Writing
પ્રસ્તાવના
જૂનવાણી
ભૂલાઈ ગયેલા શબ્દોનો સંગ્રહ
શબ્દકોશ અંક ૧
ભાષા એ માત્ર સંવાદનું માધ્યમ નથી; એ કોઈ પણ પ્રજાના અતીતની સાક્ષી, સંસ્કૃતિની ઓળખ અને સામૂહિક સ્મૃતિનો અમૂલ્ય વારસો છે. સમયના વહેણમાં સમાજ બદલાય છે, જીવનશૈલી બદલાય છે, વ્યવહારો બદલાય છે અને આ પરિવર્તનોની સાથે ભાષા પણ સતત નવું સ્વરૂપ ધારણ કરતી રહે છે. નવા શબ્દો ભાષામાં સ્થાન પામે છે, તો બીજી તરફ ક્યારેક રોજિંદા જીવનમાં એક સમયે સહજતાથી વપરાતા શબ્દો ધીમે ધીમે વ્યવહારમાંથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે. શબ્દો ભૂંસાઈ જાય છે, પરંતુ તેમની સાથે જોડાયેલી સંસ્કૃતિ, જીવનપદ્ધતિ અને સમયની છાપ ઇતિહાસના કોઈ ખૂણે સચવાયેલી રહે છે.
‘જૂનવાણી’ એ આવી જ વિસરાતી જતી ભાષાસંપદાને ફરીથી સંકલિત કરવાનો એક નમ્ર પ્રયાસ છે.
આપણા વડીલોના મુખેથી સાંભળેલા, જૂના ઘર-આંગણાંમાં ગુંજતા, ગામડાંના જીવનમાં વણાયેલા, પરંપરાગત વ્યવહારોમાં પ્રચલિત અને જૂની ગુજરાતી ભાષામાં સ્થાન ધરાવતા અનેક શબ્દો આજે નવી પેઢી માટે અજાણ્યા બની રહ્યા છે. કોઈ શબ્દ એક સમયે રોજિંદા જીવનનો અભિન્ન ભાગ હતો, પરંતુ આજે તેનો અર્થ પૂછવો પડે છે. કોઈ શબ્દ હવે માત્ર વડીલોની વાતોમાં, જૂના સાહિત્યમાં કે પ્રાદેશિક બોલીઓમાં જ સાંભળવા મળે છે. આવા શબ્દોનું સંકલન કરવું એટલે માત્ર શબ્દોનો સંગ્રહ કરવો નહીં, પરંતુ ભાષાના એક વિસરાતા વારસાને સાચવવાનો પ્રયત્ન કરવો.
આ શબ્દકોશમાં જૂના અને ઓછા પ્રચલિત ગુજરાતી શબ્દોને તેમના અર્થ સાથે રજૂ કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો છે. અહીં શબ્દને કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવ્યો છે, કારણ કે શબ્દનો સાચો અર્થ જ તેના અસ્તિત્વને સમજવાનો પ્રથમ દરવાજો છે. દરેક શબ્દ પોતાની અંદર એક સમયખંડની ગંધ, એક જીવનપદ્ધતિની ઝાંખી અને એક ભાષાકીય પરંપરાનો અંશ ધરાવી શકે છે.
આ કાર્યમાં એક વિશેષ સાવચેતી પણ આવશ્યક છે. કોઈ શબ્દ જૂનો છે એટલા માટે જ તેને વિસરાયેલો ગણવો યોગ્ય નથી; એ જ રીતે કોઈ પ્રાદેશિક શબ્દને સમગ્ર ગુજરાતમાં પ્રચલિત હતો એવું માનવું પણ યોગ્ય નથી. શબ્દોના અર્થ પ્રદેશ, સંદર્ભ અને લોકવ્યવહાર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. તેથી આ શબ્દકોશને વધુ વિશ્વસનીય અને ઉપયોગી બનાવવા માટે શબ્દોના અર્થની ચકાસણી, પ્રાદેશિક ભિન્નતાની સમજ અને એક જ શબ્દનું પુનરાવર્તન ટાળવા પર વિશેષ ધ્યાન આપવાનો અભિગમ રાખવામાં આવ્યો છે.
‘જૂનવાણી’નો પ્રથમ અંક આ દિશામાં એક આરંભ છે. આ સંગ્રહને અંતિમ કે સંપૂર્ણ ગણવાને બદલે, ગુજરાતી ભાષાના વિસરાતા શબ્દભંડોળને ફરીથી શોધવાની એક યાત્રા તરીકે જોવો વધુ યોગ્ય રહેશે. ભવિષ્યમાં વાચકો, ભાષાપ્રેમીઓ, સાહિત્યકારો અને વડીલોના સહયોગથી આવા અનેક શબ્દો પ્રકાશમાં આવી શકે છે, જે હજી સુધી કોઈ સંકલનમાં સ્થાન પામ્યા નથી.
આપણી ભાષાનો વારસો માત્ર પ્રાચીન ગ્રંથોમાં જ નથી વસતો; તે રસોડામાં બોલાયેલા શબ્દોમાં, ખેતરમાં વપરાતી પરિભાષામાં, જૂની ઘરવખરીનાં નામોમાં, લોકરીતિઓમાં અને વડીલોના રોજિંદા સંવાદોમાં પણ જીવંત રહ્યો છે. આ વારસાને સાચવવો એ ભૂતકાળ પ્રત્યેનો આદર જ નહીં, પરંતુ આવનારી પેઢી પ્રત્યેની જવાબદારી પણ છે.
મારી આ નાનકડી કોશિશ ગુજરાતી ભાષાના પ્રેમીઓને જૂના શબ્દો તરફ ફરી વળવા પ્રેરણા આપે, નવી પેઢીને પોતાના ભાષિક મૂળ સાથે પરિચિત કરાવે અને વિસરાયેલા શબ્દો પ્રત્યે જિજ્ઞાસા જગાવે, તો આ પ્રયત્ન સાર્થક ગણાશે.
શબ્દો જૂના હોઈ શકે, પરંતુ ભાષાના વારસામાં તેમનું મૂલ્ય ક્યારેય જૂનું થતું નથી.
આ જ ભાવના સાથે ગુજરાતી ભાષાના વિસરાતા શબ્દોને ફરી એક વાર અક્ષરોમાં સ્થાન આપવાનો આ પ્રયાસ વાચકોને અર્પણ કરું છું. હવે જો નહી શીખીએ હવે જો નહી જ વાંચીએ હવે જો નહી જ બોલીએ તો આપણે આપણું અસ્તિત્વ આપણું ગુજરાતીપણું પ્રેમ ગુજરાતી હોવાનો ગૌરવ સંપૂર્ણ પણે ગુમાવી જ દઈશું તો બોલો શું મંજૂર છે આ દુઃખદ ઘટના ને જીવવા નુ મન
સ્નેહ અને ભાષાપ્રેમ સાથે,
કૃષ્ણસખી
માનસી દેસાઈ શાસ્ત્રી
