જીવનનો સાચો હિસાબ અને અમર ધન
"તિજોરીમાં પુરાયેલું ધન નહીં, પણ પરમાર્થે વહેંચાયેલી પાઈ એ જ માનવીનું સાચું બેંક બેલેન્સ છે; અને શ્વાસની ગણતરી નહીં, પણ ઈશ્વરભક્તિમાં વીતેલી પળો જ જીવનની સાચી આવરદા છે."
એક સુસમૃદ્ધ નગરમાં ધર્મપાલ નામના એક પ્રતિષ્ઠિત અને સદ્ગુણી શ્રેષ્ઠી રહેતા હતા. લક્ષ્મીની તેમના પર અખૂટ મહેરબાની હતી, પરંતુ લક્ષ્મીના ચંચળ વૈભવ કરતાં પણ તેમના હૃદયમાં ધર્મ અને સત્સંગ પ્રત્યે અપાર અનુરાગ હતો. ‘અતિથિ દેવો ભવ’નો પવિત્ર સંસ્કાર તેમના લોહીના પ્રત્યેક કણમાં ધબકતો હતો. જ્યારે પણ કોઈ તપસ્વી, સંત કે જ્ઞાની મહાપુરુષ તે નગરમાં પધારતા, ત્યારે શેઠજી તેમને અત્યંત વિનમ્રતાપૂર્વક પોતાને આંગણે આમંત્રી, ભાવપૂર્વક તેમની ચરણસેવા કરતા. એવા સંત-સેવી શ્રેષ્ઠીના આંગણે સંતોનું આગમન તો જાણે ગંગાજીનું સીધું ઘરમાં પધારવું ગણાતું:
अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते।
स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति॥ હિતોપદેશ
જે ગૃહસ્થના ઘરેથી અતિથિ નિરાશ થઈને પાછો વળે છે, તે પોતાના પાપો તે ગૃહસ્થને સોંપીને તેનું સઘળું પુણ્ય લઈને ચાલ્યો જાય છે.
अप्रक्षालितपादस्य यच्च दत्तं भोजनं गृहे।
तद्भुङ्क्ते सर्वथा पापं याति चातिथिदूषितम्॥
જે અતિથિના પગ ધોયા વિના તેને ઘરમાં ભોજન આપવામાં આવે છે, તે ભોજનને અતિથિ-સત્કારની અપૂર્ણતાથી દૂષિત માનવામાં આવે છે અને એવું ભોજન આપનારને પાપનો ભાગીદાર થવું પડે છે.
ભારતીય પરંપરામાં અતિથિનું સ્વાગત માત્ર ભોજન કરાવવા પૂરતું નથી; પરંતુ તેને આદરપૂર્વક આવકારવો, પગ ધોવા માટે પાણી આપવું અને સન્માનપૂર્વક ભોજન કરાવવું એ અતિથિ-સત્કારનો ભાગ માનવામાં આવ્યો છે.
એક દિવસ ભરબપોરે એક તેજોમય, શાંત અને પ્રૌઢ મહાત્માનું શેઠજીના દ્વારે આગમન થયું. તે સમયે શેઠજી કોઈ અનિવાર્ય વ્યાપારિક કાર્યવશાત્ નગરના બજારમાં ગયા હતા. શેઠાણીએ સંતને પ્રણામ કરી ભાવપૂર્વક આસન આપ્યું અને સુવર્ણ-થાળમાં અન્નકૂટ જેવું ભોજન પ્રેમથી પીરસ્યું.
ભોજન કરાવતાં કરાવતાં મહાત્માજીએ મધુર સ્મિત સાથે શેઠાણીને સહજ પ્રશ્ન કર્યો, "હે ભદ્રે! સંસાર-વ્યવહારની કુશળતા પૂછું છું—આપને ત્યાં કેટલાં સંતાનો છે?"
