आपल्या मौल्यवान प्रतिसादांचा आदर करून आणि वाचनाचा अनुभव अधिक समृद्ध व्हावा या उद्देशाने, यापुढे दोन लहान प्रकरणे एकत्र करून एका भागात प्रकाशित केली जातील.------------------------------
📖 कवी कलश: स्वराज्यनिष्ठ महाकवी
✒️ प्रकरण ५: मुघल आणि औरंगजेबाविरुद्धचा संघर्ष
⚔️ औरंगजेबाचे दक्षिणेतील आक्रमण आणि स्वराज्यावरील संकट
सन १६८१ मध्ये मुघल बादशहा औरंगजेब आपले अफाट सैन्य, अथांग खजिना आणि तोफखाना घेऊन दख्खन (दक्षिण भारत) जिंकण्याच्या ईर्षेने महाराष्ट्रात उतरला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी निर्माण केलेले स्वराज्य मुळासकट उपटून टाकणे आणि छत्रपती संभाजी महाराजांना कैद करणे हाच त्याचा एकमेव हेतू होता. या अभूतपूर्व संकटाच्या काळात कवी कलश हे संभाजी महाराजांचे मुख्य रणनीतीकार म्हणून समोर आले. औरंगजेबाच्या अथांग सैन्याला तोंड देण्यासाठी त्यांनी आणि संभाजी राजांनी गनिमी काव्याची आणि आक्रमक युद्धाची नवी रणनीती आखली.
🛡️ मुघलांना दिलेली कडक टक्कर आणि मुत्सद्देगिरी
कवी कलश यांनी औरंगजेबाच्या सैन्याला केवळ युद्धभूमीवरच रोखले नाही, तर राजकीय पटलावरही त्याला शह दिला.
1. मुघल छावण्यांमध्ये बिघाड: कवी कलश यांना मुघलांची लष्करी रचना आणि फारसी भाषेचे उत्तम ज्ञान असल्यामुळे, त्यांनी मुघल सैन्यातील अंतर्गत मतभेदांचा फायदा उठवला. औरंगजेबाचे अनेक सरदार मराठ्यांना फितूर होतील अशी परिस्थिती त्यांनी निर्माण केली.
2. शहजादा अकबराचा बुद्धिबळासारखा वापर: औरंगजेबाचा बंडखोर मुलगा शहजादा अकबर याला स्वराज्यात आश्रय देऊन, कवी कलश यांनी औरंगजेबाच्या मनात कायमची धास्ती निर्माण केली. जोपर्यंत अकबर संभाजी महाराजांसोबत होता, तोपर्यंत औरंगजेबाला उत्तर भारतातून नवीन सैन्य आणणे कठीण जात होते.
3. चौथाई आणि सरदेशमुखीची वसुली: मुघल प्रदेशांवर स्वाऱ्या करून तिथून महसूल गोळा करण्याची योजना कवी कलश यांनी आखली, ज्यामुळे औरंगजेबाची आर्थिक कोंडी झाली.
🏹 रणमैदानातील शौर्य आणि कलश यांचे नेतृत्व
औरंगजेबाने स्वराज्याला चारही बाजूंनी घेरले होते. जंजिऱ्याचे सिद्दी, गोव्याचे पोर्तुगीज आणि मुघल सरदार जसे की शहाबुद्दीन खान आणि मुकर्रब खान हे स्वराज्यावर सातत्याने हल्ले करत होते. अशा वेळी कवी कलश स्वतः लष्करी पोशाख घालून, हातात तलवार घेऊन मैदानात उतरले.
मुघल सैन्याने जेव्हा रामशेज किल्ल्याला वेढा घातला होता, तेव्हा कवी कलश यांनी त्या किल्ल्याला रसद आणि दारूगोळा पुरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. संभाजी महाराजांच्या गैरहजेरीत त्यांनी अनेकदा मराठा सैन्याचे मनोबल वाढवले आणि औरंगजेबाचे स्वराज्य अवघ्या काही महिन्यांत जिंकण्याचे स्वप्न सलग नऊ वर्षे धुळीस मिळवले. या प्रदीर्घ संघर्षामुळे औरंगजेब इतका चिडला होता की, तो संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांना आपल्या मार्गातील सर्वात मोठे काटे मानू लागला होता.
