CANCER PHOBIA
भाग ३ : शरीराचे संकेत... दुर्लक्ष की जागरूकता?
लेखन : अविनाश भिमराव ढळे
एक अश्वस्थामा
__________________________________________
मागील भागातून पुढे .......
“शरीर नेहमी मोठ्या आवाजात इशारा देत नाही. कधी एखादी छोटी गाठ, न भरणारी जखम किंवा बदललेली दिनचर्या आपल्याला थांबून विचार करायला सांगत असते.”
१. ती गाठ छोटी होती... पण प्रश्न मोठा होता!
एका साधारण सकाळची कल्पना करा.
नागपूरमधील एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात घराची नेहमीची धावपळ सुरू आहे. मुलांना शाळेत जायचे आहे. घरातील ज्येष्ठ व्यक्तीला औषधे घ्यायची आहेत. कोणाला कार्यालयात पोहोचायचे आहे, तर कोणाला बाजारात.
या गडबडीत घरातील एका व्यक्तीच्या मानेवर हात जातो. काही दिवसांपासून जाणवणारी छोटीशी गाठ तिथेच आहे.
सुरुवातीला वाटते, कदाचित सर्दीमुळे असेल. एखादी साधी सूज असेल. दुखत नाही, ताप नाही, रोजची कामे व्यवस्थित सुरू आहेत. मग डॉक्टरांकडे जाण्याची घाई कशाला?
दोन दिवस जातात. मग आठवडा. गाठ मात्र तशीच राहते.
घरातील व्यक्ती विचारते, “डॉक्टरांना दाखवून येऊ का?”
उत्तर मिळते, “थोडे दिवस थांब. आपोआप कमी होईल.”
काही वेळा अशा गाठी संसर्गामुळे किंवा इतर निरुपद्रवी कारणांमुळे होतात. परंतु काही गाठी कॅन्सरचेही लक्षण असू शकतात. केवळ गाठ दुखत नाही म्हणून ती धोकादायक नाही, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.
म्हणूनच गाठ टिकून राहिली, वाढत गेली किंवा तिच्यासोबत इतर लक्षणे दिसली, तर वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे.
या कथेतली व्यक्ती काल्पनिक आहे. मात्र, लक्षणांकडे दुर्लक्ष करणे आणि तपासणी पुढे ढकलणे, ही वास्तवात घडू शकणारी परिस्थिती आहे.
कॅन्सर आहे की नाही, हे गाठीला हात लावून किंवा तिच्या वेदनेवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी आवश्यक असते.
२. लक्षण म्हणजे निदान नव्हे
कॅन्सरविषयी माहिती देताना एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे.
प्रत्येक गाठ कॅन्सर नसते. प्रत्येक जखम कॅन्सर नसते. प्रत्येक खोकला, पोटदुखी किंवा वजन कमी होणे म्हणजे कॅन्सर नव्हे.
अनेक सामान्य आजारांमध्येही अशी लक्षणे दिसू शकतात.
पण याच्या उलटही एक सत्य आहे. काही कॅन्सर सुरुवातीला फारशी लक्षणे देत नाहीत. काही वेळा वेदना नसतानाही आजार असू शकतो.
म्हणून दोन टोकांच्या चुका टाळाव्यात.
पहिली चूक म्हणजे प्रत्येक लक्षण पाहून घाबरून जाणे.
दुसरी चूक म्हणजे प्रत्येक लक्षणाला किरकोळ समजून त्याकडे दुर्लक्ष करणे.
योग्य मार्ग म्हणजे लक्षणाचे स्वरूप, कालावधी, वय, वैयक्तिक जोखीम आणि डॉक्टरांच्या तपासणीच्या आधारे पुढील निर्णय घेणे.
राष्ट्रीय कर्करोग संस्थेच्या माहितीनुसार, काही आठवडे टिकणारी किंवा बरी न होणारी लक्षणे डॉक्टरांना दाखवणे महत्त्वाचे आहे. मात्र, एखादे लक्षण गंभीर वाटत असेल, वेगाने वाढत असेल किंवा रक्तस्राव, श्वास घेण्यास त्रास यांसारखी तातडीची समस्या असेल, तर काही आठवडे वाट पाहू नये.
३. शरीर कोणते संकेत देऊ शकते?
प्रत्येक कॅन्सरची लक्षणे वेगळी असतात. तरी काही बदलांकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
शरीरावर दिसणारे बदल
- मान, काख, स्तन किंवा शरीराच्या इतर भागांत नवीन गाठ किंवा सूज.
- तोंडात न भरणारी जखम.
