સમયના વહેણમાં વહી જતા સંબંધો જ્યારે અહમની દીવાલોમાં કેદ થાય, ત્યારે અંતિમ કસોટી જ સંસ્કારોની સાચી પરીક્ષા બની ઉભરી આવે છે. આ વાર્તા વાંચશો તો આંખમાં આંસુ આવશે, પણ સાથે જ જીવવાનો એક નવો અને સાચો રાહ મળશે.
વૃદ્ધાવસ્થા એ જીવનનો એવો પડાવ છે જ્યાં માણસ પાસે માત્ર સંભારણાં અને સમયનો અવકાશ જ બચે છે. હરિલાલભાઈ, એક નિવૃત્ત શિક્ષક, જેમને જીવનભર જ્ઞાનના દીવા પ્રગટાવ્યા હતા, આજે પોતે જ એક ઘેરા અંધકારમાં સરી રહ્યા હતા. હૃદયની એક ગંભીર બીમારીએ તેમને પથારીવશ કરી દીધા હતા. જોકે રોગ ચેપી નહોતો, છતાં તેમનો પુત્ર રમેશ અને પુત્રવધૂ શીતલ તેમને અડકવામાં પણ સંકોચ અનુભવતા. ઘરમાં નર્સ અને નોકર રાખવામાં આવ્યા, પરંતુ જે હૂંફની અપેક્ષા હરિલાલભાઈને પોતાના પરિવાર પાસેથી હતી, તે ક્યાંય નહોતી.
माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा॥
જે માતા-પિતાએ પોતાના બાળકને ભણાવ્યો નથી (સંસ્કાર કે શિક્ષણ આપ્યું નથી), તે માતા-પિતા બાળક માટે શત્રુ સમાન છે. જેવી રીતે હંસોની સભામાં બગલો શોભતો નથી, તેવી જ રીતે વિદ્વાનોની સભામાં શિક્ષણ વગરનો વ્યક્તિ શોભતો નથી.
ધીરે-ધીરે પૌત્ર-પૌત્રીઓનું તેમના રૂમમાં આવવું બંધ થઈ ગયું. રમેશ અને શીતલ પણ પોતાના મોબાઈલ અને સાંસારિક વ્યવહારમાં એટલા મગ્ન થઈ ગયા કે જાણે ઘરમાં કોઈ 'વસ્તુ' પડી હોય તેમ હરિલાલભાઈની ઉપેક્ષા થવા લાગી. એકલતાના આકરા તડકાએ હરિલાલભાઈના મનને કચડી નાખ્યું હતું.
"વિનાકારણનો અનાદર સહન કરવો એ મનુષ્ય માટે મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ પીડાદાયક છે."
એક સાંજે હરિલાલભાઈ ડ્રોઈંગ રૂમની બહાર ટેરસે ટહેલી રહ્યા હતા, ત્યાં જ અંદરથી રમેશ અને શીતલના શબ્દો કાને પડ્યા. શીતલ કહી રહી હતી, "રમેશ, પપ્પાને કોઈ વૃદ્ધાશ્રમમાં કે હોસ્પિટલના પ્રાઈવેટ વોર્ડમાં ખસેડી દો તો સારું. બાળકોને પણ કંઈક થઈ જશે તો? આમ પણ તેમનું હવે અહીં રહેવું આપણી શાંતિમાં ખલેલ પહોંચાડે છે."
રમેશનો અવાજ પણ તેટલો જ નિર્દય હતો, "તારી વાત સાચી છે. આજે જ હું પપ્પા સાથે વાત કરી લઉં છું."
આ સાંભળીને હરિલાલભાઈના હૃદયમાં જાણે કોઈએ છરી મારી હોય તેવી વેદના થઈ. તેમની આંખો ભીની થઈ ગઈ, પણ તેઓ તૂટી ન પડ્યા. ખુબ વિચાર કર્યા બાદ તેમણે એક ગહન નિર્ણય લીધો. આત્મસન્માન જાળવવું એ કદાચ તેમનો છેલ્લો પર્યાય હતો.