શેઠાણીએ અત્યંત હર્ષપૂર્વક આંચળ સરખો કરી ઉત્તર આપ્યો, "મહારાજ! ઈશ્વરની અસીમ કૃપાથી મારે ચાર પુત્રો છે."
મહાત્માજીએ પ્રસન્નતા દર્શાવતાં બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો, "દેવી! પ્રભુએ આપને ધન-સંપત્તિ કેવી આપી છે?"
શેઠાણી ગર્વ અને કૃતજ્ઞતાના મિશ્રિત ભાવથી બોલ્યાં, "મહારાજ! જગન્નાથની અગાધ કૃપા છે. નગરમાં લોકો અમને ‘લખપતિ’ કહે છે. અન્ન-ધનના ભંડાર ભર્યા છે."
જેવો સંતનો ભોજન-સત્કાર સંપન્ન થયો, ત્યાં તો શેઠજી પણ પોતાના કાર્યો પૂર્ણ કરી ઘેર આવી પહોંચ્યા. ઘરના આંગણે સાક્ષાત્ સંતનાં દર્શન થતાં જ તેમનું હૃદય આનંદવિભોર થઈ ગયું. ચરણસ્પર્શ કરી તેમણે આશીર્વાદ લીધા. સંતે હવે આગળના પ્રવાસ માટે રજા માંગી, એટલે નમ્રતાની મૂર્તિ સમાન શેઠજી પણ સંતને નગરની સીમ સુધી વિદાય આપવા માટે સંગાથે ચાલી નીકળ્યા.
માર્ગમાં વૃક્ષોની શીતળ છાયા વચ્ચે ચાલતાં ચાલતાં મહાત્માજીએ શેઠાણીને પૂછેલા તે જ પ્રશ્નો શેઠજી સમક્ષ પણ પુનરાવર્તિત કર્યા. મહાત્માજીએ પૂછ્યું, "શેઠજી! આપના સંસારમાં કેટલાં પુત્રો છે?"
શેઠજીએ હાથ જોડી, અત્યંત નમ્ર અને ધીમા સ્વરે કહ્યું, "મહારાજ! મારે એક જ પુત્ર છે."
આ સાંભળી મહાત્માજીના મનમાં આશ્ચર્યની વીજળી ચમકી. તેઓ મનોમન વિચારવા લાગ્યા: ‘આ શેઠજી જૂઠું કેમ બોલે છે? હમણાં જ એમની ધર્મપત્ની કહી રહી હતી કે ચાર દીકરા છે અને મેં પોતે પણ હવેલીના ચોકમાં ત્રણ-ચાર યુવાનોને અવરજવર કરતા દીઠા હતા; તો પછી આ એક જ પુત્ર હોવાનો દાવો કેમ કરે છે?’
સત્યની તાગ મેળવવા મહાત્માજીએ બીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો, "શેઠજી! આપનું સંચિત ધન કેટલું છે?"
શેઠજીએ નિર્લેપ ભાવે ઉત્તર આપ્યો, "મહારાજ! મારું કુલ ધન માત્ર પચ્ચીસ હજાર રૂપિયા છે."
મહાત્માજી હવે વિસ્મયના મહાસાગરમાં ડૂબ્યા. ‘અરે! બહાર બજારમાં જેમની આટલી મોટી પેઢીઓ ધમધમે છે, જેમના કારખાના અને વખારો ચાલે છે, જેમની પત્ની કહેતી હતી કે લોકો એમને લખપતિ કહે છે—તેવા નગરશેઠ પાસે માત્ર પચ્ચીસ હજારની જ મૂડી?!’
મહાત્માજીએ તેમની આંખોમાં તાકીને ત્રીજો પ્રશ્ન પૂછ્યો, "શેઠજી! આપની વય કેટલી થઈ?"
શેઠજીએ સંકોચ વિના કહ્યું, "મહારાજ! મારી આયુ ચાલીસ વર્ષની છે."