- जिभेवर किंवा तोंडात पांढरा अथवा लाल चट्टा.
- त्वचेवरील तीळ किंवा डागाचा आकार, रंग अथवा स्वरूप बदलणे.
- दीर्घकाळ टिकणारी जखम.
शरीराच्या नैसर्गिक प्रक्रियांमधील बदल
- लघवी किंवा शौचाच्या सवयींमध्ये सतत बदल.
- लघवीत किंवा शौचात रक्त दिसणे.
- गिळताना त्रास होणे.
- सतत खोकला किंवा आवाज बसणे.
- कारण न समजणारा रक्तस्राव.
संपूर्ण आरोग्यातील बदल
- प्रयत्न न करता वजन कमी होणे.
- सतत जाणवणारा तीव्र थकवा.
- भूक कमी होणे.
- कारण न समजणारा दीर्घकालीन त्रास किंवा इतर असामान्य लक्षणे.
ही यादी निदानासाठी नाही. या लक्षणांमागे अनेक कारणे असू शकतात. डॉक्टर योग्य तपासण्या करून त्यांचे कारण शोधतात.
लक्षणे लक्षात घेणे ही जागरूकता; त्यावरून स्वतःच कॅन्सरचे निदान करणे ही चूक.
४. तोंडातील छोटी जखम आणि मोठा गैरसमज
विदर्भातील एका गावातील काल्पनिक व्यक्तीला तोंडात जखम झाली आहे. ती तंबाखूचे सेवन करते. सुरुवातीला जखम किरकोळ वाटते. जेवताना थोडा त्रास होतो, पण काम सुरूच राहते.
काही दिवसांनीही जखम बरी होत नाही.
मित्र सांगतात, “अमुक पान लाव. बरी होईल.”
दुसरा सल्ला येतो, “गरम पदार्थ खाल्ल्यामुळे झाले असेल.”
तिसरा म्हणतो, “दुखत असेल तरच काळजी करायची.”
अशा वेळी घरगुती उपायांवर अवलंबून राहून तपासणी पुढे ढकलणे धोकादायक ठरू शकते.
तोंडातील जखम तीन आठवड्यांपर्यंत टिकत असेल, तोंडात लाल किंवा पांढरा चट्टा असेल, तोंड उघडण्यास त्रास होत असेल किंवा गिळताना अडचण येत असेल, तर दंतचिकित्सक किंवा योग्य वैद्यकीय तज्ज्ञांकडे जावे. लक्षण वेगाने वाढत असेल, तर तीन आठवडे पूर्ण होण्याची वाट पाहू नये.
डॉक्टर गरजेनुसार तोंडाची तपासणी, ऊतींची चाचणी किंवा बायोप्सी सुचवू शकतात.
तंबाखूचा वापर करणाऱ्यांसाठी नियमित वैद्यकीय तपासणी आणि तंबाखूमुक्त होण्याचा प्रयत्न महत्त्वाचा आहे. मात्र, तंबाखू न वापरणाऱ्या व्यक्तीलाही तोंडाचा कॅन्सर होऊ शकतो.
या उदाहरणातून एक गोष्ट स्पष्ट होते: जखम किती छोटी आहे यापेक्षा ती का झाली आहे आणि का बरी होत नाही, हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
५. निदानाचा प्रवास : संशयापासून खात्रीपर्यंत
एखाद्या लक्षणामुळे डॉक्टरांकडे गेल्यानंतर लगेच कॅन्सरचे निदान होत नाही.
सुरुवातीला डॉक्टर रुग्णाची लक्षणे, त्यांचा कालावधी, पूर्वीचे आजार, औषधे, तंबाखू किंवा मद्यपानाचा इतिहास आणि कुटुंबातील आजारांविषयी विचारू शकतात.
यानंतर शारीरिक तपासणी केली जाते. परिस्थितीनुसार रक्ताच्या चाचण्या, सोनोग्राफी, एक्स-रे, CT स्कॅन, MRI, एंडोस्कोपी किंवा इतर तपासण्या सुचवल्या जाऊ शकतात.
प्रत्येक रुग्णाला या सर्व तपासण्या आवश्यक नसतात. कोणती तपासणी करायची, हे लक्षणे आणि संशयित आजारानुसार ठरते.
कॅन्सरची खात्री करण्यासाठी अनेक प्रकरणांमध्ये बायोप्सी महत्त्वाची असते. यात संशयित भागातून ऊतींचा नमुना घेतला जातो. पॅथॉलॉजिस्ट त्या नमुन्याची सूक्ष्मदर्शकाखाली तपासणी करून अहवाल देतो.
