"એક ભાઈ જેણે પાતાળમાં જઈને અસુરોનો કાળ બન્યો, બીજો જેના રક્ષણ માટે સાક્ષાત્ હરિનું સુદર્શન ચક્ર ફરતું અને ત્રીજો જેની એક જ નજર કાળયવનને ભસ્મ કરવા સક્ષમ હતી સમ્રાટ માનધાતાના એ ત્રણ મહાબલી પુત્રોની અદ્ભુત રક્તગાથા રઘુવંશ."
#રઘુવંશ
ભાગ. 8 ચક્રવર્તીના ત્રણ મહાબાહુ ઉત્તરાધિકારી – પુરુકુત્સ, અંબરીષ અને મુચુકુંદ
ચક્રવર્તી સમ્રાટ માનધાતાના અણધાર્યા અને ભયાનક અવસાન પછી, અયોધ્યા પર શોકનું મોજું ફરી વળ્યું હતું. પૃથ્વીથી લઈને અડધા સ્વર્ગ સુધી જેની આણ ચાલતી હતી, એવા વિરાટ સમ્રાટના જવાથી સૂર્યવંશ નબળો ન પડે તે માટે તેમના ત્રણ પરમ તેજસ્વી અને દિવ્ય શક્તિઓથી સંપન્ન પુત્રો આગળ આવ્યા. આ ત્રણેય ભાઈઓએ સમસ્ત બ્રહ્માંડમાં પોતાની શૌર્યગાથાથી નવો ઇતિહાસ રચ્યો.
૧. જ્યેષ્ઠ પુત્ર: મહારાજ પુરુકુત્સ (નાગલોકનો તારણહાર)
પિતા પછી અયોધ્યાની મુખ્ય રાજગાદી પર મહારાજ પુરુકુત્સનો રાજ્યાભિષેક થયો. તેમના શાસનકાળ દરમિયાન પાતાળ લોકમાં રહેતા નાગરાજ વાસુકી અને સમસ્ત નાગવંશ પર 'મૌનેય' નામના ક્રૂર અસુરોએ ભયાનક આક્રમણ કરીને નાગલોકનો વૈભવ લૂંટી લીધો હતો. ભગવાન વિષ્ણુની આજ્ઞાથી નાગરાજની બહેન 'નર્મદા' પૃથ્વી પર પુરુકુત્સ પાસે સહાય માંગવા આવી. મહારાજ પુરુકુત્સે સાક્ષાત્ હરિના તેજથી સંપન્ન થઈને પાતાળ લોકમાં પ્રવેશ કર્યો અને ક્ષણભરમાં કરોડો મૌનેય અસુરોનો સર્વનાશ કરી નાખ્યો. આ ઉપકારના બદલામાં નાગરાજે પોતાની પરમ રૂપવતી બહેન નર્મદાના વિવાહ પુરુકુત્સ સાથે કરાવ્યા અને વરદાન આપ્યું કે જે મનુષ્ય આ બંનેનું સ્મરણ કરશે તેને ક્યારેય સર્પદંશ નહીં થાય. આ જ નાગકન્યા નર્મદા પાછળથી પૃથ્વી પર પરમ પાવન નદી સ્વરૂપે અવતરી.
૨. દ્વિતીય પુત્ર: રાજર્ષિ અંબરીષ (સુદર્શન ચક્રના સ્વામી)
બીજા પુત્ર અંબરીષ સૂર્યવંશના ઇતિહાસમાં 'પરમ ભાગવત' તરીકે અમર થયા. તેઓ આધ્યાત્મિક શક્તિ અને અપ્રતિમ ભક્તિના પ્રતીક હતા. ભગવાન વિષ્ણુ તેમની ભક્તિથી એટલા પ્રસન્ન હતા કે તેમણે અયોધ્યામાં અંબરીષની રક્ષા માટે પોતાના સર્વોચ્ચ અસ્ત્ર 'સુદર્શન ચક્ર'ને તૈનાત રાખ્યું હતું. એકવાર એકાદશીના વ્રતના પારણાં વખતે પરમ ક્રોધી દુર્વાસા ઋષિએ રાજા અંબરીષને નષ્ટ કરવા માટે 'કૃત્યા' નામની રાક્ષસી પ્રગટ કરી, ત્યારે સુદર્શન ચક્રે ક્ષણભરમાં એ રાક્ષસીનો વધ કરીને સામો દુર્વાસા ઋષિનો પીછો કર્યો હતો. ત્રણેય લોકમાં ભટક્યા પછી પણ જ્યારે કોઈ દેવ દુર્વાસાને બચાવી ન શક્યા, ત્યારે અંતે ઋષિએ પોતાનો જીવ બચાવવા માટે રાજા અંબરીષના ચરણોમાં જ શરણ લેવું પડ્યું હતું. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે સૂર્યવંશના રાજાઓ શસ્ત્રમાં જ નહીં, પણ ભક્તિમાં પણ અજેય હતા.
