અભણ માતાના અમર અક્ષરો
જ્યારે પુત્રના નવ્યાસી ટકાની ખુશીમાં અનપઢ માતાનું અપમાન થાય છે, ત્યારે પિતાના શબ્દો ખોલી આપે છે તેની અંદર છુપાયેલી સો ટકાની વિદ્યા – જે વાંચતાં આંખો ભીની થાય અને હૃદયમાં માતૃસમ્માનની જ્યોત પ્રગટાવી દે!
ગુજરાતના એક નાનકડા શહેરમાં, જ્યાં સવારની હવા દલિયાની સુગંધથી મહેકતી હોય અને સાંજે સૂર્યાસ્તના રંગોમાં માતૃત્વની કોમળતા છવાઈ જતી હોય, ત્યાં વસતો હતો એક સાદો મધ્યમ વર્ગનો પરિવાર. વિજયભાઈ – એક સરકારી કચેરીમાં ક્લાર્ક, તેમની પત્ની હેમાબહેન અને તેમનો લાડલો પુત્ર કુણાલ. ઘરની દીવાલો પર હજુ પણ તે જૂની કેલેન્ડરની છાપ હતી, જેમાં માતા-પિતાના ચરણોમાં નમેલા બાળકનો ફોટો હતો. આ ઘરમાં પ્રેમ હતો, પરંતુ અપેક્ષાઓ પણ હતી.
કુણાલે દસમીની બોર્ડ પરીક્ષામાં નવ્યાસી ટકા અંક મેળવ્યા હતા. વિજયભાઈએ માર્કશીટ હાથમાં લઈને આંખોમાં ચમક સાથે પત્નીને કહ્યું, “હેમા, આજે તારા લાડલાને નવ્યાસી ટકા મળ્યા છે. જલદીથી મીઠો દલિયો બનાવી લે, આનંદની મીઠાશથી ઘર ભરાઈ જાય!” ( દલિયો = સેકેલા ચણા નો ભુક્કો અને ગોળ)
હેમાબહેન રસોડામાંથી દોડતાં આવ્યાં. તેમના હાથમાં હજુ લોટ અને ચમચી હતાં. આંખોમાં ઉત્સુકતા ભરીને બોલ્યાં, “બતાવો તો… મને પણ જોવા દો મારા રાજાનું પરિણામ!”
ત્યાં જ કુણાલે તીખા સ્વરે કહી દીધું, “બાપુ, તેને રિઝલ્ટ ક્યાં બતાવો છો? તે વાંચી શકે છે કે? તે તો અભણ છે!”
હેમાબહેનની આંખો એકાએક ભીની થઈ ગઈ. તેમણે પલ્લુથી આંસુઓ લૂછ્યાં અને ચૂપચાપ રસોડામાં પાછાં વળ્યાં. દલિયાની મીઠાશમાં તેમના આંસુની ખારાશ મળી ગઈ હતી.
વિજયભાઈએ આ વાત સાંભળી. તેમનું હૃદય ધ્રુજી ઊઠ્યું. તેમણે કુણાલને પાસે બોલાવ્યો અને ગંભીર સ્વરે કહ્યું:
“બેટા, તારી માતા અભણ છે એ તું કહે છે? તો સાંભળ…
मातरं पितरं वृद्धं गुरुं विद्यावतां वरम् ।
पूजयेन्नित्यं भक्त्या यः स वै स्वर्गं व्रजेत् ॥ ચાણક્ય નીતિ
જે પુત્ર માતા, પિતા, વૃદ્ધ અને વિદ્વાન ગુરુનું નિત્ય ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરે છે, તે જ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.
પણ તું તો માતાને અપમાનિત કરી રહ્યો છે!”
વિજયભાઈએ આગળ કહ્યું, “જ્યારે તું મારી કોખમાં હતો, ત્યારે તને દૂધનો સ્વાદ નહોતો ગમતો. પણ તારી માતાએ તને સ્વસ્થ બનાવવા માટે નવ મહિના સુધી રોજ દૂધ પીધું. તેના શરીરમાં ઊબરો આવતો, પણ તે ચૂપચાપ પીતી રહી. કારણ કે તે અભણ હતી ને!”