काही परिस्थितींमध्ये पेशींची अतिरिक्त चाचणी, इम्युनोहिस्टोकेमिस्ट्री किंवा विशिष्ट जैविक चिन्हांची तपासणीही आवश्यक ठरू शकते.
यानंतर कॅन्सरचा प्रकार, त्याची व्याप्ती आणि शरीरात तो किती पसरला आहे, हे समजण्यासाठी आणखी तपासण्या केल्या जाऊ शकतात.
एक स्कॅन, एक रक्तचाचणी किंवा एक संशयास्पद गाठ पाहून प्रत्येक वेळी कॅन्सरचे अंतिम निदान करता येत नाही. योग्य निदानासाठी वैद्यकीय तपासणी आणि आवश्यकतेनुसार ऊतींच्या नमुन्याचा अहवाल महत्त्वाचा असतो.
६. अहवाल हातात आला... आणि जग थांबल्यासारखे वाटले
कल्पना करा, रुग्ण आणि त्याच्या कुटुंबाने अनेक दिवस तपासण्यांसाठी धावपळ केली आहे. प्रत्येक अहवालानंतर काहीतरी नवीन समजते. प्रत्येक भेटीनंतर नवीन प्रश्न निर्माण होतात.
शेवटी डॉक्टर अहवाल समजावून सांगण्यासाठी बसतात.
काही वैद्यकीय शब्द उच्चारले जातात. रुग्णाच्या कुटुंबाला त्यातील सर्व शब्द समजत नाहीत. मात्र, एक शब्द कानावर पडतो: “कॅन्सर.”
त्या क्षणी अनेक प्रश्न एकाच वेळी मनात येतात.
आता काय होणार?
उपचार होऊ शकतील का?
ऑपरेशन करावे लागेल का?
केमोथेरपी किंवा रेडिएशन लागेल का?
खर्च किती होईल?
कुटुंबाचे पुढे काय?
अशा वेळी घाबरणे स्वाभाविक आहे. निदानानंतर रुग्ण आणि कुटुंबीयांना धक्का बसू शकतो. काहींना रडू येते, काही जण शांत होतात, तर काही जण लगेच इंटरनेटवर माहिती शोधू लागतात.
पण एका गोष्टीची आठवण ठेवावी.
कॅन्सरचा अहवाल म्हणजे पुढील उपचारांच्या प्रवासाची सुरुवात आहे; तो रुग्णाच्या संपूर्ण आयुष्याचा अंतिम निकाल नाही.
पुढील उपचार आणि संभाव्य परिणाम कॅन्सरचा प्रकार, त्याची अवस्था, जैविक वैशिष्ट्ये, रुग्णाचे एकूण आरोग्य आणि उपलब्ध उपचारांवर अवलंबून असतात.
म्हणूनच निदान समजून घेण्यासाठी डॉक्टरांना प्रश्न विचारणे, आवश्यक अहवाल व्यवस्थित ठेवणे आणि पुढील उपचारांची योजना स्पष्ट करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
७. रुग्णालयातील प्रतीक्षागृह : प्रत्येक चेहऱ्यामागे एक वेगळी कहाणी
कॅन्सर रुग्णालयाच्या प्रतीक्षागृहात अनेक प्रकारचे लोक दिसतात.
एका खुर्चीवर वयोवृद्ध व्यक्ती शांत बसलेली असते. बाजूला तिचा मुलगा रिपोर्टची फाइल हातात धरून असतो. दुसऱ्या बाजूला एक तरुण स्त्री फोनवर घरच्यांना उपचारांच्या वेळा सांगत असते. एका कुटुंबातील लहान मूल आईच्या मांडीवर झोपलेले असते. आईच्या हातात तपासण्यांची कागदपत्रे असतात.
प्रत्येकाच्या मनात वेगवेगळे प्रश्न असतात.
कुणाला निदानाची भीती असते. कुणी उपचार सुरू होण्याची वाट पाहत असते. कुणाला खर्चाची चिंता असते. कुणाला नोकरीतून सुट्टी कशी मिळवायची, याचा प्रश्न पडलेला असतो.
या सगळ्या परिस्थितींमध्ये एक समान गोष्ट असते: अनिश्चितता.
अशा वेळी रुग्णाला केवळ औषधांची गरज नसते. त्याला माहिती, समजून घेणारे डॉक्टर, भावनिक आधार आणि उपचारापर्यंत पोहोचण्याची सोयही आवश्यक असते.
