જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૬૪
‘જ્ઞાનની શરૂઆત કોઈ એવી વસ્તુથી થાય છે જેને આપણે સમજતા નથી.’
આ સુવિચાર વાસ્તવમાં જિજ્ઞાસાની એ પહેલી સીડી છે, જ્યાંથી માનવ સંસ્કૃતિ અને વ્યક્તિગત વિકાસનો સાચો પ્રવાસ શરૂ થાય છે. આજના ઝડપી યુગમાં આપણે એવું માની લીધું છે કે ગૂગલ પર સર્ચ કરવાથી બધું જ જાણી શકાય છે. જો કોઈ માહિતી આપણા મોબાઈલની સ્ક્રીન પર ન હોય તો આપણને લાગે છે કે એનું અસ્તિત્વ જ નથી.
સાચું જ્ઞાન તો ત્યાંથી શરૂ થાય છે જ્યાં આપણને અહેસાસ થાય કે, ‘મને તો હજુ ઘણું જાણવાનું બાકી છે.’ આ અજ્ઞાનનો સ્વીકાર જ જ્ઞાનનો પાયો છે. આજના જીવનનું હળવું જ્ઞાન એ છે કે, આપણે બધા 'જાણકાર' હોવાનો દંભ કરવામાં એટલા વ્યસ્ત છીએ કે નવી વસ્તુઓ શીખવાની તક ગુમાવી બેસીએ છીએ. જ્યારે તમે કહો છો કે ‘હું નથી જાણતો’ ત્યારે જ તમે શીખવા માટેના દરવાજા ખોલો છો. ગુજરાતીમાં કહેવાય છે કે, ‘અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો.’ જે લોકો પોતાની અજ્ઞાનતા સ્વીકારવા તૈયાર નથી તેઓ ક્યારેય પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી. જ્ઞાન એટલે માત્ર માહિતી ભેગી કરવી નહીં પણ જે નથી સમજાતું તેને સમજવાની નમ્રતા કેળવવી.
આજની આધુનિક દુનિયામાં જ્યાં માહિતીનો અતિરેક છે ત્યાં સાચું જ્ઞાન એક વિરલ વસ્તુ બની ગઈ છે. આપણે અભિપ્રાયોને જ્ઞાન માની લઈએ છીએ. કોઈને પૂછવામાં કે કોઈ નવી બાબત પર અચરજ વ્યક્ત કરવામાં આપણને સંકોચ થાય છે. કેમ કે આપણને લાગે છે કે લોકો આપણને 'મૂર્ખ' ગણશે. પણ ખરેખર તો જે પ્રશ્ન પૂછે છે તે માત્ર પાંચ મિનિટ માટે મૂર્ખ દેખાય છે પણ જે પ્રશ્ન નથી પૂછતો તે આખી જિંદગી અજ્ઞાની રહે છે.
વિજ્ઞાનીઓ હોય કે સંતો, દરેકની શોધની શરૂઆત એક 'કેમ?' અને 'શું?' થી જ થઈ છે. આઈન્સ્ટાઈન જેવા મહાન વૈજ્ઞાનિક પણ હંમેશા કહેતા કે તેઓ બ્રહ્માંડના રહસ્યો સામે એક નાના બાળકની જેમ આશ્ચર્ય અનુભવે છે. આ આશ્ચર્ય જ જ્ઞાનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જ્ઞાન મેળવવા માટે તમારે પહેલા તમારી 'બુદ્ધિની પટ્ટીઓ' ખોલવી પડે છે. જે વસ્તુ નથી સમજાતી તેનાથી ડરવાને બદલે તેને વહાલી કરો. કારણ કે એ જ વસ્તુ તમને કંઈક નવું શીખવવાની રાહ જોઈ રહી છે.
આ વાતને સમજવા એક ખૂબ જ સુંદર અને સરળ પ્રસંગ જોઈએ. એક ખૂબ જ પ્રખ્યાત અને વિદ્વાન અધ્યાપક હતા. જેઓ પોતાની બુદ્ધિ માટે જાણીતા હતા. એક દિવસ તેઓ એક વૃદ્ધ ઝેન ગુરુ પાસે ગયા. તેમણે ગુરુને કહ્યું, ‘મારે તમારા પાસેથી જ્ઞાન મેળવવું છે.’
ગુરુએ શાંતિથી તેમને ચા પીવા માટે બેસાડ્યા. ગુરુએ અધ્યાપકના કપમાં ચા રેડવાનું શરૂ કર્યું. કપ ભરાઈ ગયો છતાં ગુરુએ ચા રેડવાનું ચાલુ રાખ્યું. ચા કપની બહાર ટેબલ પર ઢોળાવા લાગી.
