જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૪૭
‘કપડાં પર ગમે એટલું અત્તર છાંટો પણ ખરી સુગંધ તો સદચારિત્ર્યની જ હોય છે.’
આ સુવિચાર આજના બાહ્ય ભપકા અને દેખાડાના યુગમાં એક અરીસા સમાન છે. ગુજરાતીમાં સુંદર કહેવત છે કે, ‘રૂપ જોઈને મોહાય, પણ ગુણ જોઈને રખાય.’ આ કહેવત સમજાવે છે કે બાહ્ય સુંદરતા વ્યક્તિને તમારી નજીક લાવી શકે છે પણ તમારા સદગુણો અને તમારું ચરિત્ર જ તેને તમારી સાથે જકડી રાખે છે.
આપણે એવા સમયમાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં લોકો પોતાના 'પેકેજિંગ' પાછળ લાખો રૂપિયા ખર્ચે છે પણ અંદરના ‘કન્ટેન્ટ’ (સામગ્રી) પર ધ્યાન આપવાનું ભૂલી જાય છે. સવારે ઉઠીને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ફિલ્ટર્ડ ફોટા મૂકવાથી લઈને મોંઘા બ્રાન્ડેડ કપડાં અને વિદેશી પરફ્યુમનો ઉપયોગ કરવા સુધી આપણો બધો જ પ્રયત્ન બીજાને પ્રભાવિત કરવાનો હોય છે. આપણને લાગે છે કે જો આપણે દેખાવમાં સુંદર હોઈશું અને આપણા કપડાંમાંથી મોંઘી સુગંધ આવતી હશે તો સમાજમાં આપણું માન વધી જશે. પરંતુ સત્ય એ છે કે અત્તરની સુગંધ પવનની દિશા બદલાતા જ જતી રહે છે, જ્યારે ચરિત્રની સુગંધ પવનની વિરુદ્ધ દિશામાં પણ ફેલાય છે અને વર્ષો સુધી લોકોના હૃદયમાં જીવંત રહે છે.
આજના આધુનિક જીવનમાં વ્યક્તિત્વ વિકાસના નામે આપણને માત્ર કેવી રીતે ચાલવું, કેવી રીતે બોલવું અને કેવી રીતે કપડાં પહેરવા તે શીખવવામાં આવે છે. ખરેખર તો વ્યક્તિત્વ એ કપડાંની બ્રાન્ડમાં નહીં પણ માણસના વર્તનમાં છુપાયેલું હોય છે. તમે ગમે તેટલું મોંઘું પરફ્યુમ લગાવ્યું હોય પણ જો તમારા મોઢામાંથી નીકળતા શબ્દો કડવા હોય અથવા તમારું વર્તન અભિમાની હોય તો એ અત્તરની સુગંધ સેકન્ડોમાં ‘દુર્ગંધ’ માં ફેરવાઈ જાય છે. લોકો તમારા કપડાંની કિંમત ભૂલી જશે પણ તમે તેમની સાથે કેવી રીતે વર્ત્યા હતા તે ક્યારેય નહીં ભૂલે.
ચરિત્ર એ એવું અત્તર છે જેને લગાવવા માટે કોઈ દુકાને જવું પડતું નથી. તે તો તમારા સંસ્કાર, તમારી પ્રમાણિકતા અને તમારી નમ્રતામાંથી આપોઆપ નીતરે છે. સુંદર કહેવત છે કે ‘ખાલી ચણો વાગે ઘણો.’ જે લોકો પાસે આંતરિક મૂલ્યો નથી હોતા તેઓ જ બાહ્ય દેખાડાનો અવાજ વધારે કરતા હોય છે. જેની પાસે ચરિત્રની સમૃદ્ધિ છે તેને પોતાની ઓળખ આપવા માટે કોઈ સુગંધિત સ્પ્રેની જરૂર પડતી નથી. આ વાતને એક ખૂબ જ પ્રેરક અને સરળ પ્રસંગ દ્વારા સમજીએ જે આપણને ચરિત્રની ખરી સુગંધનો પરિચય કરાવશે.
