લગ્ન સંસ્કાર
ભાગ 3
લેખિકા
Mansi Desai
Desai Mansi
Shastri
🔶 વિધિ નં. 3 : ચાંદી ચડાવવી / લગન લખાવવું
(લગ્ન તારીખની ધાર્મિક ઘોષણા)
🔹 અન્ય નામો
ચાંદી ચડાવવી (ગુજરાતી પરંપરા)
લગન લખાવવું
લગ્ન તિથિ લેખન
લગ્ન પત્ર નિર્માણ
(શાસ્ત્રીય અર્થમાં) વિવાહ કાળ નિર્ધારણ
📜 ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ (History)
પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે
સગાઈ (વાગ્દાન)
લગ્ન નિશ્ચય
થઈ જાય, ત્યારબાદ લગ્નને અવિચલ અને જાહેર બનાવવા માટે
👉 લગ્નની તારીખ દેવતા, પંચાંગ અને સમાજ સમક્ષ જાહેર કરવી જરૂરી માનવામાં આવતી.
આ જ પ્રક્રિયાને ગુજરાતમાં
➡️ “ચાંદી ચડાવવી” કહેવાય છે.
🕉️ “ચાંદી” શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો?
📌 પ્રાચીન સમયમાં:
શુભ સમાચાર લખવા માટે
ચાંદીની પાટીયા / થાળી / પટ્ટી વપરાતી
પંચાંગ મુજબ નક્કી થયેલી લગ્ન તારીખ
👉 ચાંદી પર લખવામાં આવતી
➡️ આથી વિધિનું નામ પડ્યું
ચાંદી ચડાવવી
📖 શાસ્ત્રીય ઉલ્લેખ (ગ્રંથ આધાર)
🕉️ 1️⃣ ગૃહ્યસૂત્રો
(આપસ્તંબ, બૌધાયન, આશ્માયન)
આ ગ્રંથોમાં કહેવામાં આવ્યું છે:
“વિવાહ કાળ (લગ્ન સમય) દેવ, અગ્નિ અને સમાજ સમક્ષ નિર્ધારિત થવો જોઈએ.”
➡️ એટલે લગ્ન તારીખ જાહેર કરવી એક ધાર્મિક ક્રિયા છે.
🕉️ 2️⃣ મનુસ્મૃતિ – અધ્યાય 3
મનુસ્મૃતિ અનુસાર:
લગ્ન માટે
✔️ શુભ તિથિ
✔️ શુભ નક્ષત્ર
✔️ શુભ વાર
✔️ યોગ્ય યોગ
નક્કી કરીને જાહેર કરવું જોઈએ.
👉 આ જ “લગન લખાવવું” છે.
🕉️ 3️⃣ નારદ સ્મૃતિ
નારદ સ્મૃતિ કહે છે:
“જાહેર કરાયેલ લગ્ન તિથિનો ભંગ દોષકારક છે.”
➡️ એટલે એકવાર ચાંદી ચડાવી દીધા પછી
લગ્ન પાછળ ધકેલવું અશુભ માનવામાં આવતું.
🕉️ 4️⃣ પારાશરસ્મૃતિ
અહીં ઉલ્લેખ છે કે:
લગ્ન સમય નિર્ધારણ પછી
બંને પક્ષોએ તૈયારી શરૂ કરવી જોઈએ
વિલંબ કરવો ધર્મસંમત નથી
🧾 પ્રાચીન કાળમાં વિધિ કેવી રીતે થતી?
પંચાંગ જોઈને શુભ મુહૂર્ત નક્કી
ચાંદીની થાળી પર
👉 તિથિ / વાર / નક્ષત્ર લખવું
કુળદેવતા અને ગણેશનું પૂજન
અક્ષત અને જળ સાથે સંકલ્પ
સમાજ સમક્ષ ઘોષણા
➡️ આ બધું લગ્નને અડગ બનાવતું પગથિયું હતું.
🔔 ધાર્મિક અને સામાજિક મહત્વ
લગ્ન તારીખ હવે
❌ બદલવી નહીં
❌ ટાળવી નહીં
બંને પરિવાર
✔️ આર્થિક
✔️ સામાજિક
✔️ ધાર્મિક
તૈયારી શરૂ કરે
➡️ એટલે આ વિધિ લગ્નની અપરિવર્તનીય મુદ્રા છે.
💡 આધુનિક સમયમાં રૂપાંતર
પ્રાચીન કાળ
આજકાલ
ચાંદી પર લખાણ
છપાયેલ લગ્ન કાર્ડ
જાહેર ઘોષણા
સોશિયલ મીડિયા
દેવતા સાક્ષી
કાનૂની બુકિંગ
➡️ છતાં મૂળ ભાવ
“લગ્ન તારીખ હવે નિશ્ચિત” — એ જ છે.
