માસ્તર અમીરચંદ
"હાથમાં ચાક-પેન પકડનારા એક શિક્ષકે જ્યારે બ્રિટિશ હકુમત સામે ક્રાંતિનો બોમ્બ ફેંક્યો, ત્યારે ઈતિહાસ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગયો—વાંચો દિલ્હીના એ અમર શહીદ માસ્તર અમીરચંદની સત્ય અને શૌર્યથી ભરેલી અદ્ભુત ગાથા!"
"હાથમાં પુસ્તક અને હૃદયમાં સ્વરાજની જવાળા,
શિક્ષકના વેશે ઊભો હતો દેશપ્રેમનો રખવાળ.
રક્તથી જેણે સિંચી માતૃભૂમિની આ પાવન ધરા,
તેના ચરણોમાં શીશ નમાવે દેશ આખો આજ!"
દિલ્હીની ઐતિહાસિક અને સાંકડી ગલીઓમાં ક્યારેક એક એવો શિક્ષક પણ રહેતો હતો, જેના એક હાથમાં દેશનું ચિંતન, ચિંતા અને વિદ્યાનું પુસ્તક હતું તો બીજા હાથમાં રાષ્ટ્રની સ્વતંત્રતાનું સળગતું સ્વપ્ન. એ મહામાનવનું નામ હતું—માસ્તર અમીરચંદ.
ઈ.સ. ૧૮૬૯માં દિલ્હીની પાવન ભોમકા પર જન્મેલા અમીરચંદ મૂળભૂત રીતે એક શિક્ષક હતા. પરંતુ તેઓ કેવળ વર્ગખંડમાં ચાર દીવાલો વચ્ચે ભણાવનારા સાધારણ અધ્યાપક નહોતા; તેઓ તો સમાજના આત્માને જગાડનારા યુગદ્રષ્ટા હતા. વિધવા-પુનર્વિવાહ, સ્ત્રી-શિક્ષણ અને સામાજિક જાગૃતિ જેવા વિષયોમાં એમની સક્રિય ભાગીદારી હતી. સ્વદેશી આંદોલનની ઉષ્મા જ્યારે દેશમાં પ્રસરી રહી હતી, ત્યારે તેમણે પોતાના વિચારોથી જનમાનસને પ્રજ્વલિત કર્યું હતું.
શિક્ષકનું સાચું કર્તવ્ય કેવળ ક્ષર અક્ષરો શીખવવાનું નથી, પણ સમાજ અને રાષ્ટ્રને શ્રેષ્ઠ દિશા આપવાનું છે.
शिक्षको ज्ञानसम्पन्नः प्रज्ञावान् सत्यवादी च।
राष्ट्रस्य मार्गदर्शी च स भवेत्पूजितः सदा॥
જે શિક્ષક જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ (જ્ઞાની), બુદ્ધિશાળી (વિવેકી) અને સત્યવાદી (હંમેશાં સત્ય બોલનારા) છે, તેમજ જે રાષ્ટ્રના સાચા માર્ગદર્શક છે, તે હંમેશાં સમાજમાં પૂજનીય અને આદરપાત્ર બને છે.
ધીમે ધીમે માસ્તર અમીરચંદનો સંપર્ક એવા આઝાદીના ઘેલા લોકો સાથે થયો, જેઓ ભારતમાતાને બ્રિટિશ શાસનની બેડીઓમાંથી મુક્ત કરાવવા માટે ગુપ્ત રીતે સક્રિય હતા. લાલા હરદયાળના સંપર્કે તેમના જીવનનો મોડ બદલી નાખ્યો. ત્યાર બાદ તેઓ રાસબિહારી બોસ જેવા મહાન ક્રાંતિકારીના નિકટતમ સહયોગી બન્યા. ઉત્તર ભારતમાં ક્રાંતિની જ્યોતને અખંડ રાખવામાં તેમણે નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી.
यस्मिन् देशे च यत्काले यस्माच्चैव समागतम् ।
तस्मै देशाय देहस्य दानं श्रेयस्करं स्मृतम् ॥
જે દેશમાં જન્મ થયો હોય અને જે ભૂમિ પરથી જીવન મળ્યું હોય, સમય આવ્યે તે દેશના રક્ષણ માટે પોતાના દેહનું બલિદાન આપવું એ સૌથી મોટું કલ્યાણકારી કાર્ય છે.
જેમ યોગ્ય પાત્ર મળવાથી વિદ્યા અને શક્તિ સન્માર્ગે વહે છે, તેમ જ મહાન ક્રાંતિકારીઓનો સંગ મળતાં અમીરચંદજીનું સમગ્ર જીવન રાષ્ટ્રયજ્ઞમાં સમર્પિત થઈ ગયું.
“જેના દિલમાં દેશપ્રેમનો અગ્નિ હોય, તેને સીધા રસ્તા પણ ક્રાંતિ તરફ જ લઈ જાય.”
૨૩ ડિસેમ્બર ૧૯૧૨.
