ਦੋਸਤੀ — ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਹਿਸਾਸਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਾਂ-ਪਿਉ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਨਹੀਂ ਚੁਣਦੇ। ਪਰ ਦੋਸਤੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਚੁਣਦੇ ਹਾਂ।ਦੋਸਤੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਖੂਨ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਨੇੜੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।ਦੋਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠੇ ਹੱਸਣ, ਘੁੰਮਣ ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ। ਦੋਸਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਕਹੇ ਵੀ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਆਰਵ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਦੀ।ਆਰਵ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਈ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ—ਭਰੋਸਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ।ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਬੀਰ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੱਸਮੁੱਖ, ਖੁਸ਼ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਅਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਕਬੀਰ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਉਦਾਸੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਕ ਬਰਸਾਤੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਹੋਈ।ਆਰਵ ਬੱਸ ਸਟਾਪ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਇੰਨੇ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਆਇਆ।“ਭਰਾ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ!”ਆਰਵ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਿਆ।ਕਬੀਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਰਵ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਈ ਕਿਤਾਬ 'ਤੇ ਪਈ।ਉਹ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,“ਤੁਸੀਂ ਖੁਦ ਭਿੱਜ ਰਹੇ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?”ਆਰਵ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ,“ਕਿਤਾਬ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗੀ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਣਨਾ ਪਵੇਗਾ।”ਕਬੀਰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਸ ਪਿਆ।ਉਸ ਦਿਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਬੱਸ ਆਈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।ਪਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਆਰਵ ਬੱਸ ਸਟਾਪ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਕਬੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।ਕਬੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ,“ਅੱਜ ਕਿਤਾਬ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?”ਆਰਵ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਅੱਜ ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਵੀ ਛਤਰੀ ਹੈ।”ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ।ਸ਼ਾਇਦ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਗੱਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਗਹਿਰੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਕਾਲਜ ਜਾਂਦੇ। ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਘੰਟਿਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ, ਡਰ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ।ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਬੀਰ ਨੇ ਆਰਵ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ,“ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਕੀ ਹੈ?”ਆਰਵ ਕੁਝ ਪਲ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ,“ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣ ਹੋਵੇ।”ਕਬੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ,“ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਤਾਂ ਕਹਿਣ—ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਸੀ।”ਆਰਵ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।”ਕਬੀਰ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,“ਇੰਨੀ ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਹੋਣ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ?”ਦੋਵੇਂ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ।ਸਮਾਂ ਬੀਤਦਾ ਗਿਆ।ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਯਾਦਾਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਕਦੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ 'ਤੇ ਝਗੜਦੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਸਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ।ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਰਵ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ।ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਫੋਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ।ਕਬੀਰ ਉਸਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ।ਉਸਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾਇਆ।“ਆਰਵ, ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ।”ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।ਕਬੀਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਬੈਠ ਗਿਆ।“ਠੀਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੈਠਦਾ ਹਾਂ।”ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ,“ਤੂੰ ਇੱਕ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿੱਚ ਫੇਲ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।”ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।ਕਬੀਰ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਹਾ,“ਜੇ ਤੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਗਾਣਾ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।”ਤੁਰੰਤ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।ਆਰਵ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,“ਪਲੀਜ਼, ਇਹ ਨਾ ਕਰੀਂ!”ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ।ਉਸ ਦਿਨ ਆਰਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ।ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਆਇਆ।ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਹ ਉਸਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਆਰਵ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਾ।ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ।ਕਬੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ,“ਦੇਖੀਂ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਂਗਾ।”ਆਰਵ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,“ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇਂਗਾ।”ਕਬੀਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਇਨਸਾਨ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਤਾ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ।”ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕਬੀਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।ਪਹਿਲੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਕੰਮ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧ ਗਿਆ। ਫੋਨ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਦੂਰੀ ਵਧਣ ਲੱਗੀ।ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਬੀਤ ਗਏ।ਆਰਵ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਬੀਰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ।ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਆਰਵ ਹੁਣ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ।ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ।ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਸਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ।ਉਹ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਕਾਰਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਚਾਨਕ ਆਰਵ ਦੇ ਫੋਨ 'ਤੇ ਕਬੀਰ ਦੀ ਕਾਲ ਆਈ।“ਆਰਵ…”ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਸੀ।ਆਰਵ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪੁੱਛਿਆ,“ਕੀ ਹੋਇਆ?”ਕਬੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ,“ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬੀਅਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।”ਆਰਵ ਨੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਹਾ,“ਮੈਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।”ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਬਾਅਦ ਆਰਵ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।ਕਬੀਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ, ਡਰ ਅਤੇ ਬੇਬਸੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ।ਆਰਵ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਬੈਠ ਗਿਆ।ਕਬੀਰ ਨੇ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ।“ਤੂੰ ਆ ਗਿਆ?”ਆਰਵ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਤੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।”ਕਬੀਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ।“ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।”ਆਰਵ ਨੇ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ।”ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ।ਉਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਇਆ ਕਿ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਆਰਵ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਦਵਾਈਆਂ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਕਬੀਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।ਕਬੀਰ ਨੇ ਆਰਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ,“ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਇਹ ਅਹਿਸਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁਕਾ ਸਕਦਾ।”ਆਰਵ ਹੱਸਿਆ।“ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”ਕਬੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ,“ਫਿਰ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?”ਆਰਵ ਨੇ ਕਿਹਾ,“ਸਿਰਫ਼ ਸਾਥ।”ਸਮਾਂ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਨੌਕਰੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ।ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ।ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਤੇ ਮਿਲੇ।ਸ਼ਹਿਰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।ਸੜਕਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਸਨ।ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ।ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ।ਕਬੀਰ ਨੇ ਕਿਹਾ,“ਆਰਵ, ਸਾਡੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਯਾਦ ਹੈ?”ਆਰਵ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,“ਹਾਂ। ਤੂੰ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਸੀ।”ਕਬੀਰ ਬੋਲਿਆ,“ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।”ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ।ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕਬੀਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ,“ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੋਸਤੀ ਕੀ ਹੈ?”ਆਰਵ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ,“ਦੋਸਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ।ਦੋਸਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ।ਦੋਸਤੀ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਨਹੀਂ।ਦੋਸਤੀ ਉਹ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਦਿਨ ਗੱਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।”ਕਬੀਰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ,“ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।”ਉਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਦਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ।ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਸੀ।ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਦੂਰੀ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।ਇਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਕੁਝ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਖਾ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੀ ਅਧੂਰੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਦੋਸਤ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਗੁਆਓ।ਪੈਸਾ ਦੁਬਾਰਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਖਰੀਦੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਪਰ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ ਮਿਲਣਾ—ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।ਦੋਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ।ਦੋਸਤੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ।ਦੋਸਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ।ਦੋਸਤੀ ਇੱਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੋ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