✅ સારાંશ (એક નજરે)
ચાંદી ચડાવવી = લગ્ન તારીખની ધાર્મિક જાહેરાત
ગૃહ્યસૂત્રો અને સ્મૃતિ ગ્રંથોમાં આધાર રહે છે
ચાંદી જ કેમ? (ધાર્મિક તર્ક)
શાસ્ત્રોમાં ચાંદી (રજત) ને:
ચંદ્ર તત્વ
શીતળતા
શુદ્ધતા
સ્થિરતા
નું પ્રતીક માનવામાં આવ્યું છે.
📌 લગ્ન તિથિ “સ્થિર રહે” એ ભાવથી
➡️ ચાંદી પર લખવાની પરંપરા બની.
👉 આ તર્ક અર્થશાસ્ત્ર અને ધર્મશાસ્ત્રની વ્યાખ્યાઓમાં જોવા મળે છે.
2️⃣ શું ચાંદી ચડાવ્યા પછી વિઘ્ન આવે તો શું?
આ વિષય ગ્રંથોમાં સંકેતરૂપે આવે છે:
📖 સ્મૃતિગ્રંથોમાં સંકેત:
જો અચાનક
✔️ મૃત્યુ
✔️ મોટો અશૌચ
✔️ રાજ્ય આપત્તિ
આવે, તો
➡️ પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને નવી તિથિ નક્કી કરવાની છૂટ હતી.
📌 એટલે વિધિ અડગ છે, પણ અન્યાયી પરિસ્થિતિમાં શાસ્ત્રીય ઉપાય પણ છે.
3️⃣ પ્રદેશ મુજબ નામ અને રીત
પ્રદેશ
નામ
ગુજરાત
ચાંદી ચડાવવી
રાજસ્થાન
લગન ચિઠ્ઠી
મહારાષ્ટ્ર
લગ્ન પત્રિકા
ઉત્તર ભારત
લગન લખાઈ
દક્ષિણ ભારત
મુહૂર્ત નિર્ધારણ
➡️ મૂળ તત્વ એક, નામ અલગ.
4️⃣ સ્ત્રીની ભૂમિકા (ખૂબ અગત્યનું)
પ્રાચીન કાળમાં:
ચાંદી લખતી વખતે
👉 વર–વધૂની માતાઓ હાજર રહેતી
કારણ:
સ્ત્રીને લક્ષ્મી અને ગૃહસંસ્કારની રક્ષિકા માનવામાં આવતી
📌 આ બાબત લોકાચાર અને ગૃહ્યપરંપરામાં જોવા મળે છે
(ભલે શ્લોક સ્વરૂપે ન લખાયેલ હોય).
5️⃣ ચાંદી ચડાવવી = લગ્ન કાર્ડ પહેલાંની વિધિ
આ વિધિ પછી જ:
લગ્ન કાર્ડ છપાવાય
આમંત્રણ મોકલાય
હોલ / મંડપ નક્કી થાય
➡️ એટલે આ વિધિ વગર
લગ્ન જાહેર કરવું અધૂરું માનવામાં આવતું.
6️⃣ “લગન લખાવવું” શબ્દનો ભાષાવિષયક અર્થ
લગન = શુભ સમય
લખાવવું = સ્થિર કરવું
📌 એટલે શબ્દશઃ અર્થ: 👉 “લગ્નનો શુભ સમય અડગ રીતે સ્થાપિત કરવો”
ચાંદી ચડાવવી અને “અગ્નિ સાક્ષી” નો સંકેત
ભલે અગ્નિ વિધિ લગ્ન દિવસે થાય,
પણ ગૃહ્યસૂત્રોમાં સંકેત મળે છે કે —
👉 લગ્ન તારીખ નક્કી કરતી વખતે
દીવો / દીપ પ્રગટાવવો
એ “આગામી અગ્નિ સંસ્કારનો પૂર્વ સંકેત” હતો.
📌 એટલે આ વિધિ લગ્ન અગ્નિ સાથે અદૃશ્ય રીતે જોડાયેલી છે.
2️⃣ ચાંદી લખતી વખતે મૌન રાખવાની પરંપરા
કેટલાક પ્રદેશોમાં:
તારીખ લખાતી વખતે
👉 અનાવશ્યક વાતચીત નહીં
કારણ:
શબ્દ ભંગ = સંકલ્પ ભંગ (લોકમાન્યતા)
📌 આ બાબત લોકાચાર ગ્રંથો અને પરંપરામાં જોવા મળે છે.