એક મોટા શહેરમાં એક બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીમાં ઉચ્ચ હોદ્દા માટે ઇન્ટરવ્યુ ચાલી રહ્યા હતા. અંતિમ રાઉન્ડમાં બે ઉમેદવારો પસંદ થયા હતા: આકાશ અને સાગર. આકાશ દેખાવમાં ખૂબ જ હેન્ડસમ હતો. તેણે લંડનથી મંગાવેલું મોંઘું સૂટ પહેર્યું હતું અને તેના શરીરમાંથી અત્યંત મોંઘા ફ્રેન્ચ અત્તરની સુગંધ આવતી હતી. તેની એન્ટ્રી જ એટલી પ્રભાવશાળી હતી કે ઓફિસના સ્ટાફના બધા જ લોકો તેનાથી અંજાઈ ગયા હતા. બીજી તરફ સાગર હતો. જેણે સાદા પણ એકદમ સ્વચ્છ સુતરાઉ કપડાં પહેર્યા હતા. તેની પાસે કોઈ મોંઘું અત્તર નહોતું પણ તેના ચહેરા પર એક અજીબ શાંતિ અને નમ્રતા હતી.
ઇન્ટરવ્યુ લેનાર મેનેજિંગ ડિરેક્ટર ખૂબ જ અનુભવી વ્યક્તિ હતા. તેમણે બંને ઉમેદવારોને એક કલાક રાહ જોવાનું કહ્યું. આ દરમિયાન ઓફિસના વેઇટિંગ એરિયામાં એક ઘટના બની. એક વૃદ્ધ પટાવાળાના હાથમાંથી ચાની ટ્રે છટકી ગઈ અને કપ-રકાબીના ટુકડા જમીન પર વિખેરાઈ ગયા. આકાશ તેના મોંઘા સૂટ અને અત્તરના ગુમાનમાં હતો. તે તરત જ ઉભો થયો અને બોલ્યો, ‘અરે! શું તમે જોઈને નથી ચાલતા? મારા પગરખાં બગડી જાત તો? આટલી મોટી કંપનીમાં આવા અણઘડ લોકો કેમ રાખ્યા છે?’ આકાશના શબ્દોમાં કડવાશ હતી અને તેના મોંઘા અત્તરની સુગંધ હવે કોઈને ગમતી નહોતી.
બીજી તરફ સાગર તરત જ ઊભો થયો. તેણે પેલા વૃદ્ધ પટાવાળાને પકડ્યા. તેમને ખુરશી પર બેસાડ્યા અને કહ્યું, ‘કાકા, ચિંતા ન કરો, આવું તો થયા કરે. તમને ક્યાંય વાગ્યું તો નથી ને?’ સાગરે પોતે વાંકા વળીને કાચના ટુકડા વીણવામાં મદદ કરી અને ત્યાં પડેલી ચા સાફ કરવા માટે રૂમાલ કાઢ્યો. આ બધું જ ઓફિસના સીસીટીવી કેમેરામાં મેનેજિંગ ડિરેક્ટર જોઈ રહ્યા હતા.
થોડીવાર પછી બંનેને અંદર બોલાવવામાં આવ્યા. આકાશને પૂરો વિશ્વાસ હતો કે તે જ પસંદ થશે. કારણ કે તેનો દેખાવ અને લાયકાત શ્રેષ્ઠ હતી. ડિરેક્ટરે સાગરનું નામ જાહેર કર્યું ત્યારે આકાશને નવાઈ લાગી અને તેણે પૂછ્યું, ‘સર, મારી લાયકાત સાગર કરતા ઓછી નથી અને મારો દેખાવ પણ પ્રોફેશનલ છે. તો પછી સાગર કેમ?’
