સંપત્તિનો આદર એ વ્યક્તિનો આદર નથી, એ સત્યને પચાવનાર જ સાચો માનવી છે; અહંકારના અંધકારને દૂર કરતી આ વાર્તા તમને સત્યના પ્રકાશ તરફ લઈ જશે.
ઘણા સમય પહેલાની વાત છે. સૌરાષ્ટ્રના એક સમૃદ્ધ અને ઘટાદાર વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા ગામમાં ‘ધનરાજ શેઠ’ નામના એક ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત વેપારી રહેતા હતા. તેઓ ગામના સૌથી મોટા ધનિક હતા. તેમની અટલ સમૃદ્ધિના કારણે આખું ગામ તેમને માનની નજરે જોતું. જ્યારે પણ ધનરાજ શેઠ પોતાના પોશાક સાથે ગામના બજારમાંથી પસાર થતા, ત્યારે રસ્તામાં મળતા દરેક નાના-મોટા માણસો, વેપારીઓ અને ગ્રામજનો તેમને સાદર નમસ્કાર કરતા કે સલામ ભરતા.
શેઠજી ખૂબ જ નમ્રતાથી, માત્ર એક મંદ સ્મિત સાથે પોતાનું મસ્તક સહેજ હલાવતા અને અત્યંત ધીમા સ્વરે એક જ વાક્ય બોલતા—"ઘરે જઈને કહી દઈશ."
આ ઘટના રોજનું દિનચર્યા બની ગઈ હતી. લોકો આ સાંભળતા, પણ કોઈને એ સમજ ન પડતી કે શેઠજી આવું વિચિત્ર કેમ બોલે છે. શું તેઓ કોઈ સંદેશો પહોંચાડવાની વાત કરે છે? કે પછી આ કોઈ આધ્યાત્મિક રહસ્ય છે? લોકોમાં કુતૂહલ વધતું જતું હતું.
એક દિવસ, શેઠજીના એક જૂના મિત્ર, જેઓ લાંબા સમય પછી ગામમાં આવ્યા હતા, તેમણે પણ શેઠજીને આ રીતે બોલતા સાંભળ્યા. તેમણે રસ્તામાં જ શેઠજીને અટકાવ્યા અને પૂછ્યું, "ધનરાજભાઈ, આપણી વર્ષોની મૈત્રી છે, પણ મને એ વાત હંમેશા આશ્ચર્યમાં મૂકે છે કે જ્યારે કોઈ તમને માન આપે, ત્યારે તમે 'ઘરે જઈને કહી દઈશ' એમ કેમ કહો છો? તમે કોને અને શું કહેવાની વાત કરો છો?"
ધનરાજ શેઠે ઊંડો શ્વાસ લીધો, તેમની આંખોમાં ગંભીરતા હતી. તેમણે મિત્રનો હાથ પકડ્યો અને એકાંતમાં લઈ જઈને કહ્યું: "મિત્ર, આ જવાબમાં જ મારી સફળતાનું અને મારા ચરિત્રનું રહસ્ય છુપાયેલું છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે હું સાવ ગરીબ હતો. ત્યારે લોકો મને 'ધનલો' કહીને બોલાવતા અને મારી અવગણના કરતા. આજે મારી પાસે અઢળક સંપત્તિ છે, એટલે લોકો મને 'ધનરાજ શેઠ' કહીને માન આપે છે. હું જાણું છું કે આ માન મને નથી મળી રહ્યું, આ માન તો મારા ખિસ્સામાં રહેલી લક્ષ્મીજીને મળી રહ્યું છે."
શાસ્ત્રોમાં પણ કહ્યું છે:
यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स श्रुतवान् गुणज्ञः।
स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ति॥ ભર્તુહરિ
જેની પાસે ધન છે, તે જ કુલીન છે, તે જ પંડિત છે, તે જ શાસ્ત્રજ્ઞ છે અને તે જ ગુણવાન છે. તે જ વક્તા છે અને તે જ સુંદર છે. વાસ્તવમાં, બધા જ ગુણો સુવર્ણ (ધન) નો જ આશરો લે છે.
શેઠ આગળ બોલ્યા, "એટલે જ મિત્ર, જ્યારે પણ કોઈ મને નમસ્કાર કરે છે, ત્યારે હું તેને વ્યક્તિગત રીતે સ્વીકારતો નથી. હું સાંજે ઘરે જઈને મારી તિજોરી ખોલું છું અને લક્ષ્મી નારાયણ ને આખી યાદી આપું છું કે, 'આજે આટલા લોકોએ તને સલામ કરી છે.' આ કરવાથી મારા મનમાં ક્યારેય અહંકારનો કણ પણ પ્રવેશતો નથી. હું સદાય જાગૃત રહું છું કે હું તો માત્ર એક નિમિત્ત છું, આ બધો આદર તો ધનનો જ છે."
માયાનો આ ખેલ નિરાળો,
માનવી છે મૂરખ અપાર,
રૂપ જોઈને શીશ નમાવે,
ના જુએ અંદરનો સાર,
ધન જશે તો દૂર થાશે,
જમાનો આખો દોસ્ત મારા,
સમજી લે તું સત્ય આટલું,
માન નથી તારો આ સંસાર!
આ સાંભળીને મિત્ર સ્તબ્ધ થઈ ગયો. તેને સમજાયું કે ધનરાજ શેઠ માત્ર પૈસાદાર નથી, પણ સાચા અર્થમાં જ્ઞાની છે. દુનિયામાં એક કહેવત છે ને કે, "પૈસો હાથનો મેલ છે," પણ ધનરાજ શેઠે સાબિત કરી દીધું કે પૈસો માત્ર મેલ નથી, એ તો એક એવો દર્પણ છે જે તમારી આસપાસના લોકોના અસલી ચહેરા પણ દેખાડી શકે છે.
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥ (શ્રીમદ ભગવદ ગીતા - ૨.૩૮)
સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ અને જય-પરાજયને સમાન ગણીને કર્તવ્યનું પાલન કર, આમ કરવાથી તું પાપનો ભાગીદાર નહીં બને.
ધનરાજ શેઠની આ જીવનશૈલીએ મિત્રને શીખવી દીધું કે જગતની મોહ-માયામાં જીવતા હોવા છતાં, કઈ રીતે અહંકારથી મુક્ત રહી શકાય. જે દિવસે માણસ એ સમજી લે છે કે લોકો તેને નહીં, તેની સ્થિતિને વંદન કરે છે, તે દિવસે તે સાચો શાંતિનો અનુભવ કરે છે. ગામના લોકો તો આજે પણ તેમને 'શેઠ' કહીને જ બોલાવે છે, પણ શેઠજીનું મન આજે પણ એ જ નિરભિમાની બાળક જેવું છે જે રોજ સાંજે પોતાની તિજોરીને સાચું સરનામું આપે છે.
તેમના જીવનનો સાર એટલો જ છે કે—લોકોની વાહવાહમાં ક્યારેય ફસાઈ ન જાવ અને ટીકામાં ક્યારેય હિંમત ન હારો, કારણ કે સમય બદલાતા લોકોના અભિગમ પણ બદલાઈ જાય છે.
