સંકલ્પ અને સમર્પણ
જ્યાં સમર્પણની અણી પર સંકલ્પ મુકાય છે, ત્યાં વિધાતાના લેખ પણ બદલાય છે; માત્ર બે આહુતિમાં અગ્નિદેવને પ્રગટાવનાર વિક્રમાદિત્યના અડગ પુરુષાર્થ અને શ્રદ્ધાની આ એક અદ્ભુત ગાથા છે.
તપોવનની નિર્જન શાંતિ વચ્ચે વેદમંત્રોના અસ્પષ્ટ ગુંજારવ સાથે યજ્ઞવેદીમાંથી ધૂમાડાની પાતળી શેર આકાશ તરફ વળ વળતી ઊંચે ચડતી હતી. દર્ભાસન પર બેઠેલા એક કર્મનિષ્ઠ વિપ્રના વદન પર આશાના અજવાળાં નહોતાં, કિંતુ અસફળતા અને વિષાદની ઘેરી કાલિમા છવાયેલી હતી. દિન-પ્રતિદિન આહુતિઓ અપાતી રહી, ઘીની ધારાઓ હોમાતી રહી, પણ અગ્નિદેવતાના સાક્ષાત્કારનું એકાદ સ્મિત પણ સાંપડ્યું નહોતું. એમનું હૃદય થાકીને લોથપોથ થઈ ગયું હતું; જાણે સંસારમાં સૌથી આકરું દુઃખ જ મનોકામનાનું અધૂરું રહી જવું હોય!
अतिलोभो न कर्तव्यस्तृष्णा नैव प्रशस्यते।
शोकप्रदं भवेत्सर्वं कर्म यत्स्यादनिष्फलम्॥ વિદુરનીતિ
અત્યંત લોભ કે તૃષ્ણા પ્રશંસનીય નથી; કારણ કે ફળ વગરનું રહી જનારું કોઈ પણ કર્મ છેવટે હૃદયમાં કેવળ શોક અને વિષાદ જ જન્માવે છે.
લોકો કહે છે ને કે—‘મન હોય તો માળવે જવાય’, પણ અહીં તો મનની આસ્થા જ ધીરે ધીરે ઓગળી રહી હતી.
તે જ સમયે સુગંધિત વાયુની લહરો સાથે અશ્વના ડાબલાઓનો અવાજ ગુંજ્યો. ન્યાયપ્રિય, દાનવીર અને પ્રજાવત્સલ મહારાજા વિક્રમાદિત્ય તપોભૂમિ પાસેથી પસાર થઈ રહ્યા હતા. એમની વેધક દ્રષ્ટિ
યજ્ઞકુંડ પાસે બેઠેલા નિરાશ દેખાતા બ્રાહ્મણ પર પડી. વિક્રમાદિત્યે રથ થંભાવ્યો અને વિનમ્રભાવે યજ્ઞશાળામાં પ્રવેશી પ્રણામ કરતાં પૂછ્યું: "હે ભૂદેવ! આપનું તેજોમય મુખારવિંદ આટલું આજે મ્લાન કેમ ભાસે છે? આ પવિત્ર યજ્ઞશાળામાં ઉદાસીનો આટલો ઘેરો પડછાયો શા માટે?"
બ્રાહ્મણે ભારે હૈયે નિસાસો નાખીને કહ્યું: "હે રાજન! કેટલાય દિવસો વીતી ગયા. અનંત આહુતિઓ આપી, શાસ્ત્રોક્ત વિધિ-વિધાનમાં કોઈ કચાશ ન રાખી, છતાં સાક્ષાત્ અગ્નિદેવનાં દર્શન ન થયાં. દેવતાઓ જાણે મારા પુરુષાર્થ પર પાષાણ બની બેઠા છે."
વિક્રમાદિત્યના હોઠ પર એક આછું, ગહન સ્મિત ફરક્યું. એમણે શાંતિથી કહ્યું: "મહારાજ! યજ્ઞ માત્ર સામગ્રી હોમવાથી સિદ્ધ નથી થતો. એ કાંઈ આ રીતે થતો હશે?"
આશ્ચર્યચકિત બ્રાહ્મણે પૂછ્યું: "તો પછી યજ્ઞ કેવી રીતે થાય, રાજન?"
વિક્રમાદિત્યે કોઈ વાદ-વિવાદ ન કર્યો. એમણે મ્યાનમાંથી રત્નજડિત તલવાર ખેંચી. સૂર્યના કિરણોમાં ચમકતી એ ધારદાર તલવારને યજ્ઞવેદી સમક્ષ ધરી, અંજલિમાં જળ લઈ અડગ સ્વરે સંકલ્પ કર્યો: "હે હવ્યવાહન અગ્નિદેવ! જો આજના સૂર્યાસ્ત પૂર્વે આપ આ યજ્ઞવેદીમાં પ્રત્યક્ષ પ્રગટ નહીં થાઓ, તો સાંજની અંતિમ આહુતિ આ ઘી કે તલની નહીં, પરંતુ આ તલવારથી મારા પોતાના મસ્તકની હશે!"
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥ (ગીતાજી ૨/૪૧)
હે અર્જુન! નિશ્ચયાત્મક કર્મમાં બુદ્ધિ એક જ અને અડગ હોય છે, જ્યારે સંશયગ્રસ્ત અને અસ્થિર મનુષ્યોની બુદ્ધિ અનંત શાખાઓમાં વહેંચાઈને ભટકતી રહે છે.