તે રાત્રે જ્યારે રમેશ રૂમમાં આવ્યો, ત્યારે હરિલાલભાઈએ અત્યંત શાંતિથી કહ્યું, "બેટા, મારે તારી સાથે એક જરૂરી વાત કરવી છે." રમેશે પૂછ્યું, "પપ્પા, તમે શું કહેવા માંગો છો?" હરિલાલભાઈએ ગંભીરતાથી શરૂઆત કરી:
"પુત્ર, હવે મારું શરીર સાથ નથી આપતું. હું નથી ઈચ્છતો કે મારા કારણે તમારા જીવનમાં કોઈ મુશ્કેલી આવે. મેં નિર્ણય કર્યો છે કે હવે હું બાકીનું જીવન મારા જેવા જ વૃદ્ધો અને જરૂરિયાતમંદો સાથે વિતાવીશ."
રમેશ તો મનોમન રાજી થઈ ગયો. તેને લાગ્યું કે આ તો સોનામાં સુગંધ ભળી ગઈ! દેખાવ કરવા માટે તેણે પૂછ્યું, "પણ પપ્પા, તમને અહીં શું તકલીફ છે?"
ત્યારે હરિલાલભાઈએ જે જવાબ આપ્યો, તે શબ્દો ઈતિહાસ બની ગયા. તેમણે કહ્યું: "દીકરા, તને અહીં રાખવામાં મને તકલીફ નથી, પણ તને એ કહેવામાં તકલીફ છે કે તારું પોતાનું ઘર હવે આ જ રહેશે. મેં નિર્ણય કર્યો છે કે આ મારા બંગલાને હું 'આશ્રમ' બનાવીશ. જે વૃદ્ધો પાસે પરિવાર નથી, તેમને હું અહીં આશરો આપીશ. અને હા, રમેશ... હવે તારે તારા પરિવાર સાથે બીજી કોઈ વ્યવસ્થા કરવી પડશે, કારણ કે આ ઘર હવે અનાથ અને વૃદ્ધોની સેવા માટે સમર્પિત છે."
તે રૂમમાં સ્મશાન જેવી શાંતિ છવાઈ ગઈ. રમેશના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. જે પિતાને તે ભાર સમજતો હતો, તે પિતાએ તેને અરીસો બતાવી દીધો હતો.
હરિલાલભાઈએ સમજાવી દીધું કે મનુષ્ય માત્ર પૈસાથી મોટો નથી થતો, પણ સંવેદનાથી મોટો થાય છે.
ગગન ગરજે ને આંખે નીર વહે,
સંબંધોની આ કેવી વિચિત્ર માયા છે.
જેમણે આપ્યું જીવનનું અમૃત પોતે પી,
તેમને આજે અંધારામાં મૂકવાની વેળા છે.
આજની આ દોડધામભરી દુનિયામાં આપણે એટલા વ્યસ્ત થઈ ગયા છીએ કે 'માતા-પિતા' જે આપણા ઘરનું ઐશ્વર્ય છે એ ભૂલી જઈએ છીએ.
यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स च जीवति।
काकोऽपि जीवति चिरं बलिभुजेन जीवति॥ પંચતંત્ર
"જેના જીવતા હોવાથી ઘણા લોકોનું જીવન નિર્વાહ થતું હોય અથવા જે બીજાના ભલા માટે જીવે છે, ખરેખર તે જ મનુષ્ય સાચું જીવે છે. બાકી તો, કાગડો પણ બીજાનું એંઠું ખાઈને લાંબુ આયુષ્ય ભોગવે જ છે (પરંતુ તે માત્ર પેટ ભરવા માટેનું અસ્તિત્વ છે)."
તેથી જ કહેવાય છે, "જેમની આંગળી પકડીને ચાલતા શીખ્યા, તેમની લાકડી બનવું એ જ સંતાનનો પરમ ધર્મ છે." હરિલાલભાઈએ સાબિત કર્યું કે વૃદ્ધાવસ્થા લાચારી નથી, પણ તે અનુભવનો એવો મહાસાગર છે જે જરૂર પડે તો દુનિયાને નવી દિશા આપી શકે છે.
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्यायशोबलम्॥
"જે વ્યક્તિ દરરોજ વડીલોને પ્રણામ (અભિવાદન) કરે છે અને વૃદ્ધોની સેવા કરે છે, તેની આયુષ્ય, વિદ્યા, યશ (કીર્તિ) અને બળ - આ ચાર વસ્તુઓમાં હંમેશા વૃદ્ધિ થાય છે."
