મહેન્દ્ર સાહુ. આ નામ આજે આખા રાજ્યમાં ભય અને સત્તાનું પ્રતીક બની ગયું હતું. પરંતુ તેની શરૂઆત એક નાનકડા ગામથી થઈ હતી. ગામનું નામ હતું ‘કળસીપુર’. એક સાદું, ગરીબ, પરંતુ સંસ્કારી ગામ. ત્યાં મહેન્દ્રનો જન્મ એક સામાન્ય કિસાન પરિવારમાં થયો હતો. તેના પિતા ખેતી કરતા અને માતા ઘર સંભાળતી. બાળપણથી જ મહેન્દ્ર અસાધારણ હતો. તે ગામના લોકોની સમસ્યાઓ સાંભળતો અને તેના નાના મગજમાં તેના ઉપાય વિચારતો.
જ્યારે તે ૨૨ વર્ષનો હતો ત્યારે તાલુકા પંચાયતની ચૂંટણીમાં ઊભો રહ્યો. તેના વિરોધીઓ હસતા હતા. “આ છોકરો શું કરશે?” પરંતુ મહેન્દ્રે દરેક ઘરે જઈને લોકોની વ્યક્તિગત સમસ્યાઓ સાંભળી. કોઈની પુત્રીના લગ્નમાં પૈસાની તંગી, કોઈના ખેતરમાં પાણીની અછત, કોઈના ઘરમાં રસ્તાની સમસ્યા. તેણે દરેકને કહ્યું, “તમારી સમસ્યા મારી સમસ્યા છે.”
ચૂંટણીમાં તે ભારે મતથી જીત્યો. પંચાયતમાં તે ‘સમસ્યાનો સમાધાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. લોકો તેની પાસે આવતા અને તે દરેકની સમસ્યા હલ કરી આપતો. ક્યારેક તે પોતાના પૈસા વાપરતો, ક્યારેક ઉપરના અધિકારીઓને મનાવતો. તેની પ્રતિષ્ઠા ઝડપથી વધી. લોકો કહેતા, “મહેન્દ્ર આવ્યો છે તો કામ પતી ગયું.”
પાંચ વર્ષ પછી તે ધારાસભ્ય બન્યો. આ વખતે તેના હાથમાં વધુ તાકાત આવી. તેણે તાલુકાના વિકાસના નામે મોટા મોટા કામો કરાવ્યા રસ્તા, શાળાઓ, હોસ્પિટલ. લોકોએ તેને “વિકાસ પુરુષ” કહેવા માંડ્યો. પરંતુ આ સાથે તેની અંદરની બીજી તરફ પણ વિકાસ થઈ રહ્યો હતો — સત્તાની ભૂખ.
ધારાસભ્ય તરીકે તેણે પહેલી વાર પાર્ટીના ઉચ્ચ નેતાઓ સાથે સંપર્ક વધાર્યો. તેણે સમજી લીધું કે સત્તા મેળવવા માટે માત્ર કામ નહીં, પરંતુ વ્યૂહરચના જોઈએ. તેણે પાર્ટીના અંદરના જૂથો વચ્ચે તકરાર વધારી અને પોતે મધ્યસ્થી બનીને લાભ લીધો. ધીરે ધીરે તે પાર્ટીમાં અનિવાર્ય બની ગયો.
જ્યારે તે પ્રધાન બન્યો ત્યારે તેનો અસલી સ્વભાવ સહેજ બહાર આવવા લાગ્યો. તેણે પોતાના વિસ્તારમાં ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપ્યું, પરંતુ તેના નજીકના લોકોને જ. જે લોકો તેની વિરુદ્ધ બોલતા, તેમની સામે તેમણે વહીવટી તકલીફો ઊભી કરી. પરંતુ હજુ સુધી તે “લોકપ્રિય” જ રહ્યો.
જ્યારે તે મુખ્યમંત્રી બન્યો ત્યારે તેની અંદરનું અંધારું સંપૂર્ણપણે બહાર આવી ગયું. સત્તાની કુરસીએ બેસતાં જ તેણે પોતાનો સાચો મંત્ર અમલમાં મૂક્યો “લોકોને આપસમાં લડાવો અને રાજ કરો.”
તેણે જુદા જુદા સમુદાયો વચ્ચે નાના-નાના વિવાદો સર્જ્યા. ક્યારેક જમીનના વિવાદ, ક્યારેક ધાર્મિક લાગણીઓ, ક્યારેક રાજકીય નિમણૂકો. તે પોતે મધ્યસ્થી બનીને લોકોને શાંત કરતો અને પોતાની છબી મજબૂત કરતો. જે અધિકારીઓ તેની વિરુદ્ધ જતા, તેમને તે બદલી કરીને અથવા પકડીને મોકલી દેતો. ધીરે ધીરે તેણે પોલીસ, પ્રશાસન અને ઉદ્યોગપતિઓનું એક મજબૂત નેટવર્ક ઊભું કર્યું જે તેની સત્તાને ટકાવી રાખતું.