આ સાંભળતાં જ મહાત્માજી સ્તબ્ધ થઈ ગયા! શેઠજીના માથાના વાળ દૂધ જેવા ધોળા થઈ ચૂક્યા હતા, ચહેરા પર વૃદ્ધત્વની રેખાઓ સ્પષ્ટ હતી અને શરીર સિત્તેર-પંચોત્તેર વર્ષના વયોવૃદ્ધનું પ્રતીત થતું હતું. છતાં તેઓ પોતાની ઉંમર માત્ર ચાલીસ વર્ષ ગણાવી રહ્યા હતા! મહાત્માજીથી આ અસંગત વાતો સહન ન થઈ. તેઓ અટકી ગયા અને સહેજ ગંભીર થઈને બોલ્યા: "શેઠજી! આપ ધર્મિષ્ઠ સજ્જન દેખાઓ છો, છતાં આપનાં વચનોમાં સત્યનો સદંતર અભાવ વર્તાય છે. આપ આટલું ખુલ્લેઆમ જૂઠ કેમ બોલી રહ્યા છો? પત્ની ચાર સંતાન કહે છે ને તમે એક કહો છો; આખો વૈભવ લખપતિનો છે ને તમે પચ્ચીસ હજાર કહો છો; અને પંચોત્તેર વર્ષની કાયા હોવા છતાં પોતાને ચાલીસ વર્ષના કહો છો? આ રહસ્ય શું છે?"
શેઠજીએ વિનમ્રતાથી મસ્તક નમાવ્યું અને આંખોમાં અશ્રુ લાવી હાથ જોડ્યા:
"હે કરુણામૂર્તિ સંતપ્રવર! ક્ષમા કરશો. સંસારી જીવ માટે જૂઠું બોલવું એ તો નર્કના દ્વાર ખોલવા જેવું પાપ છે, અને આપ જેવા સાક્ષાત્ સંત સમક્ષ જૂઠ આચરવું એ તો મહાપાતક કહેવાય. મેં કોઈ અસત્ય નથી ઉચ્ચાર્યું, માત્ર જીવનના ગૂઢ સત્યનો હિસાબ રજૂ કર્યો છે. આપ મારા અંતરની વાત સાંભળો: મહારાજ! દેહની દૃષ્ટિએ મારે ચાર પુત્રો અવશ્ય છે, પરંતુ શાસ્ત્રો કહે છે કે જે સન્માર્ગે ન ચાલે તે સાચો પુત્ર નથી:
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः।
काणेन चक्षुषा किं वा चक्षुः पीडैव केवलम्॥ — ચાણક્યનીતિ
જે પુત્ર જ્ઞાની કે ધર્માત્મા ન હોય, તેવા પુત્રના જન્મથી શો લાભ? ફૂટેલી આંખથી કોઈ લાભ થતો નથી, ઊલટાની માત્ર વેદના જ થાય છે.
જે ત્રણ પુત્રો અધર્મ, કુસંગ અને વિલાસમાં ડૂબેલા રહે છે, જેઓ મારી કે ઈશ્વરની આજ્ઞામાં નથી, તેમને હું મારો વંશ કેવી રીતે કહી શકું? મારો ચોથો પુત્ર એકલો જ પ્રભુભક્તિ, નીતિ અને સેવાધર્મમાં રત છે. એટલે સંસ્કાર અને ધર્મની દૃષ્ટિએ મારો સાચો પુત્ર તો એ એક જ છે.