દિલ્હીની શેરીઓ પર બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય પોતાની શક્તિ અને ભવ્યતાનું પ્રદર્શન કરી રહ્યું હતું. ભારતનો તત્કાલીન વાઇસરોય લોર્ડ હાર્ડિંગ એક શણગારેલા હાથી પર સવાર થઈને ચાંદની ચોકમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. ચારે બાજુ સશસ્ત્ર સૈનિકોનો પહેરો હતો. પરંતુ ક્રાંતિકારીઓના હૃદયમાં તો માતૃભૂમિની મુક્તિની જ્વાળા કેસરિયા થઇ બળી રહી હતી.
અચાનક ધડાકો થયો! ક્રાંતિકારીઓએ હાર્ડિંગ પર બોમ્બ ફેંક્યો. હાર્ડિંગ ગંભીર રીતે ઘાયલ થયો અને તેનો અંગરક્ષક સ્થળ પર જ માર્યો ગયો. આ સાહસિક ઘટનાએ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના પાયા હલાવી મૂક્યા. સમગ્ર દિલ્હીમાં અને ઉત્તર ભારતમાં ધરપકડનો દોર શરૂ થયો.
આ ઘટના ઇતિહાસમાં ‘દિલ્હી ષડયંત્ર કેસ’ (Delhi Conspiracy Case) અથવા ‘હાર્ડિંગ બોમ્બ કાંડ’ તરીકે નોંધાઈ. તપાસ આગળ વધી અને માસ્તર અમીરચંદ સહિત અનેક દેશભક્તોની ધરપકડ કરવામાં આવી.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાને અર્જુનને ધર્મયુદ્ધ માટે ક્ષાત્રધર્મનો જે ઉપદેશ આપ્યો હતો, તે જ ભાવ આ ક્રાંતિકારીઓના હૃદયમાં રમી રહ્યો હતો.
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ શ્રીમદ ભગવદ ગીતા
જો તું યુદ્ધમાં વીરગતિ પામીશ તો સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરીશ, અને જો વિજયી થઈશ તો પૃથ્વીનું રાજ્ય ભોગવીશ. તેથી હે કુંતીપુત્ર અર્જુન! તું લડવા માટે દૃઢ નિશ્ચય કરીને ઊભો થા.
૫ ઓક્ટોબર ૧૯૧૪ ના રોજ અંગ્રેજ અદાલતે પોતાનો નિર્દયી ફેંસલો સંભળાવ્યો.
લાલા હનુમંત સહાયને આજીવન કારાવાસ થયો, જ્યારે માસ્તર અમીરચંદ, ભાઈ બાલમુકુન્દ, અવધ બિહારી અને બસંત કુમાર બિસ્વાસને ફાંસીની સજા (મૃત્યુદંડ) ફરમાવવામાં આવી.
અંગ્રેજ સરકારને લાગ્યું હતું કે ફાંસીનો ભય આ દિવ્ય આત્માઓનો અવાજ દબાવી દેશે. પરંતુ તેઓ ભૂલી ગયા હતા કે સિંહ ક્યારેય મૃત્યુના ભયથી ગર્જના કરવાનું છોડતો નથી.
न त्वौपम्यं प्रशंसन्ति वीराणां विप्लवे सति ।
मरणं रणमध्ये तु कल्पते सुकृताय वै ॥ મહાભારત
સંકટ કે યુદ્ધની વિપરીત પરિસ્થિતિમાં શૂરવીરો માટે પીછેહઠ કરવા જેવી કોઈ હીન બાબત પ્રશંસાપાત્ર નથી હોતી; પરંતુ રણમેદાનની વચ્ચે (કર્તવ્ય પાળતાં) પ્રાપ્ત થતું મૃત્યુ સાચે જ પરમ પુણ્યકારી અને કલ્યાણકારી માનવામાં આવે છે.
“ કાયર મોતથી ડરે, પણ વીર તો મૃત્યુને પણ તહેવાર માને.”
૮ મે ૧૯૧૫.
દિલ્હીની જૂની સેન્ટ્રલ જેલમાં એ ઐતિહાસિક સવાર પડી, જેની પ્રતિક્ષા માસ્તર અમીરચંદ છેલ્લા એક વર્ષથી કરી રહ્યા હતા. ચહેરા પર કોઈ ભય નહોતો, આંખોમાં ભારતમાતાની આઝાદીનું સ્વપ્ન હતું. માસ્તર અમીરચંદને હસતાં મુખે ફાંસીના માંચડે ચડી ગયા. મૃત્યુ નો બિલકુલ ભય નહિ.
એ જ દિવસે તેમના સહયોગી ભાઈ બાલમુકુન્દ અને માસ્તર અવધ બિહારીને પણ દિલ્હી જેલમાં ફાંસી આપવામાં આવી, જ્યારે બસંત કુમાર બિસ્વાસને બીજા દિવસે અંબાલા જેલમાં શહીદ થયા.
માસ્તર અમીરચંદ વિશે લોકવાયકામાં એક ભાવુક પ્રસંગ વણાયેલો જોવા મળે છે—કે અંગ્રેજોએ એમના પુત્રને યાતના આપીને મારી નાખ્યો હતો અને અમીરચંદ પાસે તેના શવને ઓળખાવવા લાવ્યા ત્યારે તેમણે પોતાના પુત્રને ઓળખવાની ના પાડી દીધી હતી.
