લગ્નની ઉંમર: ૨૧થી ૨૯ સુધીની સફર — પ્રગતિ કે નવી સમસ્યા?
એક સમય હતો જ્યારે આપણા સમાજમાં છોકરાઓ માટે ૨૧-૨૨ વર્ષની ઉંમર અને છોકરીઓ માટે ૧૮-૨૦ વર્ષની ઉંમર આસપાસ લગ્ન સામાન્ય માનવામાં આવતા. ભણતર પૂરું થયું કે નોકરી-ધંધાની શરૂઆત થઈ અને જીવનસાથી સાથે ઘર વસાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ જતી.
આજે પરિસ્થિતિ ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ, કારકિર્દી, આર્થિક સ્વતંત્રતા, શહેરનું જીવન, વ્યક્તિગત પસંદગી અને બદલાતી સામાજિક વિચારસરણીને કારણે ઘણા યુવાનો લગ્ન ૨૮-૩૦ વર્ષની આસપાસ કરે છે.
પરંતુ અહીં એક ખૂબ મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે—
“લગ્ન મોડાં કરવાથી આપણે જીવનને વધુ સારી રીતે જીવી રહ્યા છીએ કે જીવનના એક મહત્વના અધ્યાયને જ મોડો કરી રહ્યા છીએ?”
આ પ્રશ્નનો જવાબ “લગ્ન વહેલાં સારાં કે મોડાં?” એટલો સરળ નથી. કારણ કે બંનેના ફાયદા પણ છે અને ગેરફાયદા પણ.
પહેલાં વહેલાં લગ્ન કેમ થતાં?
પહેલાના સમયમાં જીવનનો મુખ્ય હેતુ આજની સરખામણીમાં અલગ હતો. શિક્ષણ મર્યાદિત હતું, કારકિર્દીની પસંદગીઓ ઓછી હતી અને સંયુક્ત કુટુંબની વ્યવસ્થા મજબૂત હતી.
૨૧ વર્ષની ઉંમરે છોકરો કમાવા લાગતો અને ૧૮ વર્ષની ઉંમરે છોકરી ઘર-પરિવારની જવાબદારી સંભાળવા તૈયાર માનવામાં આવતી.
લગ્ન માત્ર બે વ્યક્તિઓનું જોડાણ નહોતું; બે પરિવારોનું જોડાણ હતું.
સંબંધોમાં “એડજસ્ટમેન્ટ”ને મહત્વ આપવામાં આવતું. વ્યક્તિગત પસંદગી કરતાં પરિવારની પસંદગી વધારે મહત્વની હતી.
આ મોડેલમાં ઘણી મજબૂત બાબતો હતી, પરંતુ તેની મર્યાદાઓ પણ હતી. ખાસ કરીને છોકરીઓના શિક્ષણ, કારકિર્દી અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને પૂરતી તક મળતી નહોતી.
આજે ૨૯ વર્ષે લગ્ન કેમ?
આજની પેઢી પહેલાં ભણે છે, પછી નોકરી કરે છે, પોતાનું સ્થાન બનાવે છે અને પછી લગ્ન વિશે વિચારે છે.
એક છોકરો કદાચ ૨૨-૨૩ વર્ષે ગ્રેજ્યુએટ થાય, ત્યારબાદ ઉચ્ચ અભ્યાસ કરે, નોકરીમાં સ્થિર થવાનો પ્રયત્ન કરે, ઘર-કાર ખરીદવાનું વિચારે અને પછી લગ્ન કરે.
છોકરીઓ માટે પણ પરિસ્થિતિમાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. આજે તેઓ ડોક્ટર, એન્જિનિયર, મેનેજર, ઉદ્યોગસાહસિક, શિક્ષક, વકીલ, વૈજ્ઞાનિક અને અનેક ક્ષેત્રોમાં પોતાની કારકિર્દી બનાવી રહી છે.
આ પરિવર્તન નિઃશંકપણે સમાજની પ્રગતિનું ચિહ્ન છે.
પરંતુ…
પ્રગતિનો અર્થ માત્ર લગ્ન મોડાં થવો નથી. પ્રગતિનો સાચો અર્થ છે—યોગ્ય ઉંમરે યોગ્ય સમજણ સાથે યોગ્ય નિર્ણય લેવો.
વહેલા લગ્નના ફાયદા
વહેલા લગ્નનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે પતિ-પત્ની જીવનની શરૂઆત સાથે કરી શકે છે. બંને સાથે સંઘર્ષ કરે છે, સાથે કમાય છે, સાથે ઘર બનાવે છે અને સાથે આગળ વધે છે.
યુવાનીમાં શરીર અને મનમાં ઊર્જા વધારે હોય છે. પરિવાર અને બાળકોની જવાબદારી વહેલી ઉંમરે સ્વીકારવાથી આગળના વર્ષોમાં બાળકો મોટા થઈ જાય ત્યારે દંપતી પાસે પોતાનાં જીવન માટે વધુ સમય રહી શકે છે.
