છે.
સત્યની સૌથી મોટી શક્તિ એ છે કે તેને પરાજિત કરવાના દરેક પ્રયાસ પછી પણ તે ફરી ઊભું થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.આ જ વિચાર આસુરી વૃત્તિ ધરાવનારાઓને ડરાવે છે અને સામાન્ય માણસને હિંમત આપે છે.
કારણ કે રાવણનો અંત થયો, પરંતુ રામના આદર્શો જીવંત રહ્યા. કંસનો અંત થયો, પરંતુ કૃષ્ણનો સંદેશ જીવંત રહ્યો. ભગતસિંહને ફાંસી આપવામાં આવી, પરંતુ તેમના ક્રાંતિકારી વિચારો જીવંત રહ્યા. ગાંધીજીની હત્યા થઈ, પરંતુ સત્ય અને અહિંસાની તેમની વિચારધારા આજે પણ વિશ્વને પ્રેરણા આપે છે.