कुटुंबीयांनी रुग्णासमोर सतत नकारात्मक चर्चा करणे टाळावे. तसेच खोटी हमी देणेही योग्य नाही. “काहीच होणार नाही” असे सांगण्यापेक्षा “आपण डॉक्टरांकडून योग्य माहिती घेऊ आणि पुढची पावले एकेक करून ठरवू” असे सांगणे अधिक उपयोगी ठरू शकते.
रुग्णाला बोलण्याची संधी द्या. त्याच्या भीतीला कमी लेखू नका. तो शांत बसला असेल, तरी त्याच्या मनात अनेक प्रश्न असू शकतात.
८. डॉक्टरांना कोणते प्रश्न विचारावेत?
निदानानंतर रुग्ण आणि कुटुंबीय अनेकदा गोंधळून जातात. डॉक्टरांनी दिलेली माहिती महत्त्वाची असते, पण त्या क्षणी सर्व काही लक्षात राहीलच असे नाही.
म्हणून भेटीपूर्वी प्रश्न लिहून ठेवणे उपयोगी ठरते.
१. कॅन्सरचा नेमका प्रकार कोणता आहे?
२. निदानाची खात्री कोणत्या अहवालावर आधारित आहे?
३. कॅन्सरची अवस्था कोणती आहे? त्याचा अर्थ काय?
४. उपचारांचा मुख्य उद्देश काय आहे?
५. कोणते उपचार सुचवले आहेत आणि का?
६. उपचारांचे अपेक्षित फायदे, दुष्परिणाम आणि पर्याय कोणते आहेत?
७. उपचार किती काळ चालतील आणि त्यादरम्यान कोणती काळजी घ्यावी?
८. उपचाराचा खर्च, आर्थिक मदत किंवा विम्याच्या सुविधा कुठे समजू शकतात?
९. कोणती लक्षणे दिसल्यास तातडीने रुग्णालयात संपर्क साधावा?
१०. पुढील भेट आणि तपासण्यांचे वेळापत्रक काय आहे?
शक्य असल्यास रुग्णाच्या संमतीने एखाद्या विश्वासू कुटुंबीयाला भेटीला सोबत घेता येईल. डॉक्टरांनी दिलेल्या सूचना लिहून ठेवता येतील.
प्रश्न विचारणे म्हणजे डॉक्टरांवर अविश्वास दाखवणे नव्हे; आपल्या उपचारांमध्ये समजून आणि जबाबदारीने सहभागी होणे होय.
९. इंटरनेटवरील माहिती आणि प्रत्यक्ष वैद्यकीय वास्तव
आज कोणतीही लक्षणे दिसली की अनेक लोक प्रथम मोबाईल उघडतात.
गाठ दिसली की शोध सुरू होतो. वजन कमी झाले की वेगवेगळ्या आजारांची माहिती समोर येते. अहवालात एखादा वैद्यकीय शब्द दिसला की त्याचा अर्थ शोधला जातो.
इंटरनेट माहिती मिळवण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र, ते प्रत्येक व्यक्तीचे निदान करू शकत नाही.
एकाच लक्षणामागे अनेक कारणे असू शकतात. इंटरनेटवर गंभीर आजारांची माहिती वाचून अनावश्यक भीती निर्माण होऊ शकते. दुसरीकडे, एखाद्या संकेतस्थळावर दिलेली खोटी खात्री रुग्णाला तपासणी पुढे ढकलण्यास प्रवृत्त करू शकते.
कॅन्सरच्या बाबतीत चमत्कारी औषधे, घरगुती उपचारांनी कॅन्सर पूर्ण बरा होतो असे दावे, डॉक्टरांचा सल्ला न घेता उपचार बंद करण्याचे संदेश किंवा पुराव्याशिवाय आहारावर आधारित उपचार यांपासून सावध राहावे.
एखादा पूरक उपाय वापरण्यापूर्वीही डॉक्टरांना सांगणे योग्य आहे. काही वनौषधी किंवा पूरक पदार्थ कॅन्सरच्या औषधांशी परस्परसंवाद करू शकतात.
वैज्ञानिक माहिती शोधताना राष्ट्रीय कर्करोग संस्था, जागतिक आरोग्य संघटना, भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद आणि मान्यताप्राप्त कर्करोग रुग्णालयांची माहिती प्राधान्याने पाहावी.
१०. लवकर निदान म्हणजे काय?
लवकर निदानाचा अर्थ प्रत्येकाने सतत महागड्या चाचण्या करून घेणे असा नाही.
दोन संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे.
लक्षणे दिसल्यानंतर लवकर निदान: शरीरात असामान्य बदल दिसल्यावर वेळेवर डॉक्टरांकडे जाणे, आवश्यक तपासण्या करणे आणि निदान झाल्यास उपचार सुरू करणे.
