લેખક - રવીન્દ્રનાથ ટાગોર
બીજો સર્ગ
"ઓ કુટીરવાસી! ઓગળો અને દરવાજો ખોલો!"
તોય કેમ કોઈ જવાબ દેતું નથી?
ફરીથી પ્રવાસીએ ધીમેથી દરવાજો ખખડાવ્યો!
"હું વિપન્ન પથિક છું, કુટીરમાં કોણ છે?"
તોય કોઈ ઉત્તર નથી, બધું જ શાંત છે—
નદી પોતાના મનમાં વહી રહી છે!
વૃક્ષ પોતાના મનમાં પ્રભાતના વાયુમાં
સરસર અવાજે ડોલી રહ્યું છે, ગીત ગાઈ રહ્યું છે!
હવાના સપાટાથી કુટીરની ટોચે લતા ધીમે ધીમે ડોલે છે,
ચારે બાજુ પુષ્પોની સુગંધ ફેલાવી રહી છે!
ફરીથી પ્રવાસીએ દરવાજો ખખડાવ્યો—
ધીમે ધીમે શિથિલ સાંકળ ખુલી ગઈ.
આંખો ફાડીને પથિક આશ્ચર્યચકિત થઈને જોઈ રહે છે,
આશ્ચર્યથી કોઈ ચિત્રની જેમ ઊભો છે.
કેમ પ્રવાસી, કેમ પ્રવાસી, મૃગ જેમ દિશા ભૂલ્યો હોય
અથવા કોઈ ગરીબ રત્ન જોઈ ગયો હોય તેમ!
કેમ ઓ કોની સામે, વિસ્મિત પ્રાણે જોઈ રહ્યા છો—
અતિશય ધીમે ધીમે શ્વાસ પડી રહ્યો છે?
ભયંકર શીતકાળમાં કપાળમાંથી પરસેવો વહી રહ્યો છે,
બરફથી કઠિન બનીને હવા વહી રહી છે!
ક્રમે ક્રમે શાંત થઈને પથિક ધીમેથી આગળ વધે છે,
થર થર કરીને બંને ચરણ ધ્રૂજે છે—
ત્યારબાદ ધીમે ધીમે સભય અને સંકોચ સાથે
પથિક ઊંચા અવાજે સંબોધન કરે છે—
"સુંદરી! સુંદરી!" હા! કોઈ ઉત્તર મળતો નથી!
ફરીથી ધીમેથી પોકાર્યો "સુંદરી! સુંદરી!"
અવાજ ચારે બાજુ દોડે છે, પ્રતિધ્વનિ જાગી ઊઠે છે,
કુટીર ગંભીર અવાજે કહે છે "સુંદરી! સુંદરી!"
તોય ઉત્તર નથી, બધું શાંત છે,
હજુ પૃથ્વી ધરતી નિરાંતે સૂતી છે!
શાંત છે પર્ણકુટી, શાંત છે સોળ વર્ષની બાળા,
શાંત અને મંદ વાયુ લતાને ડોલાવી રહ્યો છે!
પથિક મનમાં ચમકીને ચારે બાજુ જોવા લાગ્યો—
કુટીરમાં કોઈ પોકારી રહ્યું છે "કમળા! કમળા!"
આશ્ચર્યચકિત થઈને રહી જાય છે, અસ્પષ્ટપણે કોણ જાણે કોણ બોલે છે?
જાણે કોઈ બાળકના મધુર સ્વરમાં!
પથિક ડર પામીને, ચમકીને ઊભો રહી જાય છે,
કુટીરની ચારે બાજુ કોઈ પણ નથી!
હજુ અસ્પષ્ટ અવાજે "કમળા! કમળા!" કરીને
કુટીર જાણે પોતે જ સંબોધન કરી રહી છે!
કોણ જાણે કોને પોકારે છે, કોણ જાણે કેમ પોકારે છે,
કેવી રીતે કહું કોણ ક્યાં પોકારી રહ્યું છે?
અચાનક પ્રવાસીએ લાકડીનો ટેકો લઈને જોયું
"કમળા! કમળા!" એમ કહીને પોપટ ગીત ગાઈ રહ્યો છે!
ફરીથી પ્રવાસી ધીમે ધીમે આગળ વધે છે,
"સુંદરી! સુંદરી!" કહીને ફરીથી પોકારે છે!
ફરીથી પથિકને કોઈ ઉત્તર મળતો નથી,
પોતાના દેહનો ભાર જંઘા પર સોંપીને બેસી ગયો!