૩. તૃતીય પુત્ર: મહાબાહુ મુચુકુંદ (કાળયવનનો અંત કરનાર યોદ્ધા)
માનધાતાના ત્રીજા પુત્ર મુચુકુંદ એટલા પ્રચંડ યોદ્ધા હતા કે જ્યારે દેવ-અસુર સંગ્રામમાં અસુરો દેવતાઓ પર ભારે પડ્યા, ત્યારે દેવરાજ ઇન્દ્રએ મુચુકુંદ પાસે સહાય માંગી હતી. મુચુકુંદે હજારો વર્ષો સુધી સ્વર્ગમાં રહીને અસુરો સામે યુદ્ધ કર્યું અને દેવતાઓનું રક્ષણ કર્યું. જ્યારે કાર્તિકેય દેવોના સેનાપતિ બન્યા, ત્યારે ઇન્દ્રએ મુચુકુંદને વિશ્રામ કરવા કહ્યું અને વરદાન માંગવા કીધું. વર્ષોના યુદ્ધથી થાકેલા મુચુકુંદે ઘોર નિદ્રાનું વરદાન માંગ્યું અને શરત મૂકી કે જે કોઈ તેમની ઊંઘ બગાડશે, તે તેમની પ્રથમ દ્રષ્ટિ પડતાની સાથે જ ભસ્મ થઈ જશે. પાછળથી દ્વાપર યુગમાં, જ્યારે કાળયવને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો પીછો કર્યો, ત્યારે ભગવાને રણછોડ બનીને તેને એ ગુફામાં મોકલ્યો જ્યાં મુચુકુંદ સૂતા હતા. કાળયવને કૃષ્ણ સમજીને મુચુકુંદને લાત મારી. જેવા મુચુકુંદે નેત્રો ખોલ્યા, કાળયવન ત્યાં જ બળીને ભસ્મીભૂત થઈ ગયો.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૬ અને ૭), વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨ અને ૩) અને મહાભારત (સભા પર્વ).
ઐતિહાસિક ક્રમ: મહારાજ માનધાતા
ightarrow તેમના ત્રણ પુત્રો: પુરુકુત્સ (રાજગાદીના વારસદાર), અંબરીષ અને મુચુકુંદ.
ચક્રવર્તી સમ્રાટ માનધાતાના અણધાર્યા અને ભયાનક અવસાન પછી, અયોધ્યાના સામ્રાજ્યને સંભાળવાની ગુરુતર જવાબદારી તેમના જ્યેષ્ઠ પુત્ર મહારાજ પુરુકુત્સના ખભા પર આવી. પિતાના અકલ્પનીય અંતથી સમગ્ર રઘુકુળ શોકમાં ડૂબેલું હતું, પરંતુ સૂર્યવંશના લોહીમાં ક્યારેય લાચારી નહોતી વહી. પુરુકુત્સે સત્તા સંભાળતાની સાથે જ પૃથ્વી પર સૂર્યવંશની આણ ફરીથી સ્થાપિત કરી. પરંતુ વિધાતાએ આ પ્રતાપી રાજા માટે પૃથ્વીની સીમાઓ વટાવીને, પાતાળ લોકની ધરતી પર એક અજોડ ઇતિહાસ રચવાનો લેખ લખ્યો હતો.