स्क्रीनिंग: कोणतीही लक्षणे नसलेल्या, पण विशिष्ट वयोगटात किंवा जोखीम गटात असलेल्या व्यक्तींमध्ये ठरावीक कॅन्सर शोधण्यासाठी शिफारस केलेल्या तपासण्या करणे.
सर्व प्रकारच्या कॅन्सरसाठी सर्वांना एकसारख्या स्क्रीनिंग चाचण्या आवश्यक नसतात. कोणती तपासणी योग्य आहे, हे वय, वैयक्तिक जोखीम आणि उपलब्ध मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार डॉक्टर ठरवतात.
काही कॅन्सर लवकर सापडल्यास उपचार अधिक प्रभावी होण्याची शक्यता वाढते. मात्र, प्रत्येक कॅन्सरचे निदान लवकर होईलच असे नाही आणि प्रत्येक रुग्णाचा परिणाम सारखा असेलच असेही नाही.
तरीही वेळेवर तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे. निदान उशिरा होण्यामागे भीती, खर्च, गैरसमज, उपचारांची अनुपलब्धता किंवा आरोग्यसेवेपर्यंत पोहोचण्यातील अडचणी असू शकतात.
समाजाने या अडचणी कमी करण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे.
११. भीतीतून जागरूकतेकडे
कॅन्सरविषयीची भीती पूर्णपणे नाहीशी करणे शक्य नसले, तरी तिचे रूपांतर कृतीत करता येते.
गाठ जाणवली तर तपासणी करून घ्या.
असामान्य रक्तस्राव झाला तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.
तोंडातील जखम बरी होत नसेल तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
अहवाल समजत नसेल तर त्याचा अर्थ विचारून घ्या.
उपचार सुचवले असतील तर त्यांचे फायदे, धोके आणि पर्याय समजून घ्या.
आणि एखाद्या जवळच्या व्यक्तीला कॅन्सरचे निदान झाले असेल, तर अफवा पसरवण्याऐवजी तिच्या सोबत उभे राहा.
रुग्णाच्या आयुष्यात अनेक गोष्टी अचानक बदलू शकतात. पण योग्य माहिती, वैद्यकीय मदत आणि कुटुंबाचा आधार मिळाल्यास पुढील मार्ग अधिक स्पष्ट होऊ शकतो.
कॅन्सरचे निदान ही गंभीर घटना आहे. त्याकडे दुर्लक्ष करणे योग्य नाही. पण निदानानंतर लगेच सर्व आशा संपल्या, असे मानणेही योग्य नाही.
१२. पुढील भागाची चाहूल
आता आपण शरीराचे संकेत, डॉक्टरांकडे जाण्याचे महत्त्व आणि निदानाच्या प्राथमिक प्रक्रियेविषयी जाणून घेतले.
पण तपासणीत कॅन्सर असल्याचे स्पष्ट झाले, तर पुढे काय?
बायोप्सी अहवालात लिहिलेल्या वैद्यकीय शब्दांचा अर्थ काय?
स्टेज १, २, ३ किंवा ४ म्हणजे काय?
कॅन्सरची अवस्था ठरवताना डॉक्टर कोणत्या गोष्टी पाहतात?
शस्त्रक्रिया, केमोथेरपी आणि रेडिएशन यांपैकी कोणता उपचार कधी निवडला जातो?
हे प्रश्न अनेक रुग्ण आणि कुटुंबीयांच्या मनात असतात.
म्हणून पुढील भागात आपण जाणून घेऊया:
“अहवालापासून उपचारांपर्यंत : बायोप्सी, स्टेजिंग आणि कॅन्सरच्या उपचारांचा खरा प्रवास.”
कारण योग्य माहितीमुळे प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर लगेच मिळेलच असे नाही; पण पुढचा निर्णय अधिक समजून घेता येतो.
भीती नको... जागरूकता हवी.
नैराश्य नको... नव्या आयुष्याची दिशा हवी.
--------------------------------------------------------------------
लेखन : अविनाश भिमराव ढळे
एक अश्वस्थामा
---------------------------------------------------------------------
वैद्यकीय सूचना:
हा लेख जनजागृतीसाठी आहे.
यात वापरलेली कथात्मक उदाहरणे वास्तवाशी सुसंगत काल्पनिक परिस्थिती आहेत; ती पडताळलेली विशिष्ट रुग्णांची सत्यकथने नाहीत.
कोणत्याही लक्षणाचे निदान किंवा उपचार ठरवण्यासाठी पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