પથિક થોડો સંકોચ કરીને આગળ-પાછળ
થોડો થોડો કરીને આગળ વધે છે!
માથું નમાવીને પથિક ધીમે ધીમે
બાળાના નાક પાસે હાથ મૂકે છે!
હાથ થરથર ધ્રૂજે છે, છાતી ધડકધડક થાય છે,
અશક્ત હાથ ગાલ પર પડી જાય છે—
રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય છે, બિંદુ બિંદુ પરસેવો વહી જાય છે,
કોણ જાણે પથિક કેમ હાથ ખેંચી લે છે!
ફરીથી શું જાણે કેમ બાલિકાનો હાથ
પોતાના હથેળી પર લઈ લીધો—
તોય બાલિકા હા! ચેતના પામતી નથી—
અચેતનામાં શોકની જ્વાળા ભુલાઈ ગઈ છે!
રૂક્ષ રૂક્ષ વાળની લટો
છાતી પર આવીને શ્વાસના ભારથી વારંવાર ધ્રૂજે છે!
ડાબો હાથ આંચલ પર અશક્ત થઈને પડેલો છે
એવિ છૂટાં વાળની વચ્ચે જમણો હાથ સોંપીને.
બાલિકાનો હાથ છોડીને ત્રસ્ત થઈને પથિક ઊભો થાય છે,
ઝડપથી નદીના કિનારે જાય છે,
નદીના શીતળ પાણીમાં ધીમેથી વસ્ત્ર ભીંજવીને
ફરીથી કુટીરના બારણે પાછો આવે છે.
બાલિકાના મુખ પર અને આંખો પર શીતળ પાણીના છાંટા નાખીને
ધીમેથી બાલિકાએ ફરીથી આંખો ખોલી.
મુદિત કમળની કળી જેમ મરમના તાપથી બળીને
મૂર્છિત થઈને પાણીમાં પડી જાય છે—
દયાવાળી રાત્રિનું મન હિમ સીંચીને આખી રાત
પ્રભાતમાં તેને પાછી ચેતના આપે છે.
આંખો ખોલીને બાલિકા ચમકીને ઊઠી જાય છે
અને એકલજ્ઞષ્ટિએ પથિકને નિરખવા લાગે છે!
માતા-પિતા સિવાય કોઈને માણસે ક્યારેય જોયા નથી,
આશ્ચર્યથી તેથી તે પથિકને જોઈ રહી છે!
આંચલ સરકી ગયો છે, આશ્ચર્યચકિત થઈને બેઠી છે
બંને આંખો ફાડીને પથિક સામે જોઈ રહી છે!
શું ક્યારેય કોઈએ આવી મધુર આંખો જોઈ છે?
સ્વર્ગનું કોમળ તેજ આંખોમાં રમી રહ્યું છે—
મધુર સ્વપ્નથી ભરેલી, સરળતાની પ્રતિમા સમાન
"તું કોણ છે?" જાણે પ્રતિક્ષણે પૂછી રહી છે.
પૃથ્વી વગરની આ આંખો સ્વર્ગની આડશમાં રહીને
પૃથ્વીને પૂછે છે "તું કોણ છે? તું કોણ છે?"
મધુર મોહની ભ્રમણા, આ ચહેરાની કોઈ સરખામણી નથી—
સ્વર્ગનો વાયરો આ ચહેરાને ચૂમીને વહી રહ્યો છે!
પથિકના હૃદયમાં આવીને લોહીનું જોર નાચી રહ્યું છે,
આશ્ચર્યચકિત થઈને તે ત્યાં બેઠો છે!
ક્ષણભર ચમકીને મોહિત પ્રવાસીએ
મધુર અવાજે કમળાબાળાને કહ્યું,
"સુંદરી, હું તો પથિક છું, દિશા ભૂલેલો, પથ થાકેલો
નિર્જન વનમાં આવી પહોંચ્યો છું!
કાલથી ફરી ફરીને આખરે આ કુટીર નગરી
આજની રાતના અંતે નજરે પડી છે!
બાલિકા! હવે શું કહું, તારું આ બારણું
હું પથિક રસ્તો ભૂલેલો આશ્રય તરીકે માગું છું!
છેલ્લે પૂછું છું, મૃતદેહને ખોળામાં લઈને
કુટીરની વચ્ચે બેઠેલી સુંદર સ્ત્રી તું કોણ છે?"