જે મહેન્દ્ર એક સમયે લોકોની સમસ્યાઓ હલ કરતો હતો, તે જ મહેન્દ્ર આજે લોકો માટે સૌથી મોટી સમસ્યા બની ગયો હતો. તેના ગામના લોકો, જેમણે તેને પહેલી વાર વિશ્વાસ કર્યો હતો, તેઓ આજે તેનાથી સૌથી વધુ નિરાશ હતા. પરંતુ તેને કોઈ ફરક પડતો નહોતો. તે માનતો હતો કે સત્તા એ જ અંતિમ સત્ય છે.
અને આજે, જ્યારે નવપ્રસ્થમાં સત્યકામ, આદિત્ય અને સમીરાના બલિદાને કારણે લોકજુવાળ ઊભો થયો હતો, ત્યારે મહેન્દ્ર સાહુએ નક્કી કર્યું હતું કે આ જુવાળને કોઈપણ ભોગે દબાવી દેવો.
ખાનગી મીટિંગ
રાજધાનીના એક અત્યંત સુરક્ષિત સરકારી બંગલાના અંદરના હોલમાં વાતાવરણ ભારે હતું. એરકન્ડિ ચાલુ હતું છતાં હવા ગરમ લાગતી હતી. મુખ્યમંત્રી મહેન્દ્ર સાહુ મોટી ખુરશી પર બેઠા હતા. તેમની સામે ગોળાકાર ટેબલ પર ગૃહમંત્રી, પોલીસ મહાનિર્દેશક (DGP), ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના વડા, અને બે વરિષ્ઠ મંત્રીઓ બેઠા હતા.
મહેન્દ્ર સાહુએ ધીમેથી પરંતુ સ્પષ્ટ અવાજમાં શરૂઆત કરી:
“મિત્રો, આજે આપણે અહીં એક મહત્વની ચર્ચા માટે ભેગા થયા છીએ. નવપ્રસ્થમાં જે થઈ રહ્યું છે તે આપણા માટે માત્ર એક શહેરની સમસ્યા નથી તે આખા રાજ્ય માટે ખતરો છે. સત્યકામ, આદિત્ય શાહ અને તેમની ટીમે લોકોને જાગૃત કરી દીધા છે. જો આપણે આને અહીં અટકાવ્યું નહીં તો આ આગ આખા રાજ્યમાં ફેલાઈ જશે.”
તેમણે ટેબલ પર પડેલા કેટલાક વીડિયો અને અહેવાલો તરફ આંગળી ચીંધી:
“આદિત્ય શાહની રેલી અને સત્યકામના વીડિયો જુઓ. લોકો તેમને હીરો માની રહ્યા છે. આપણે આ છબી બદલવી પડશે. તેમને વિલન બનાવવા પડશે.”
DGPએ પૂછ્યું, “સાહેબ, અમે કેવી રીતે આગળ વધીએ?”
મહેન્દ્ર સાહુએ ઠંડા અવાજમાં કહ્યું:
“પહેલું કામ સત્યકામ, આદિત્ય અને તેમની આખી ટીમને ધીમે ધીમે બદનામ કરવાનું શરૂ કરો. સોશિયલ મીડિયા પર ફેક અકાઉન્ટ્સ વધારો. તેમને ‘દેશવિરોધી’, ‘વિદેશી એજન્ટ’, ‘સમાજ વિરોધી તત્વ’ તરીકે રજૂ કરો. ચેનલો પર ડિબેટ ચલાવો. પ્રિન્ટ મીડિયામાં આર્ટિકલ્સ છપાવો.”
તેમણે આગળ કહ્યું, “બીજું લોકોનું ધ્યાન ભટકાવવું પડશે. જરૂર પડે તો ધાર્મિક તનાવ વધારો. નાના-નાના વિવાદ સર્જો. જેથી લોકો એકબીજા સામે લડે અને આ ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધના આંદોલનને ભૂલી જાય.”
ગૃહમંત્રીએ પૂછ્યું, “અને જો તે પણ ન કામ કરે તો?”
મહેન્દ્ર સાહુએ આંખોમાં એક ઠંડી ચમક સાથે કહ્યું:
“તો છેલ્લા વિકલ્પો વાપરો. નકલી એન્કાઉન્ટરની ઘટનાઓ ગોઠવો. કહો કે આતંકી કોઈ મંત્રીની હત્યા કરવાના મિશન પર હતા. અથવા તેઓ શહેરમાં વિસ્ફોટ કરવાની યોજના ઘડી રહ્યા હતા અને પોલીસે તેમને સતર્કતાથી રોકી લીધા. જે વાત લોકોને વધુ વિશ્વાસપાત્ર લાગે તે કરો.
જરૂર પડે તો કેટલાક વિસ્તારોમાં નાના દંગા કરાવો. લોકોને એવું લાગવું જોઈએ કે આ આંદોલનકારીઓ જ અરાજકતા ફેલાવી રહ્યા છે.”