તે સમયે પાતાળ લોકમાં વસતા નાગરાજ વાસુકી અને સમસ્ત નાગવંશ પર 'મૌનેય' નામના ગંધર્વો અને ક્રૂર અસુરોએ ભયાનક આક્રમણ કર્યું હતું. આ આક્રમણ સામાન્ય નહોતું; અસુરોએ નાગલોકના પવિત્ર તેજ સમાન અનેક રત્નો, દિવ્ય શક્તિઓ લૂંટી લીધી હતી અને સમસ્ત નાગ સામ્રાજ્યને બંધક બનાવી દીધું હતું. લાચાર બનેલા નાગરાજ વાસુકી પોતાના વંશના અસ્તિત્વને બચાવવા સાક્ષાત્ ભગવાન વિષ્ણુના શરણમાં ગયા. સૃષ્ટિના પાલનહારે નાગરાજને રહસ્યસ્ફોટ કરતા જણાવ્યું, "તમારા આ કાળનો અંત પૃથ્વી પર છે. અયોધ્યાના રાજા પુરુકુત્સના દેહમાં મારું જ તેજ પ્રવિષ્ટ થશે, અને તેઓ જ પાતાળને આ આતંકમાંથી મુક્ત કરાવશે."
ભગવાન વિષ્ણુની આજ્ઞાથી નાગરાજે પોતાની પરમ તેજસ્વી અને રૂપવતી બહેન 'નર્મદા' ને દૂત બનાવીને પૃથ્વી પર મોકલી. નર્મદાએ જ્યારે અયોધ્યાના રાજદરબારમાં આવીને રઘુકુળના વીરને પાતાળની આ કરુણ કથા સંભળાવી, ત્યારે પુરુકુત્સની ભુજાઓ ફાટવા લાગી. હરિની આજ્ઞા અને નાગલોકના રક્ષણ કાજે મહારાજ પુરુકુત્સે નર્મદાની સાથે પાતાળના અંધકારમય માર્ગોમાં પ્રવેશ કર્યો.
પાતાળ લોકની ધરતી પર સૂર્યવંશી વીર પુરુકુત્સ અને અસુર સેના વચ્ચે એક પ્રલયકારી યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. આ યુદ્ધમાં પુરુકુત્સ માત્ર એક રાજા તરીકે નહીં, પણ સાક્ષાત્ નારાયણના આવેશ-અવતાર તરીકે લડી રહ્યા હતા. તેમના ધનુષમાંથી છૂટતા પ્રત્યેક બાણમાં ભગવાન વિષ્ણુનું તેજ હતું, જે અંધકારને ચીરી રહ્યું હતું. મહારાજ પુરુકુત્સે અજોડ યુદ્ધ કૌશલ્ય બતાવીને ક્ષણભરમાં કરોડો મૌનેય અસુરોનો સંહાર કરી નાખ્યો અને પાતાળને નાગવંશ માટે કાયમ માટે સુરક્ષિત બનાવી દીધું.
આ અભૂતપૂર્વ વિજય અને ઉપકારથી ગદગદ થઈને નાગરાજ વાસુકીએ પોતાની બહેન નર્મદાના વિવાહ મહારાજ પુરુકુત્સ સાથે કરાવ્યા. વિવાહના સમયે સમસ્ત નાગવંશે રાજા પુરુકુત્સને એક પરમ કલ્યાણકારી વરદાન આપ્યું: "હે સૂર્યવંશના મહારથી! પૃથ્વી લોક પર જે કોઈ પણ મનુષ્ય રાજા પુરુકુત્સના આ પરાક્રમ અને નાગકન્યા નર્મદાના પવિત્ર મિલનનું સાચા હૃદયથી સ્મરણ કરશે, તેને આ સૃષ્ટિમાં ક્યારેય સર્પદંશનો ભય નહીં રહે અને તેના શરીર પર કોઈ પણ પ્રકારના ઝેરની અસર નહીં થાય."