બીજો ફાયદો એ છે કે પેઢીઓ વચ્ચેનું અંતર ઓછું રહે છે. માતા-પિતા અને બાળકો વચ્ચે મિત્રતાસભર સંબંધ વિકસવાની શક્યતા રહે છે.
પરંતુ આ બધું ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે બંને વ્યક્તિઓ માનસિક અને આર્થિક રીતે લગ્ન માટે તૈયાર હોય.
વહેલા લગ્નના ગેરફાયદા
જો વ્યક્તિ હજુ પોતાનું શિક્ષણ પૂરું ન કરી હોય, કારકિર્દી વિશે સ્પષ્ટતા ન હોય અથવા ભાવનાત્મક રીતે પરિપક્વ ન હોય તો વહેલા લગ્ન મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
ખાસ કરીને છોકરીનું શિક્ષણ અથવા કારકિર્દી અધૂરી રહી જાય તો લાંબા ગાળે અસંતોષ પેદા થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, નાની ઉંમરે વ્યક્તિ પોતાની પસંદગી, સ્વભાવ અને જીવનના લક્ષ્યો વિશે સંપૂર્ણ રીતે સ્પષ્ટ ન હોય. પરિણામે થોડાં વર્ષો પછી બંનેના વિચારોમાં મોટો તફાવત જણાઈ શકે છે.
૨૯ વર્ષે લગ્નના ફાયદા
૨૯ વર્ષની ઉંમરે વ્યક્તિ સામાન્ય રીતે જીવન વિશે વધુ અનુભવ મેળવી ચૂકી હોય છે.
તેને ખબર હોય છે કે તેને જીવનમાં શું જોઈએ છે અને શું નથી જોઈએ.
કારકિર્દી અંગે થોડી સ્થિરતા આવી શકે છે. આર્થિક આયોજન વધારે સમજદારીથી કરી શકાય છે.
લગ્ન જીવનસાથી પસંદ કરતી વખતે માત્ર દેખાવ કે આકર્ષણ કરતાં સ્વભાવ, મૂલ્યો, કારકિર્દી, પરિવાર અને ભવિષ્યની સમજણને વધુ મહત્વ આપી શકાય છે.
આ ઉંમરે વ્યક્તિ “લગ્ન એટલે મોજ” નહીં પરંતુ “લગ્ન એટલે ભાગીદારી અને જવાબદારી” સમજવાની વધુ સંભાવના ધરાવે છે.
પરંતુ મોડાં લગ્નનો એક બીજો ચહેરો પણ છે
અહીંથી વિચારવાની શરૂઆત થાય છે.
જો ૨૯ વર્ષ સુધી વ્યક્તિ સતત કહેતી રહે—
“પહેલાં ભણું, પછી નોકરી કરું, પછી પ્રમોશન લઉં, પછી ઘર લઉં, પછી પૈસા ભેગા કરું…”
તો પ્રશ્ન એ છે કે “પછી લગ્ન ક્યારે?”
જીવનમાં દરેક વસ્તુ માટે “પરફેક્ટ સમય”ની રાહ જોવામાં આવે તો કદાચ પરફેક્ટ સમય ક્યારેય આવે જ નહીં.
બીજો મુદ્દો છે માતા-પિતા બનવાનો.
ઉંમર વધે તેમ ગર્ભધારણ અને પ્રજનન સંબંધિત પડકારો કેટલાક લોકોમાં વધી શકે છે. ખાસ કરીને સ્ત્રીઓમાં ઉંમર સાથે પ્રજનનક્ષમતા ઘટે છે. તેથી લગ્ન અને સંતાન અંગેનો નિર્ણય માત્ર સામાજિક દબાણથી નહીં, પરંતુ વ્યક્તિગત આરોગ્ય અને ભવિષ્યની યોજના ધ્યાનમાં રાખીને લેવો જોઈએ.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન: “શું આપણે લગ્ન માટે તૈયાર છીએ?”
આ પ્રશ્ન ઉંમર કરતાં વધારે મહત્વનો છે.
૨૧ વર્ષની ઉંમરે કોઈ વ્યક્તિ અત્યંત પરિપક્વ હોઈ શકે છે અને ૩૦ વર્ષની ઉંમરે પણ કોઈ વ્યક્તિ સંબંધની જવાબદારી માટે તૈયાર ન હોય.
લગ્ન માટે ઉંમર કરતાં પાંચ બાબતો વધારે મહત્વની છે—
માનસિક પરિપક્વતા, આર્થિક સમજણ, સંવાદ કરવાની ક્ષમતા, જવાબદારી સ્વીકારવાની તૈયારી અને એકબીજાના સ્વપ્નોનું સન્માન.