📖 प्रकरणातील विशेष कविता (ब्रज भाषा)
मुघलांच्या अथांग सैन्याला पाहूनही न घाबरता, संभाजी महाराज औरंगजेबाचा अभिमान कसा चूर करत आहेत, याचे वर्णन कवी कलश यांनी एका वीर रसाच्या कवितेत केले आहे:
दळ गाजे मुघल को, चहुं ओर चढी धाय ।
शंभू सिंह गर्जत तहां, गढपती मुकुट सुभाय ।।
कवितेचा सविस्तर अर्थ:
या काव्यात कवी कलश म्हणतात, "मुघलांचे अथांग सैन्य चारही बाजूंनी गर्जना करत, स्वराज्यावर चालून येत आहे. परंतु अशा भीषण परिस्थितीतही, स्वराज्याचा मुकुटमणी असलेला सिंहसमान शंभू राजा गडकिल्ल्यांच्या साथीने रणमैदानात निर्भयपणे गर्जत उभा आहे." कवी कलश यांच्या या ओळींमधून त्या काळातील मराठ्यांचा दुर्दम्य आत्मविश्वास आणि शत्रूला न डगमगता तोंड देण्याची वृत्ती स्पष्टपणे दिसून येते.
------------------------------
✒️ प्रकरण ६: संगमेश्वरची पकड आणि हालअपेष्टा
🍂 संगमेश्वरचे छावणी आणि फितुरीचे सावट
सन १६८९ च्या सुरुवातीला स्वराज्यावरील मुघलांचे संकट पराकोटीला पोहोचले होते. छत्रपती संभाजी महाराज आणि कवी कलश हे स्वराज्याच्या संरक्षणाची पुढील रणनीती आखण्यासाठी आणि काही कौटुंबिक वाद सोडवण्यासाठी कोकणातील 'संगमेश्वर' या अत्यंत दुर्गम आणि सुरक्षित मानल्या गेलेल्या ठिकाणी थांबले होते. संभाजी महाराजांसोबत त्यांचे मोजकेच अंगरक्षक आणि कवी कलश होते. ते लवकरच रायगडाकडे कूच करणार होते.
परंतु, स्वराज्याला बाहेरील शत्रूंपेक्षा घरातील फितुरांनी नेहमीच जास्त त्रास दिला. संभाजी महाराजांच्या कडक प्रशासनामुळे नाराज असलेले काही मराठे वतनदार मुघलांना फितूर झाले. कवी कलश यांच्यावर द्वेष करणाऱ्या या फितुरांनी संगमेश्वरच्या गुप्त मार्गांची आणि संभाजी महाराजांच्या मुक्कामाची खडान्खडा माहिती मुघल सरदार 'मुकर्रब खान' याला दिली. मुकर्रब खान हा कोल्हापूर जवळ छावणी टाकून बसला होता. माहिती मिळताच त्याने अत्यंत वेगाने आणि गुप्तपणे संगमेश्वरच्या दिशेने कूच केले.
⚔️ संगमेश्वरचा वेढा आणि कलश यांचा शेवटचा लढा
१ फेब्रुवारी १६८९ रोजी, मुकर्रब खान आणि त्याच्या हजारो सैनिकांनी अचानक संगमेश्वरच्या त्या वाड्याला चारही बाजूंनी वेढा घातला, जिथे संभाजी महाराज आणि कवी कलश मुक्कामी होते. अचानक झालेल्या या हल्ल्यामुळे मराठा सैन्याची धांदल उडाली. परंतु, अशा कठीण प्रसंगातही कवी कलश यांनी कच खाल्ली नाही.