આ જ નાગકન્યા નર્મદા પાછળથી પૃથ્વી લોક પર પવિત્ર અને પરમ પાવન નદી સ્વરૂપે અવતરી. પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે કે નર્મદા નદીનું ઉદ્ગમ અને તેનો વેગ એટલો પ્રચંડ હતો કે પૃથ્વી તેના ભારથી ધ્રુજી ઉઠી હોત, પરંતુ મહારાજ પુરુકુત્સે પોતાના તપોબળ અને શૌર્યથી નર્મદાના એ પ્રવાહને પૃથ્વી પર શાંતિપૂર્વક વહેવા માટેનો માર્ગ આપ્યો. આથી જ આજે પણ સનાતન ધર્મમાં નર્મદા નદીના કાંઠે કાળ સર્પદોષની પૂજા થાય છે અને તેના સ્મરણ માત્રથી વિષના પ્રભાવનો નાશ થાય છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૭, શ્લોક ૧ થી ૩) અને વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૩).
વિશેષ તથ્ય: ભગવાન વિષ્ણુના તેજથી પુરુકુત્સે પાતાળમાં વિજય મેળવ્યો હોવાથી તેમને પુરાણોમાં 'નારાયણ અંશ' પણ કહેવામાં આવ્યા છે.
મહારાજ પુરુકુત્સ માત્ર પાતાળ લોકના જ તારણહાર નહોતા, પરંતુ પૃથ્વી લોક પર સૂર્યવંશના શાસનને એક સર્વોચ્ચ શિખર પર લઈ જનારા પરમ પ્રતાપી સમ્રાટ હતા. પિતા સમ્રાટ માનધાતાના અવસાન પછી જ્યારે ચારેય દિશાઓના શત્રુ રાજાઓએ અયોધ્યાને નબળી ધારીને માથું ઊંચકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે પુરુકુત્સે પોતાની ભુજાઓના બળે પૃથ્વીના સમીકરણો બદલી નાખ્યા હતા.
પૌરાણિક ઇતિહાસમાં ઉલ્લેખ છે કે મહારાજ પુરુકુત્સના દેહમાં જન્મજાત જ એક અદ્ભુત દિવ્ય શક્તિ હતી. તેમની ભુજાઓ એટલી પ્રચંડ અને વજ્ર સમાન હતી કે તેઓ કોઈ પણ આયુધ વગર માત્ર બાહુબળથી વિરાટ પર્વતોને પણ હચમચાવી શકતા હતા. જ્યારે તેમણે અયોધ્યાની રાજગાદી સંભાળી, ત્યારે પૃથ્વી પરના અનેક ક્રૂર અને અત્યાચારી રાજાઓએ સૂર્યવંશની આણ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો. અહંકારમાં અંધ થયેલા એ શત્રુઓએ અયોધ્યાની સીમાઓ પર આક્રમણ કરવાની ધૃષ્ટતા કરી.
પરંતુ મહારાજ પુરુકુત્સે રણમેદાનમાં એવો તાંડવ મચાવ્યો કે શત્રુ સેનાના વ્યુહ વિખરાઈ ગયા. પુરુકુત્સના ધનુષની પણછનો ટંકાર અને તેમની ગર્જના સાંભળીને જ દુશ્મનોના હૃદય થથરી જતા હતા. તેમણે એક પછી એક એમ તમામ વિરોધી રાજાઓને યુદ્ધમાં ધૂળ ચાટતા કર્યા અને જે રાજાઓ ક્યારેય કોઈના ગુલામ નહોતા બન્યા, તે તમામ અહંકારી શાસકોને અયોધ્યાના દાસત્વ (શરણાગતિ) સ્વીકારવા મજબૂર કરી દીધા. તેમના આ પ્રચંડ પરાક્રમ, શત્રુઓના દમન અને સમસ્ત પૃથ્વીને ભયમુક્ત કરવાના કારણે જ પુરાણોમાં તેમને 'ચક્રવર્તી સમ્રાટ' અને 'શત્રુમર્દન' ની પદવી આપવામાં આવી છે. તેમનો આ વિજયકાળ સૂર્યવંશના ઇતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત થયો, જેણે સાબિત કર્યું કે રઘુકુળનો પ્રત્યેક નાયક પોતાના વંશના ગૌરવની રક્ષા કરવા માટે સાક્ષાત્ કાળ બનવાની ક્ષમતા રાખે છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૩), શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૭) અને મહાભારત (દ્રોણ પર્વ).
