જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૮૨
‘પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરવાની હિંમત રાખો, જાગૃત થવાનું આ પહેલું પગથિયું છે.’
આ સુવિચાર આપણને આપણા અસ્તિત્વ અને માનસિક સ્વતંત્રતાની એક ખૂબ જ ઊંડી વાસ્તવિકતા શીખવે છે. આજની દુનિયામાં આપણે જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી બીજા લોકો દ્વારા ઘડેલા નિયમો, રીતિ-રિવાજો અને વિચારોના પ્રવાહમાં અંધાપો વગર વહેતા રહીએ છીએ. કોઈ પણ વાતને ચકાસ્યા વગર સ્વીકારી લેવી એ આપણા મનની સૌથી મોટી ગુલામી છે.
આપણે ક્યારેય એ સવાલ નથી પૂછતા કે આપણે જે માની રહ્યા છીએ તે સાચે જ સાચું છે કે નહીં. આજના જીવનનું હળવું જ્ઞાન એ છે કે સાચી જાગૃતિ એટલે માત્ર આંખો ખોલીને ફરવું નહીં, પણ પોતાના મગજના દરવાજા ખોલીને દરેક વાતને તર્ક અને વિવેકની એરણ પર તપાસવી. બીજાના ખભે બેસીને દુનિયા જોવી સહેલી છે, પણ પોતાના પગ પર ઊભા રહીને પોતાના મગજથી વિચારવું એ સાહસનું કામ છે.
ગુજરાતીમાં બહુ સરસ કહેવત છે કે, "દેખી દેખી દોડવું, એ તો અક્કલ વગરની હોડ છે." જે આપણને બીજાની અનુકરણ કરવાની આદત પર કટાક્ષ કરે છે. જે માણસ પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરતો બંધ કરી દે છે, તે જીવતો હોવા છતાં પૂતળા સમાન બની જાય છે.
આજના આધુનિક યુગમાં સોશિયલ મીડિયા અને માહિતીના પ્રવાહ વચ્ચે આપણું મગજ એટલું બધું પ્રભાવિત થઈ ગયું છે કે આપણે આપણી પોતાની મૌલિક વિચારશક્તિ ગુમાવી બેઠા છીએ. જે કંઈ પણ ઇન્ટરનેટ પર કે સમાજમાં દેખાય છે, આપણે તેને આંખ બંધ કરીને સાચું માની લઈએ છીએ. જો કોઈ વિષય પર પોતાનો સ્વતંત્ર અભિપ્રાય આપવો હોય, તો આપણે ડરીએ છીએ કે લોકો શું કહેશે.
આ ડર અને પર-નિર્ભરતા જ આપણી બુદ્ધિને બંદૂક બનાવી દે છે. "સ્વતંત્ર વિચાર એ જ મનની અસલી આઝાદી છે." અને આ આઝાદી કોઈ આપણને થાળીમાં પીરસીને નથી આપતી, પણ તેને મેળવવા માટે પોતાની બુદ્ધિ વાપરવાની હિંમત રાખવી પડે છે. જ્યારે તમે પ્રશ્નો પૂછવાનું શરૂ કરો છો, ત્યારે જ અંધકારના પડદા ખસવા લાગે છે અને જાગૃતિનો સૂરજ ઊગે છે.
આ વાતને સમજવા માટે એક અત્યંત પ્રેરક અને સુંદર પ્રસંગ જોઈએ. એક પ્રાચીન નગરમાં એક બહુ મોટો અને પ્રખ્યાત ધાર્મિક આચાર્ય રહેતા હતા. નગરના બધા લોકો તેમની દરેક વાતને વેદવાણી માનીને આંખ બંધ કરીને અનુસરતા હતા. તે નગરમાં એક યુવાન રહેતો હતો, જેનું નામ વિવેક હતું. વિવેક દરેક વાત પર સવાલ પૂછતો અને પોતાની બુદ્ધિથી વિચારતો કે આ સાચું છે કે નહીં.
એક દિવસ તેણે આચાર્યને એક ગંભીર પ્રશ્ન પૂછ્યો, જે પરંપરા વિરુદ્ધ હતો. આચાર્ય ગુસ્સે થઈ ગયા અને બોલ્યા, "મૂર્ખ! શાસ્ત્રો અને વડીલોએ જે કહી દીધું તેમાં સવાલ ન કરાય, બસ પાલન કરાય."
આસપાસના લોકોએ વિવેકને ડાંટ્યો કે તું આચાર્યનું અપમાન કરે છે. પણ વિવેકે વિનમ્રતાથી કહ્યું, "મહારાજ, જો ઈશ્વરે આપણને મગજ અને બુદ્ધિ આપી છે, તો તેનો ઉપયોગ ફક્ત બીજાની આજ્ઞા પાળવા માટે જ છે કે પછી સત્યને શોધવા માટે?"
આચાર્ય પાસે આનો કોઈ જવાબ નહોતો, કારણ કે તેમણે ક્યારેય ખુદ પોતાની બુદ્ધિથી વિચાર્યું નહોતું, તેઓ માત્ર પરંપરાના વજન નીચે દબાયેલા હતા. વિવેકના આ પ્રશ્ને તે નગરના હજારો લોકોને જગાડી દીધા અને તેઓ સમજી ગયા કે અંધશ્રદ્ધામાંથી બહાર નીકળવા માટે પોતાની બુદ્ધિ વાપરવી કેટલી જરૂરી છે.
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે સમાજમાં ભલે ગમે તેટલા પ્રવાહો વહેતા હોય પણ તમારે તમારી પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી સાચા-ખોટાની પરખ કરવી જોઈએ. આજના જીવનનો સાર એ જ છે કે ભીડનો હિસ્સો બનવાને બદલે સત્યની શોધ કરો. પ્રશ્નો પૂછવાથી ડરશો નહીં, કારણ કે પ્રશ્નો જ જાગૃતિનું પહેલું પગથિયું છે. જ્યારે તમે પોતાની બુદ્ધિ વાપરવાની હિંમત રાખો છો ત્યારે તમે ડરના પ્રભાવમાંથી મુક્ત થઈને એક જાગૃત અને સશક્ત જીવન જીવવાની શરૂઆત કરો છો.
શું તમારા જીવનમાં પણ કોઈ એવી માન્યતા કે પ્રથા છે જેને તમે વગર વિચારે અનુસરી રહ્યા છો? શું આજથી તમે તમારી પોતાની બુદ્ધિનો ઉપયોગ કરીને સત્યને ઓળખવાની હિંમત દાખવશો?