રૂમમાં થોડી ક્ષણ માટે મૌન છવાઈ ગયું. DGPએ અસ્વસ્થતાથી કહ્યું, “સાહેબ, આ ખૂબ જોખમી છે. જો કોઈ વાત લીક થઈ ગઈ તો…”
મહેન્દ્ર સાહુએ તેમને વચ્ચે અટકાવીને કહ્યું, “જો કંઈ લીક થશે તો તમે અને હું બંને જવાબદાર રહીશું. પરંતુ જો આપણે આ કરીશું નહીં તો આપણી સત્તા જ જશે. આપણે પાવરમાં છીએ તો આપણે રમત રમવી પડશે. નરમાઈથી નહીં, કઠોરતાથી.”
તેમણે બધાને સીધી આંખે જોઈને કહ્યું, “આ આદેશ છે. અમલ કરો. અને યાદ રાખજો કોઈ પણ કિંમતે આ આંદોલનને નબળું કરવું છે. લોકોને વહેંચો. તેમને ડરાવો. અને જો જરૂર પડે તો તોડી નાખો.”
મીટિંગ પૂરી થઈ ત્યારે રાત ઊંડી ગઈ હતી. બહાર અંધારું ઘેરાયું હતું. અને અંદર, એક નવી અંધારી યોજના આકાર લઈ રહી હતી.
નવપ્રસ્થમાં આદિત્ય અને સત્યકામ હજુ પણ અજાણ હતા કે તેમની સામે કેટલી મોટી તાકાત ઊભી થઈ રહી છે. પરંતુ તેઓ જાણતા હતા કે આ લડાઈ સરળ નહીં હોય.
નવપ્રસ્થમાં આદિત્ય શાહ અને તેમની ટીમ સક્રિય થઈ ગઈ હતી. તેઓ લોકોને મળતા, સમસ્યાઓ સાંભળતા અને અહિંસાપૂર્વક સંઘર્ષની વાત કરતા. સત્યકામ હોસ્પિટલમાંથી તેમને માર્ગદર્શન આપતા. શહેરમાં શાંતિ હતી, પરંતુ તે શાંતિની નીચે એક અગ્નિ સળગતો હતો.
એક રાતે સત્યકામે આદિત્ય અને અમનને હોસ્પિટલમાં બોલાવ્યા. તેમની તબિયત હજુ નાજુક હતી, પરંતુ આંખોમાં તેજ હતું.
“આદિત્ય, અમન… સાંભળો. સરકાર હવે નવી રમત રમવા જઈ રહી છે. તેઓ તમને અને અમારા આંદોલનને વિલન બનાવવાનો પ્રયાસ કરશે. ખોટા આરોપો લગાવશે, નકલી એન્કાઉન્ટરની વાતો ફેલાવશે, ધાર્મિક તનાવ વધારશે. તમારે અત્યંત સાવધાન રહેવું પડશે. એક પણ પગલું અહિંસાની રેખા વટાવવું નહીં. જો તમે મજબૂત રહેશો તો જ લોકો તમારી સાથે રહેશે.”
આદિત્યે કહ્યું, “સાહેબ, અમે તૈયાર છીએ. પરંતુ જો તેઓ ખરેખર આટલું નીચું જાય તો?”
સત્યકામે ધીમેથી કહ્યું, “તો પણ અમે સત્યનો માર્ગ છોડીશું નહીં. સત્ય એક દિવસ જીતે જ છે.”
બીજી તરફ, મુખ્યમંત્રીની સૂચના મુજબ પોલીસ અને ઇન્ટેલિજન્સ વિભાગે કામ શરૂ કરી દીધું. અંદરખાને અનેક યોજનાઓ ઘડાઈ રહી હતી. કેટલાક વિસ્તારોમાં નાના પાયાના તનાવ વધારવાની તૈયારી થઈ રહી હતી. સોશિયલ મીડિયા પર ફેક અકાઉન્ટ્સ દ્વારા આદિત્ય અને સત્યકામ વિરુદ્ધ પ્રચાર શરૂ થઈ ગયો હતો.
“આદિત્ય શાહ વિદેશી એજન્સીઓ સાથે જોડાયેલો છે.”
“સત્યકામનું આંદોલન રાજ્યને અસ્થિર કરવા માટે છે.”
“તેઓ મંત્રીની હત્યાનું કાવતરું ઘડી રહ્યા છે.”
આ અફવાઓ ધીમે ધીમે ફેલાવા લાગી.
પરંતુ લોકો હજુ પણ સતર્ક હતા. આદિત્યની રેલી અને સત્યકામના સંદેશાઓ તેમને મજબૂત કરી રહ્યા હતા. શહેરમાં બે તાકાતો વચ્ચે અદৃશ્ય યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું હતું એક તરફ સત્ય અને અહિંસાની તાકાત, બીજી તરફ કુટિલતા અને ભ્રષ્ટાચારની તાકાત.
નવપ્રસ્થ હવે એક મહાન પરીક્ષાની તૈયારીમાં હતું. આ પરીક્ષામાં કોણ જીતશે સત્ય કે કુટિલતા? આ પ્રશ્ન હજુ અનુત્તરિત હતો.