ડિરેક્ટરે હસીને કહ્યું, ‘આકાશ, તારું અત્તર અને તારા કપડાં મને એક મિનિટ માટે ગમ્યા હતા, પણ તારા વર્તને જે દુર્ગંધ ફેલાવી તે હું સહન ન કરી શક્યો. તે પેલા પટાવાળા સાથે જે રીતે વાત કરી તે તારા અસલી ચરિત્રની સાબિતી હતી. સાગર પાસે કોઈ મોંઘું અત્તર નથી પણ તેની માનવતા અને તેની નમ્રતાની સુગંધ આખી ઓફિસમાં ફેલાઈ ગઈ છે. અમારે એવા લોકો જોઈએ છે જેમના ચરિત્રની સુગંધ વર્ષો સુધી અમારી કંપનીના મૂલ્યોને જીવંત રાખે નહીં કે એવા લોકો જે માત્ર બહારથી ચમકતા હોય.’
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે ચરિત્ર એ તમારી અસલી ઓળખ છે. ‘કથીરને કનક ન કહેવાય’ અને કાચને ગમે તેટલો ચમકાવો તો પણ તે હીરો બની શકતો નથી. માણસનું સાચું મૂલ્ય તેના કપડાંની બ્રાન્ડથી નહીં પણ તેના હૃદયની વિશાળતાથી નક્કી થાય છે. આજના જીવનમાં આપણે બધા જ ‘સેલિબ્રિટી’ બનવા માંગીએ છીએ પણ આપણે સારા માણસ બનવાનું ભૂલી જઈએ છીએ. અત્તરની શીશી ખાલી થઈ શકે છે પણ સદગુણોની ખાણ ક્યારેય ખૂટતી નથી. જે વ્યક્તિનું ચરિત્ર શુદ્ધ છે તેને કોઈ આભૂષણની જરૂર નથી. કારણ કે તેનું વ્યક્તિત્વ જ તેની સૌથી મોટી શોભા છે.
કહેવાય છે કે જ્યારે ચંદનનું લાકડું ઘસાય છે ત્યારે તે વધુ સુગંધ આપે છે. તેવી જ રીતે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં પણ જ્યારે માણસ પોતાની નૈતિકતા અને માનવતા છોડતો નથી ત્યારે તેના ચરિત્રની ખરી સુગંધ બહાર આવે છે. આજના ભૌતિકવાદી જમાનામાં આપણે આપણા બાળકોને માત્ર ડોક્ટર કે એન્જિનિયર બનવાનું શીખવીએ છીએ પણ તેમને એક ચરિત્રવાન નાગરિક બનવાનું શીખવવું વધુ જરૂરી છે. કારણ કે સારી પદવી તમને સફળતા અપાવી શકે છે પણ સારું ચરિત્ર તમને સન્માન અપાવે છે. સન્માન એ અત્તરની જેમ ઉડી જતું નથી. તે તો પેઢીઓ સુધી વારસામાં મળે છે.
શરીરને શણગારવા પાછળ જેટલો સમય બગાડો છો તેનાથી થોડો સમય તમારા મનને અને આત્માને શુદ્ધ કરવા પાછળ આપો. કોઈની મદદ કરવી, કોઈના દુઃખમાં ભાગીદાર બનવું, પ્રમાણિકતાથી કામ કરવું અને હંમેશાં સત્યનો સાથ આપવો. આ ચાર વસ્તુઓ દુનિયાના સૌથી મોંઘા અત્તર કરતા પણ વધુ સુગંધિત છે. જે દિવસે તમે તમારા ચરિત્રને અત્તર જેવું સુગંધિત બનાવી લેશો તે દિવસે તમારે કોઈને તમારી ઓળખ આપવાની જરૂર નહીં પડે. તમારી હાજરી જ આસપાસના વાતાવરણને પવિત્ર અને ખુશનુમા બનાવી દેશે. હંમેશાં યાદ રાખો કે કપડાં બદલાતા રહેશે, ફેશન બદલાતી રહેશે પણ તમારું ચરિત્ર તમારી સાથે સ્મશાન સુધી અને ત્યાર પછી પણ લોકોની યાદોમાં સુગંધ બનીને રહેશે.