વિક્રમાદિત્યે અગ્નિકુંડ સમક્ષ બેસીને સમર્પણના ઉત્કટ ભાવ સાથે માંડ બે-ચાર આહુતિઓ જ અર્પણ કરી હશે, ત્યાં તો યજ્ઞકુંડમાંથી અગ્નિની પ્રચંડ જ્વાળાઓ ધ્વની સાથે નર્તન કરવા લાગી. વાતાવરણ દિવ્ય સુવાસથી ભરાઈ ગયું અને સ્વયં અગ્નિનારાયણ પ્રગટ થઈને બોલ્યા: "ધન્ય છે, રાજન વિક્રમાદિત્ય! તારા અપ્રતિમ સાહસ અને એકનિષ્ઠ સંકલ્પથી હું પ્રસન્ન છું. માંગ, તારી મનોકામના પૂર્ણ કરું."
વિક્રમાદિત્યે હાથ જોડી નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: "હે પ્રભુ! જો આપ મારા પર પ્રસન્ન હો, તો મારા આ પૂજ્ય બ્રાહ્મણદેવની જે અભીપ્સા છે, તે પરિપૂર્ણ કરો."
બ્રાહ્મણ આ દ્રશ્ય જોઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. વિસ્મય અને જિજ્ઞાસાના વમળમાં ઘેરાયેલા બ્રાહ્મણે અગ્નિદેવને સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરી પૂછ્યું: "હે દેવાધિદેવ! મેં મહિનાઓ સુધી કઠોર વ્રત કર્યા, અઢળક હોમ-હવન કર્યા, છતાં આપ પ્રગટ ન થયા; અને રાજાએ માત્ર બે આહુતિ આપી ત્યાં જ આપ દોડી આવ્યા! આ તે કેવો ન્યાય?"
ત્યારે અગ્નિદેવે ગંભીર અને વાત્સલ્યસભર અવાજે રહસ્ય ખોલ્યું: "હે વિપ્ર! તારી આહુતિઓમાં કર્મકાંડ હતો, વિધિ હતી, પણ સર્વસ્વ હોમી દેવાની તત્પરતા નહોતી. તું ફળની આશામાં શંકાશીલ રહીને કર્મ કરતો હતો; જ્યારે રાજા વિક્રમાદિત્યે પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપવાનો અડગ સંકલ્પ કર્યો હતો. કાર્ય વિધિની લંબાઈથી નહીં, સંકલ્પની ઊંડાઈ અને લગનથી સિદ્ધ થાય છે."
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति॥ ભર્તૃહરિ
અધમ લોકો વિઘ્નના ડરથી કાર્યનો આરંભ જ કરતા નથી; મધ્યમ લોકો કાર્ય શરૂ કર્યા પછી વિઘ્ન આવતાં વચ્ચેથી જ છોડી દે છે; પરંતુ ઉત્તમ પુરુષો ગમે તેટલાં વિઘ્નો અને સંકટો આવે તોપણ હાથમાં લીધેલું કાર્ય સિદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી કદી છોડતા નથી.
સિદ્ધિ તેને જઈ વરે, જે પરસેવે ન્હાય’—અને જ્યારે પરસેવાની સાથે પ્રાણનું સમર્પણ જોડાય છે, ત્યારે વિધાતા પણ વરદાન આપવા વિવશ બને છે.
જ્યાં હોય અડગ મનોબળ ને ભીતર શ્રદ્ધાનો અંગાર,
ત્યાં દેવ પણ સ્વર્ગ તજીને આવે પૃથ્વી પર સાકાર;
નથી રીઝાતા ઈશ્વર માત્ર અઢળક હોમ-હવનથી કદી,
જે હોમે ખુદનું અહમ્, તેને વરે છે અખૂટ ભંડાર.
૧. માત્ર બાહ્ય કર્મકાંડ કે વિધિ-વિધાનથી નહીં, પણ હૃદયના સાચા સમર્પણથી પરમાત્મા રીઝે છે.
૨. સંશય અને ફળની ચિંતા સાથે કરેલું તપ મનને થકવી નાખે છે, જ્યારે નિશ્ચયાત્મક શ્રદ્ધા અશક્યને પણ શક્ય બનાવે છે.
૩. ઈશ્વર સામગ્રીના ઢગલા નથી જોતા, પણ સંકલ્પની ઊંડાઈ અને લગનનું મૂલ્ય આંકે છે. ૪. પોતાની જાતને કે અહંકારને સર્વસ્વરૂપે હોમી દેવાની તૈયારી જ સાચી સાધના છે.
૫. પરસેવાની સાથે જ્યારે પ્રાણનું સમર્પણ જોડાય છે, ત્યારે પ્રકૃતિ અને વિધાતા પણ વરદાન આપવા વિવશ બને છે.
यस्य नास्ति दृढा बुद्धिस्तस्य सिद्धिः कुतो भवेत्।
मनो हि मूलं सर्वेषां कार्याणां सिद्धिकारकम्॥
જે મનુષ્યની બુદ્ધિ દૃઢ કે અડગ નથી, તેને કાર્યમાં સિદ્ધિ ક્યાંથી મળે? કારણ કે મન અને સંકલ્પ જ સમસ્ત કાર્યોને સિદ્ધ કરવાનો મુખ્ય આધાર (મૂળ) છે.