3️⃣ ચાંદી ચડાવવી અને “કાલ નિર્ધારણ”નો સિદ્ધાંત
ભારતીય દર્શનમાં:
કાળ (સમય) દેવ સમાન માનવામાં આવે છે
➡️ લગ્ન તારીખ જાહેર કરવી એટલે
👉 સમય સાથે કરાર કરવો
📌 આ વિચાર કાળતત્વ, જ્યોતિષ અને ધર્મદર્શનમાં મળે છે.
4️⃣ આ વિધિ કેમ સ્ત્રીઓ દ્વારા ઘરમાં જાહેર થતી?
પરંપરામાં:
ચાંદી લખાયા પછી
👉 સ્ત્રીઓ દ્વારા ઘરમાં સમાચાર ફેલાવાતા
કારણ:
સ્ત્રી = ઘરનું “સંસ્કાર માધ્યમ”
📌 આ બાબત શાસ્ત્રથી વધુ સામાજિક ધર્મ સાથે જોડાયેલી છે.
5️⃣ લગ્ન સંસ્કાર પુસ્તક માટે અંતિમ શાસ્ત્રીય વાક્ય
તમે અધ્યાયના અંતે આ એક વાક્ય ઉમેરશો તો અધ્યાય પૂર્ણ ગણાય:
“લગ્ન તિથિનો નિશ્ચય એ સમય, સમાજ અને સંસ્કાર વચ્ચેનો સંકલ્પ છે —
જે ચાંદી ચડાવવાની વિધિ દ્વારા અડગ બને છે.”
ગ્રંથો ની પ્રમાણિક સૂચિ (Evidence & References)
🕉️ વૈદિક–ગૃહ્ય પરંપરા ગ્રંથો
આપસ્તંબ ગૃહ્યસૂત્ર
બૌધાયન ગૃહ્યસૂત્ર
આશ્માયન ગૃહ્યસૂત્ર
હિરણ્યકેશી ગૃહ્યસૂત્ર
👉 અહીં લગ્નના
કાળ નિર્ધારણ
મુહૂર્ત
જાહેર સંકલ્પ
નો ઉલ્લેખ મળે છે.
🕉️ સ્મૃતિ ગ્રંથો
મનુસ્મૃતિ (અધ્યાય 3 – વિવાહ સંસ્કાર)
નારદ સ્મૃતિ
પારાશરસ્મૃતિ
કાત્યાયન સ્મૃતિ
👉 આ ગ્રંથોમાં
લગ્ન તિથિ જાહેર થયા પછી ભંગ = દોષ
સંકલ્પની અડગતા
વિશે સ્પષ્ટ સંકેતો મળે છે.
🕉️ ધર્મસૂત્રો
ગૌતમ ધર્મસૂત્ર
વસિષ્ઠ ધર્મસૂત્ર
👉 અહીં
લગ્ન પૂર્વ તૈયારી
સમય અને ક્રમ
વિશે નિયમાત્મક ઉલ્લેખ મળે છે.
🕉️ જ્યોતિષ અને કાળતત્વ ગ્રંથો
(લગન / મુહૂર્ત નિર્ધારણ માટે આધાર)
વેદાંગ જ્યોતિષ
બૃહત્સંહિતા (વરાહમિહિર)
મુહૂર્ત ચિંતામણિ
કાલ પ્રકાશિકા
👉 લગ્ન તારીખ નક્કી કરવાની શાસ્ત્રીય પદ્ધતિ અહીંથી મળે છે
(આ જ “લગન લખાવવું” નો મૂળ આધાર).
🕉️ લોકાચાર અને પરંપરા આધાર ગ્રંથો
સ્મૃતિ ચંદ્રિકા
ધર્મસિંધુ
નિર્ણય સિંધુ
👉 અહીં
પ્રદેશીય લગ્ન વિધિઓ
તારીખ જાહેર કરવાની પરંપરા
નોધાયેલ છે.
"લગ્ન સંસ્કાર" આ વિષય ઉપ્પર આવનારી મારી દરેક પોસ્ટ કોપીરાઈટ હેઠળ છે તો કોપી પેસ્ટ ના કરશો શેર કરી શકશો જો કોપી કરશો તો કાનૂની પગલા થશે
#ચાંદીચઢાવવું
#લગ્નવિધિ
#લગ્નસંસ્કાર
#ભારતીયસંસ્કાર
#અનેરી #ઇતિહાસ #શાસ્ત્રીયપરંપરા
#હિંદુવિધિ
#ગ્રંથઆધારિત
#ધર્મસંસ્કૃતિ
#ભારતીયઇતિલગ્ન
#ગુજરાતીસાહિત્ય
#લેખિકા
#માનસીદેસાઈશાસ્ત્રી
#સંસ્કૃતિલેખન
#Booklover
#Storylover
#Historylover