“સવારે સાત વાગે તને સ્કૂલ જવાનું હતું. તેથી તે પાંચ વાગે ઊઠીને તારું મનપસંદ નાસ્તો અને ડબ્બો તૈયાર કરતી. તારા માટે ખીર, શીરા, પૂરી – જે તને ગમે તે. પોતાની આંખોમાં ઊંઘ હોય તો પણ તે તારા માટે જાગતી. કારણ કે તે અભણ હતી ને!”
“રાત્રે તું પુસ્તકો વાંચતો વાંચતો ઊંઘી જતો. તે આવીને તારી કોપી-પુસ્તકો બસ્તામાં ગોઠવી, તારા શરીર પર પોતાની ઓઢણી ઓઢાવી અને પછી જ સૂતી. કારણ કે તે અનપઢ હતી ને!”
“બાળપણમાં તું વારંવાર બીમાર પડતો. તે રાત-રાતભર જાગીને તારી સેવા કરતી અને સવારે ફરી કામે લાગી જતી. તેની આંખોમાં થાક હતો, પણ હોઠ પર સ્મિત હતું. કારણ કે તે અભણ હતી ને!”
“તને બ્રાન્ડેડ કપડાં લાવવા માટે તે મને વારંવાર કહેતી. પોતે વર્ષો સુધી એક જ સાડીમાં રહી. તેના હાથમાં કાંડામાં એક જ કાંગન હતો. કારણ કે તે અનપઢ હતી ને!”
सत्त्वं विना न शोभते कुलम्, विद्या विना न शोभते पुरुषः ।
मातृस्नेह विना न शोभते पुत्रः, धर्म विना न शोभते जगत् ॥ભર્તૃહરિના નીતિશતક
કુળ સત્ત્વ વિના, પુરુષ વિદ્યા વિના, પુત્ર માતૃસ્નેહ વિના અને જગત ધર્મ વિના શોભતું નથી.
“બેટા, ભણેલા-લખેલા લોકો પહેલાં પોતાનો સ્વાર્થ જુએ છે. પણ તારી માતાએ આજ સુધી ક્યારેય પોતાનું ન જોયું. થાળી બનાવીને અમને પીરસીને ક્યારેક પોતે ખાવાનું પણ ભૂલી જતી. તેથી હું ગર્વથી કહું છું કે તારી માતા અભણ છે!”
આ વાતો સાંભળતાં કુણાલની આંખોમાં આંસુ વહી રહ્યાં હતાં. તે દોડીને માતાને વળગી પડ્યો અને રડતાં-રડતાં બોલ્યો:
“મા… મને તો કાગળ પર માત્ર નવ્યાસી ટકા જ મળ્યા છે. પણ તું મારા જીવનને સો ટકા બનાવનારી મારી પ્રથમ શિક્ષિકા છે. મા, આજે મને નવ્યાસી ટકા મળ્યા છે, તોપણ હું અશિક્ષિત છું અને તારી પાસે પીએચ.ડી.થી પણ ઉપરની ઉચ્ચ ડિગ્રી છે. કારણ કે આજે મેં તારામાં ડોક્ટર, શિક્ષક, વકીલ, ડ્રેસ ડિઝાઇનર અને શ્રેષ્ઠ કુક – આ બધાનાં દર્શન કર્યા છે!”
મા તારા અનપઢ હાથમાં જ છે જાદુ અમૃત,
જે દુ:ખને સુખમાં ફેરવે, આપે આનંદનું અમૃત.
અક્ષર વિનાની વિદ્યા તારી, જીવનનો માર્ગ બતાવે,
સો ટકાની સફળતા તારા સ્નેહમાં જ છુપાયેલી છે રે મા!
પંચતંત્રમાં કહેવાયું છે: “ઉપકારીને કદી વિસારીશ નહીં.” અને આજે કુણાલે તેની માતાના અભણ અક્ષરોમાં છુપાયેલી તે અમર વિદ્યા સમજી લીધી હતી.