વિશેષ તથ્ય: મહારાજ પુરુકુત્સ દ્વારા પૃથ્વી પરના સમસ્ત શત્રુ રાજાઓનો પરાભવ કરીને સૂર્યવંશની અખંડ ધાક બેસાડવાનો ભવ્ય પ્રસંગ
મહારાજ પુરુકુત્સનું જીવન માત્ર યુદ્ધો અને પાતાળ વિજય સુધી સીમિત નહોતું, પરંતુ તેમના જીવનનો ઉત્તરાર્ધ સૂર્યવંશ માટે એક મહાન આધ્યાત્મિક અને વંશ રક્ષણની કસોટી સમાન હતો. પૌરાણિક અને વૈદિક ઇતિહાસમાં ઉલ્લેખ છે કે જીવનના એક તબક્કે મહારાજ પુરુકુત્સ એક ભયાનક ધર્મસંકટમાં ઘેરાઈ ગયા હતા અને શત્રુઓ દ્વારા તેમને લાંબા સમય સુધી બંધક બનાવવામાં આવ્યા હતા અથવા તેઓ વનમાં વિલુપ્ત થઈ ગયા હતા.
તે સમયે અયોધ્યાની ગાદી નબળી પડી રહી હતી અને સૂર્યવંશનો આગામી વારસદાર હજુ જન્મ્યો નહોતો. મહારાજ પુરુકુત્સની પત્ની અને નાગકન્યા મહારાણી નર્મદા અયોધ્યાના ભવિષ્યને લઈને અત્યંત ચિંતિત હતા. વંશને નાશ થતો બચાવવા માટે અયોધ્યાના પરમ પવિત્ર સપ્તર્ષિઓએ (ઋષિઓએ) મહારાણી નર્મદાને એક વિશેષ દિવ્ય યજ્ઞ અને પૂજા કરવાનું સૂચન કર્યું. ઋષિઓના આદેશથી મહારાણીએ ભગવાન વિષ્ણુ અને સાક્ષાત્ ઇન્દ્રદેવની આરાધના કરી.
આ કઠોર સાધના અને તપોબળના પરિણામે, મહારાજ પુરુકુત્સની ગેરહાજરીમાં પણ ભગવાન વિષ્ણુના અંશથી નર્મદાના ગર્ભમાં એક પરમ તેજસ્વી પુત્રનું પ્રાગટ્ય થયું. આ દિવ્ય બાળકનું નામ 'ત્રસદ્સ્યુ' રાખવામાં આવ્યું, કારણ કે તેના જન્મ માત્રથી જ અસુરો અને દસ્યુઓ (લૂંટારુઓ-શત્રુઓ) ભયથી ધ્રુજવા લાગ્યા હતા.
આ ઘટનાનું મહત્વ એટલું વિરાટ છે કે સનાતન ધર્મના સર્વોચ્ચ ગ્રંથ ઋગ્વેદમાં (ચોથા મંડળમાં) મહારાજ પુરુકુત્સ અને તેમના પુત્ર ત્રસદ્સ્યુના આ દિવ્ય પ્રાગટ્યનો વિશેષ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. મહારાજ પુરુકુત્સે પોતાના તપોબળ અને નર્મદા સાથેના જોડાણથી અયોધ્યાને એવો પુત્ર આપ્યો જેણે આગળ જઈને સમસ્ત આર્યાવર્ત પર એકચક્રી શાસન કર્યું. સૂર્યવંશના ઇતિહાસમાં પુરુકુત્સ એક એવા રાજા તરીકે અમર થયા જેમના વંશની રક્ષા માટે ખુદ વેદોની ઋચાઓ સાક્ષી પૂરે છે.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: ઋગ્વેદ (મંડળ ૪, સૂક્ત ૪૨), શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૭) અને વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૩).
વિશેષ તથ્ય: પુરુકુત્સ અને નર્મદાના પુત્ર 'ત્રસદ્સ્યુ'ના જન્મની વૈદિક કથા, જે સૂર્યવંશને વેદો સાથે સીધો જોડે છે.