મહારાજ! બીજો પ્રશ્ન આપનો ધન વિષયક હતો. આ નગરમાં જે હવેલીઓ, કારખાના કે તિજોરીઓ ભરી છે, તે તો નાશવંત માટી છે. કહેવત છે ને કે ‘હાથના કર્યા હૈયે વાગે’ અને ‘સાથે તો માત્ર ધર્મ જ આવે’:
दत्तं भुक्तं च वित्तं यत्तदेव धनिनां धनम्।
अन्ये मृतस्य लप्स्यन्ते लीलया नीयते परैः॥ — સુભાષિત રત્ન ભાંડાગાર
જે ધન દાનમાં અપાયું અને જે સત્કાર્યમાં ભોગવાયું, ધનવાનનું વાસ્તવિક ધન માત્ર તેટલું જ છે. બાકીનું બધું ધન તો મનુષ્યના મૃત્યુ પછી અન્ય લોકો અનાયાસે જ વહેંચીને લઈ જાય છે.
આ આખો સંસારી વૈભવ તો મારા મૃત્યુ પછી આ કુટુંબીજનો વહેંચી લેશે; એમાંનું એક ફૂટી કોડી પણ મારી સાથે પરલોકમાં આવવાની નથી. મેં મારા સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન પરમાર્થ, દીન-દુઃખિયાંની સહાય અને ધર્મના માર્ગે માત્ર ‘પચ્ચીસ હજાર રૂપિયા’ જ વાપર્યા છે. આથી એ જ મારી ખરી મૂડી છે જે પરલોકમાં મારી સાથે આવશે. બાકીનું બધું તો પરાયું છે.
મહારાજ! ત્રીજો પ્રશ્ન આપનો આયુષ્યનો હતો. આ પંચમહાભૂતના ખોળિયાને તો પંચોત્તેર વર્ષ થયાં હશે, પરંતુ આજથી બરાબર ચાલીસ વર્ષ પૂર્વે મને એક પરમ સદ્ગુરુનાં પાવન ચરણોની પ્રાપ્તિ થઈ હતી. તેમણે મને નામ-સ્મરણ, આત્મસાધના અને ભક્તિનો સાચો માર્ગ ચિંધ્યો. ગુરુકૃપા વિનાનાં શરૂઆતનાં પાંત્રીસ વર્ષ તો હું માત્ર પશુની જેમ અજ્ઞાન અને ભોગ-વાસનામાં જીવ્યો હતો. જે જીવન ઈશ્વરસ્મરણ વિના વીત્યું, તેને જીવન કેમ મનાય? સંતોની શરણાગતિ મળ્યા પછી જ મારા જીવનનો સાચો સૂર્યોદય થયો છે. તેથી હું ગુરુચરણમાં વીતેલાં આ ‘ચાલીસ વર્ષ’ને જ મારી સાચી આવરદા ગણું છું."
શેઠજીનું આવું દિવ્ય અને તત્ત્વજ્ઞાનસભર સમાધાન સાંભળી મહાત્માજી ગદગદ થઈ ગયા
માટી તણા આ દેહ પર, મોહિત થયો સંસાર,
સાચું ધન પરમાર્થ છે, સંત-ચરણ આધાર;
સ્વાર્થ ભરેલા સંબંધ સૌ, અંતે છોડી જાય,
જે ક્ષણ હરિના ધ્યાનમાં, એ જ અમર થઈ જાય.
कबीर संगत साध की, साहिब आवै याद।
लेखे में सोई घड़ी, बाकी के दिन बाद॥ — કબીર
સંતો-સત્પુરુષોની સંગત કરવાથી જ સાચા સાહિબ (પરમાત્મા)નું સ્મરણ થાય છે. જીવનના સાચા હિસાબમાં તો માત્ર એટલી જ ઘડીઓ ગણાય છે, બાકીના દિવસો તો માત્ર કાળના ગર્ભમાં વ્યર્થ વહી ગયેલા કચરા સમાન છે.
મહાત્માજીએ ભાવવિભોર થઈ શેઠજીના મસ્તક પર આશીર્વાદનો હાથ મૂક્યો અને બોલ્યા, "ધન્ય છે શેઠજી! આજે આપે મારી આંખો ઉઘાડી દીધી. સાચે જ, તમે જ સંસારના સાચા ધનવાન અને પ્રબુદ્ધ જ્ઞાની છો."