અધ્યાપક બોલી ઉઠ્યા, ‘થોભો! કપ તો ભરાઈ ગયો છે, હવે તેમાં વધુ ચા સમાઈ શકશે નહીં!’ ગુરુ હસ્યા અને બોલ્યા, ‘બિલકુલ સાચું. તમારું મન પણ આ કપ જેવું જ છે. તમે પહેલેથી જ તમારા વિચારો અને પૂર્વગ્રહોથી ભરેલા છો. જ્યાં સુધી તમે ખાલી નહીં થાઓ ત્યાં સુધી નવું જ્ઞાન કેવી રીતે સમાઈ શકશે?’
અધ્યાપક તે દિવસે સમજી ગયા કે જ્ઞાન મેળવવા માટે પહેલા પોતાને ખાલી કરવા પડે છે. જે વસ્તુ આપણે નથી સમજતા, તેને સમજવા માટે પૂર્વગ્રહમુક્ત બનવું જરૂરી છે.
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે જ્ઞાન એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જે ક્યારેય પૂરી થતી નથી. જેમ જેમ આપણે ઊંડા ઉતરીએ છીએ, તેમ તેમ આપણને સમજાય છે કે આપણી સમજણ ખૂબ મર્યાદિત છે. એક ચિંતક કહે છે કે, ‘બ્રહ્માંડ એક વિશાળ પુસ્તક છે, જેનાં પાનાં ક્યારેય ખૂટતાં નથી.’ તમે આજે જે સમજો છો તે કાલે જૂનું થઈ શકે છે. માટે જ જ્ઞાનનો માર્ગ હંમેશા નમ્રતાનો માર્ગ છે. જ્યારે તમે કોઈ અજાણી વસ્તુનો સ્વીકાર કરો છો ત્યારે તમારું મન એક નવી ક્ષિતિજ તરફ પ્રયાણ કરે છે. અજ્ઞાતમાંથી જ જ્ઞાત તરફ જવાની મજા છે. જે બધું જ જાણવાનો દાવો કરે છે તેની પાસે શીખવા માટે કંઈ બાકી રહેતું નથી. પણ જે સ્વીકારે છે કે "આ મારા માટે રહસ્ય છે.’ તેના માટે દુનિયા એક જીવંત પાઠશાળા બની જાય છે.
જીવનમાં જ્યારે પણ તમને કંઈક અઘરું લાગે ત્યારે ગભરાવાને બદલે ઉત્સાહી બનો. એ સમસ્યા નથી, પણ તમારી સમજણના વ્યાપને વધારવાની એક તક છે. ‘જિજ્ઞાસા એ જ્ઞાનની માતા છે.’ તમે જેટલા વધુ પ્રશ્નો પૂછશો તેટલી તમારી દ્રષ્ટિ વધુ સ્પષ્ટ થશે. આપણે ભણવાનું પૂરું કરીએ ત્યારે માની લઈએ છીએ કે આપણે જ્ઞાની થઈ ગયા પણ શિક્ષણ એ તો આજીવન ચાલતી પ્રક્રિયા છે. આજના જમાનામાં જ્ઞાન મેળવવા માટે પુસ્તકોની સાથે સાથે લોકોના અનુભવો અને પ્રકૃતિના રહસ્યોને પણ સમજવા જરૂરી છે. જે વ્યક્તિ દરેક વ્યક્તિ પાસે એક નવું શિક્ષણ જુએ છે તે ક્યારેય હારી શકતી નથી.
જે નથી સમજાતું તેને સમજવાની કોશિશ કરવી એ જ સાચી બુદ્ધિ છે. બુદ્ધિનો અર્થ માત્ર જટિલ ગણિત ઉકેલવો નથી પણ જીવનના ગૂઢ સત્યો સામે નતમસ્તક થવું પણ છે. જે વસ્તુ નથી સમજાતી, તે તમારા ઈગો (અહંકાર) ને તોડે છે અને ઈગો તૂટ્યા પછી જ જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રવેશ કરી શકે છે. જીવનના દરેક વળાંક પર પોતાની જાતને પૂછો કે આજે મેં એવી કઈ નવી વસ્તુ શીખી જેનો મને સવારે ખ્યાલ નહોતો? અને કઈ એવી વસ્તુ છે જેને સમજવા માટે મારે હજુ વધુ સમય આપવાની જરૂર છે? આ સવાલ જ તમને જીવનભર વિદ્યાર્થી બનાવી રાખશે અને વિદ્યાર્થી જ સાચો જ્ઞાની બની શકે છે.
શું તમારા જીવનમાં એવી કોઈ બાબત છે જે તમને વર્ષોથી નથી સમજાઈ અને તમને લાગે છે કે તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવાથી તમારું જીવન બદલાઈ શકે છે?