મહારાજ પુરુકુત્સ માત્ર શસ્ત્રોના વિજેતા નહોતા, પરંતુ તેઓ પ્રકૃતિના અદ્રશ્ય નિયમો અને માયાવી શક્તિઓને પણ નિયંત્રિત કરવાની અદ્ભુત ક્ષમતા ધરાવતા હતા. પાતાળ લોકમાં મૌનેય અસુરોનો વધ કર્યા પછી, જ્યારે નાગરાજ વાસુકીએ પોતાની પરમ તેજસ્વી બહેન નર્મદાના વિવાહ મહારાજ પુરુકુત્સ સાથે કરાવ્યા, ત્યારે આ સંબંધ માત્ર બે રાજવી પરિવારોનું મિલન નહોતો, પણ પૃથ્વી લોક અને પાતાળ લોકના મહાસંગમની શરૂઆત હતી.
પૌરાણિક રહસ્ય મુજબ, નાગકન્યા નર્મદા જ્યારે પૃથ્વી પર મહારાણી બનીને પધાર્યા, ત્યારે તેમનું અસ્તિત્વ સાક્ષાત્ એક દિવ્ય અને પ્રચંડ જળ-તત્વ સમાન હતું. એક સમય એવો આવ્યો જ્યારે નર્મદાને પૃથ્વીના કલ્યાણ માટે નદી સ્વરૂપે વહેવાનું આહવાન મળ્યું. પરંતુ, તેમનો વેગ અને પ્રવાહ એટલો ભયાનક હતો કે જો તેઓ સીધા જ સ્વર્ગ કે પાતાળમાંથી ધરતી પર પ્રગટ થાત, તો સમસ્ત પૃથ્વી લોક એ જળના પ્રલયમાં ડૂબી ગયું હોત અને ધરાના બે ટુકડા થઈ ગયા હોત.
આ ઘોર સંકટ સમયે અયોધ્યાના નાયક મહારાજ પુરુકુત્સ આગળ આવ્યા. તેમણે પોતાની પત્નીના એ રૌદ્ર અને પ્રલયકારી સ્વરૂપને શાંત કરવા માટે વર્ષો સુધી કઠોર તપસ્યા કરી. પુરુકુત્સે પોતાના સૂર્યવંશી તપોબળ, પ્રેમ અને અમોઘ ઈશ્વરીય શક્તિના પ્રભાવથી નર્મદાના એ પ્રચંડ પ્રવાહને પૃથ્વી પર ઝીલ્યો અને તેને નિયંત્રિત કરીને પવિત્ર અમરકંટકના પર્વતોમાંથી એક શાંત, કલ્યાણકારી નદી તરીકે વહેવાનો માર્ગ આપ્યો. પુરુકુત્સના આ વિરાટ ત્યાગ અને પરાક્રમને કારણે જ નર્મદા ધરતી પર વિનાશક બનવાને બદલે સમસ્ત માનવજાત માટે મોક્ષદાયી ગંગા સમાન પવિત્ર નદી બની શકી. આ દિવ્ય ઘટના સાબિત કરે છે કે સૂર્યવંશના રાજાઓ માત્ર શત્રુઓનું લોહી વહાવવામાં જ નહીં, પણ પ્રકૃતિના રૌદ્ર સ્વરૂપને પ્રજાના કલ્યાણ માટે અમૃત બનાવવામાં પણ કુશળ હતા.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૩), શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૭) અને સ્કાન્દ પુરાણ (નર્મદા ખંડ).
વિશેષ તથ્ય: નાગકન્યા નર્મદાના પૃથ્વી પર નદી સ્વરૂપે અવતરણ વખતે મહારાજ પુરુકુત્સ દ્વારા તેમના વેગને નિયંત્રિત કરી પૃથ્વીની રક્ષા કરવાનો અલૌકિક પ્રસંગ.
#શ્રીરામ #સનાતનધર્મ
#ધર્મ #હિન્દુધર્મ #અનેરી #ગુજરાતીસાહિત્ય