પરંતુ ઐતિહાસિક સંશોધનો અને સરકારી/પ્રાથમિક દસ્તાવેજો આ ઘટનાને સમર્થન આપતા નથી.
વાસ્તવિકતા એ છે કે માસ્તર અમીરચંદના પુત્ર સુલતાન ચંદ (૨૦ ડિસેમ્બર ૧૮૯૬ – ૧ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૫) જીવિત રહ્યા હતા! (દેશભક્ત અને દિલ્હી કાવતરા કેસ (Delhi Conspiracy Case) ના અમર શહીદ માસ્તર અમીરચંદને કોઈ જૈવિક પુત્ર નહોતો; તેઓ નિઃસંતાન હતા.) તેઓ ભારતમાં શિક્ષણ ક્ષેત્રે પુસ્તક પ્રકાશનના પ્રણેતા બન્યા અને તેમણે 'S. Chand & Company' તથા 'Sultan Chand & Sons' જેવા પ્રતિષ્ઠિત શૈક્ષણિક પ્રકાશન ગૃહોની સ્થાપના કરી. (સંદર્ભ: Sultan Chand Foundation).
દેશભક્ત ક્રાંતિકારી માસ્તર અમીરચંદને પોતાનો સગો પુત્ર નહોતો. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક સ્રોતો અનુસાર, તેમણે પોતાના ભત્રીજા રતનચંદના પુત્ર સુલતાનચંદને દત્તક લીધો હતો
સુલતાનચંદના પરિવારની સત્તાવાર માહિતીમાં તેમના પુત્રનું નામ સુભાષ ચંદ અગ્રવાલ અને પૌત્ર તરીકે પરિવારના અન્ય સભ્યોનો ઉલ્લેખ મળે છે; ક્યાંય તેમને મુસ્લિમ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યા નથી.
માસ્તર અમીરચંદનું વાસ્તવિક બલિદાન જ એટલું મહાન છે કે તેને કોઈ કાલ્પનિક કથાના આભૂષણની જરૂર નથી.
“સાચને ક્યારેય આંચ આવતી નથી અને સાચા હીરાને ક્યારેય પોલિશની જરૂર પડતી નથી.”
"નથી માત્ર નેતાઓ કે માત્ર સૈનિકોની આ કથા,
આ તો છે શિક્ષકના સમર્પણની અમર ગાથા.
ચોક અને પુસ્તક છોડી જેણે હાથમાં લીધી મશાલ,
એવા વીર અમીરચંદને નમે આ આખો દેશ ત્રિકાલ!"
માસ્તર અમીરચંદ કેવળ એક ક્રાંતિકારી નહોતા. તેઓ એવા મહામાનવ હતા જેમણે શિક્ષણને પોતાનો વ્યવસાય બનાવ્યો, પરંતુ માતૃભૂમિની સ્વતંત્રતાને પોતાનો 'જીવન-ધર્મ' બનાવ્યો.
આજે જ્યારે આપણે આઝાદ ભારતની ખુલ્લી હવામાં શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે આ અમર શહીદોના રક્તના બિંદુઓને યાદ કરવા એ આપણી પવિત્ર ફરજ છે. ઇતિહાસના પાનાઓ પર ભલે તેમનું નામ અન્યો જેટલું ગાજ્યું ન હોય, પણ ભારતની આઝાદીની ઈમારતમાં તેમનો ત્યાગ પાયાના પથ્થર સમાન અવિચળ છે.
सूरा सोई सराहिए, जो लड़ै दीन के हेत।
पुर्जा पुर्जा कटि गिरै, तऊ न छाड़ै खेत॥
શૂરવીર એ જ પ્રશંસાને પાત્ર છે, જે માતૃભૂમિ અને સત્ય માટે સંગ્રામ કરે છે. શરીરના ટુકડે-ટુકડા થઈ જાય તો પણ તે પોતાનું કર્તવ્યક્ષેત્ર છોડતો નથી.
માસ્તર અમીરચંદના અમર બલિદાનને કોટિ-કોટિ પ્રણામ!
· જન્મ: ૧૮૬૯, દિલ્હી.
· વ્યવસાય: શિક્ષક, સામાજિક સુધારક.
· ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિ: લાલા હરદયાળ અને રાસબિહારી બોસ સાથે સક્રિય સહયોગ.
· હાર્ડિંગ બોમ્બ કાંડ: ૨૩ ડિસેમ્બર ૧૯૧૨, ચાંદની ચોક, દિલ્હી.
· મુકદ્દમો અને સજા: દિલ્હી ષડયંત્ર કેસ હેઠળ ૫ ઓક્ટોબર ૧૯૧૪ના રોજ ફાંસીની સજા.
· શહાદત: ૮ મે ૧૯૧૫, દિલ્હી સેન્ટ્રલ જેલ.
· પુત્ર સુલતાન ચંદ: (૧૮૯૬–૧૯૭૫) જીવિત રહ્યા અને ભારતના મહાન શૈક્ષણિક પ્રકાશક બન્યા.
अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥ — रामायण