લગ્ન એ બે વ્યક્તિઓનું “સેટલ થવું” નથી.
લગ્ન એટલે બે વ્યક્તિઓનું એકબીજાના વિકાસમાં ભાગીદાર બનવું.
આજની પેઢીએ કઈ ભૂલ ન કરવી જોઈએ?
એક ભૂલ છે—માત્ર સમાજના દબાણથી વહેલા લગ્ન કરવા.
બીજી ભૂલ છે—માત્ર કારકિર્દીના નામે લગ્નને અનંત સમય સુધી ટાળતા રહેવું.
ત્રીજી અને સૌથી મોટી ભૂલ છે—લગ્ન માટે જીવનસાથીમાં “પરફેક્શન” શોધવું.
કારણ કે પરફેક્ટ વ્યક્તિ કોઈ નથી.
સાચો જીવનસાથી એ છે જેની સાથે મતભેદ હોવા છતાં સંવાદ થઈ શકે, મુશ્કેલીમાં એકબીજાની બાજુએ ઊભા રહી શકાય અને બંને પોતપોતાના સપનાઓ સાથે આગળ વધી શકે.
તો ૨૧ સારું કે ૨૯?
આ પ્રશ્નનો એક જ જવાબ નથી.
૨૧ વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કરનાર સુખી થઈ શકે છે અને ૨૯ વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કરનાર પણ સુખી થઈ શકે છે.
અને તેનું ઉલટું પણ સાચું છે.
લગ્નની સફળતા ઉંમરથી નક્કી થતી નથી; સંબંધની ગુણવત્તા, સમજણ અને જવાબદારીથી નક્કી થાય છે.
પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે—
પહેલાની પેઢી કદાચ લગ્નને જીવનની શરૂઆત માનતી હતી.
આજની પેઢી લગ્નને જીવનની બધી બાબતો “સેટ” થયા પછીનું પગથિયું માને છે.
પરંતુ જીવન ક્યારેય સંપૂર્ણ રીતે “સેટ” થતું નથી.
નોકરીમાં સમસ્યા આવશે. ધંધામાં ઉતાર-ચઢાવ આવશે. પૈસાની જરૂરિયાત બદલાશે. બાળકો આવશે. માતા-પિતા વૃદ્ધ થશે. સ્વાસ્થ્યમાં ફેરફાર આવશે.
એટલે કદાચ લગ્ન માટે “બધું પરફેક્ટ થઈ જાય” તેની રાહ જોવી એ જ સૌથી મોટી ભૂલ હોઈ શકે.
અંતે એક વિચાર…
૨૧ વર્ષે લગ્ન એટલે કદાચ જીવનસાથી સાથે જીવન બનાવવાનું શરૂ કરવું.
૨૯ વર્ષે લગ્ન એટલે કદાચ પહેલેથી બનાવેલા જીવનમાં જીવનસાથીને જોડવો.
બંને રસ્તા સાચા હોઈ શકે.
પરંતુ સવાલ એ નથી કે “લગ્ન વહેલાં કે મોડાં?”
સાચો સવાલ છે—
“શું આપણે એવી વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી રહ્યા છીએ જેની સાથે માત્ર સુખ વહેંચી શકીએ, કે એવી વ્યક્તિ સાથે જેની સાથે મુશ્કેલી પણ સહન કરી શકીએ?”
કારણ કે લગ્નની સાચી કસોટી લગ્નના દિવસે નથી થતી.
તેની કસોટી થાય છે ત્યારે…
જ્યારે પૈસા ઓછા હોય,
જ્યારે મતભેદ થાય,
જ્યારે બીમારી આવે,
જ્યારે કારકિર્દીમાં નિષ્ફળતા મળે,
જ્યારે બાળકોની જવાબદારી આવે,
અને જ્યારે બંનેમાંથી કોઈ એક કહે—
“હવે હું થાકી ગયો છું…”
ત્યારે સામેની વ્યક્તિ કહે—
“ચિંતા ન કર, આપણે સાથે છીએ.”
કદાચ આ જ લગ્નની સૌથી મોટી વ્યાખ્યા છે.
ઉંમર ૨૧ હોય કે ૨૯—લગ્ન ત્યારે જ કરવા જોઈએ જ્યારે “હું”માંથી “આપણે” બનવાની તૈયારી આવી ગઈ હોય.
અને કદાચ આજની પેઢી માટે સૌથી મોટો વિચાર આ જ છે—
“લગ્નમાં મોડું થવું એટલું જોખમી નથી, જેટલું ખોટી વ્યક્તિ સાથે વહેલું લગ્ન કરવું… અને યોગ્ય વ્યક્તિ મળ્યા પછી માત્ર ‘હજુ સમય છે’ કહીને જીવનની એક સુંદર તક ગુમાવી દેવી.”
Ashish નાં આશિષ