कवी कलश यांनी तात्काळ हातात तलवार घेतली आणि संभाजी महाराजांना सुरक्षित बाहेर काढण्यासाठी ते मुघल सैन्यावर तुटून पडले. त्यांनी प्राणाची बाजी लावून मुघल सैनिकांशी निकराचा लढा दिला. या घनघोर लढाईत कवी कलश यांच्या उजव्या हाताला आणि पाठीवर मुघलांचा एक बाण लागला, ज्यामुळे ते गंभीर जखमी झाले आणि जमिनीवर कोसळले. आपल्या जीवलग मित्राला वाचवण्यासाठी आणि शत्रूचा प्रतिकार करण्यासाठी छत्रपती संभाजी महाराज स्वतः मैदानात उतरले. परंतु, शत्रूची संख्या अथांग होती. अखेर फितुरी यशस्वी झाली आणि मुघलांनी अत्यंत कपटाने छत्रपती संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांना जिवंत कैद केले.
⛓️ बहादूरगडावरील अमानुष हालअपेष्टा
कैद केल्यानंतर मुकर्रब खानने या दोन्ही सिंहांना साखळदंडात बांधून औरंगजेबाच्या छावणीकडे म्हणजे 'बहादूरगड' (ज्याला पुढे मराठ्यांनी 'पेडगाव' म्हटले) येथे नेले. औरंगजेबाने आपल्या विजयाचा उन्माद साजरा करण्यासाठी या दोघांची अभूतपूर्व विटंबना केली. त्यांना विदूषकाचे कपडे घालण्यात आले, डोक्यावर लाकडी टोप्या ठेवल्या गेल्या आणि उंटावर उलट्या दिशेने बसवून संपूर्ण मुघल छावणीत त्यांची धिंड काढण्यात आली.
मुघल सैनिक त्यांच्यावर दगड आणि चिखल फेकत होते, थुंकत होते आणि कवी कलश यांना 'कलुषा' (पापी/दुष्ट) म्हणून हिणवत होते. परंतु, या अमानुष विटंबनेदरम्यानही कवी कलश आणि संभाजी महाराज यांचे चेहरे शांत आणि निर्भय होते. त्यांच्या डोळ्यातील धग पाहून मुघल सरदारही आतून थरथरत होते. औरंगजेबाने त्यांच्यासमोर शरणागती पत्करण्याची, स्वराज्याचे किल्ले देण्याची आणि इस्लाम स्वीकारण्याची अट ठेवली, परंतु या दोघांनीही त्याला कडक शब्दांत नकार दिला.
📖 प्रकरणातील विशेष कविता (ब्रज भाषा)
धेंड काढली जात असताना आणि शारीरिक यातना दिल्या जात असतानाही, कवी कलश यांनी संभाजी महाराजांचे मनोबल वाढवण्यासाठी आणि औरंगजेबाला हिणवण्यासाठी उंटावर बसूनच एक अजरामर दोहा रचला:
यावन रावन की सभा, संभू बंध्यो बजरंग ।
लह्यो न कछू घटती भई, दिन दिन दुनो रंग ।।
कवितेचा सविस्तर अर्थ:
हा दोहा कवी कलश यांनी अत्यंत क्लेशदायक परिस्थितीत रचला. ते संभाजी महाराजांकडे बघून म्हणतात, "हे राजा, औरंगजेबाची ही सभा म्हणजे क्रूर रावण आणि राक्षसांची सभा आहे. या सभेमध्ये तुम्ही (संभाजी महाराज) प्रत्यक्ष हनुमानाप्रमाणे (बजरंगबली) साखळदंडाने बांधलेले आहात. परंतु, यामुळे तुमच्या तेजात आणि प्रतिष्ठेत तीळमात्रही घट झालेली नाही, उलट तुमचा पराक्रम आणि तुमचे तेज दिवसागणिक दुप्पट वेगाने चमकत आहे." अत्यंत कठीण प्रसंगातही आपल्या राजाची तुलना थेट देवाशी करून त्यांचे मनोबल वाढवणारा हा कवी कलश यांचा दोहा इतिहासात सुवर्णअक्षरांनी लिहिला गेला आहे.
------------------------------
भेटू पुढील भागात... जय जिजाऊ! 🚩 जय शिवराय! 🚩 ⭐