પાગલની જેમ બાળા હૃદયમાં પીડા પામીને
ચમકીને જાણે સ્વપ્નમાંથી જાગી હોય તેમ બેસી જાય છે.
પિતાના ચહેરા પર નખોશી સ્થિર કરીને
વ્યાકુળ મનથી સ્થિર થઈને બેસી રહે છે.
આંખોમાંથી આંસુ વહે છે, બાલિકા મોટેથી
વિષાદથી વ્યાકુળ હૃદયે કહે છે "પિતા— પિતા".
તારું કોણ ઉત્તર આપશે, શોકથી ભરેલી પ્રતિધ્વનિ
તે પણ શોકથી સંતપ્ત થઈને રડી રહી છે.
પિતાના ગળામાં પકડીને બાલિકા ફરીથી બોલે છે
મોટેથી "પિતા— પિતા", કોઈ ઉત્તર મળતો નથી!
યુવતી પિતાની છાતી પર, બાહૂઓથી મોં ઢાંકીને,
અવિરત આંસુઓથી છાતી ભીંજવી નાખે છે.
શોકાગ્નિ પર પાણી રેડવાનું પૂરું થતાં બાળા ઊભી થાય છે,
શૂન્ય મનથી ઊભી થાય છે, આંખો આંસુથી ભરેલી છે!
બાળા બેસીને પથિકને નિરખીને
ભીની આંખો લૂછીને ધીમે ધીમે બોલે છે,
"તું કોણ છે પૂછું છું, કુટીરમાં કેવી રીતે આવ્યો—
હું તો પિતા સિવાય કોઈને જાણતી નથી!
પિતાની આ પૃથ્વી છે, ક્યારેય કોઈને પણ
મેં અહીં આ કુટીરના બારણે જોયા નથી!
ક્યાંથી તું આજે પૃથ્વી પર આવ્યો?
શા શબ્દથી હું તને સંબોધન કરું?
શું તું તે જ હોઈશ, પિતા જેમના બધાને
'માણસ' કહીને હા! રડતા હતા?
અથવા પ્રભાતમાં જાગીને જેને 'દેવતા' કહીને
મારા પિતા નમસ્કાર કરતા હતા?
કહેતા હતા કે જેમના દેશમાં મૃત્યુ પામ્યા પછી
અંતમાં જવું પડે છે, શું ત્યાં જ તારું નિવાસસ્થાન છે?—
નામ તેનું સ્વર્ગભૂમિ, મને ત્યાં તું
લઈ ચાલ, જઈને માતા-પિતાને જોઉં!
હે દેવ, તું મને ત્યાં લઈ ચાલ.
જઈને માતાના કોળામાં બેસીશ, જનનીને માતા કહીને
ફરીથી ત્યાં જઈને તેમને પોકારીશ.
પિતાની પાસે ઊભા રહીને ઝાડ-ઝાડને પાણી આપીશ,
ફૂલોના હાર ગૂંથીને તેમના હાથમાં સોંપીશ!
હાથમાં પોપટ લઈને મારા બાપા નામ પોકારીને
'કમળા' એવું કહેતા તેને શીખવશે!
હે દેવ, તું મને ત્યાં લઈ ચાલ!
જનનીનું મૃત્યુ થતાં, પેેલા ઝાડની નીચે
પિતાએ ત્યારે તેમને રાખ્યા હતા!
સફેદ બરફના ભારથી તેમનું શરીર ઢંકાઈ ગયું છે,
સ્વર્ગની કુટીરમાં હવે તેઓ છે!
હું પણ તેમની પાસે જઈશ!"
બાળા આંસુથી ભીંજાઈને અટકી ગઈ
પથિકની પણ બંને આંખો હા! આંસુથી ભરાઈ ગઈ,
પથિક ત્યારે આંસુ લૂછીને ધીમે ધીમે બોલે છે,
"મારી સાથે ચાલ, સ્વર્ગરાજ્ય હાથમાં મળી જશે,
ત્યાં માતા-પિતાને જોઈ શકીશ.
રાત પૂરી થઈ ગઈ છે, પક્ષીઓ ગીત ગાઈ રહ્યા છે,
ધીમે ધીમે પ્રભાતનો વાયરો વાઈ રહ્યો છે!
અંધકારનો ઘૂંઘટ ઉઠાવીને પ્રકૃતિ આંખો ખોલીને
ચારે બાજુ ધીમેથી જાણે જોઈ રહી છે—
પ્રકાશમાં તારાઓ ભળી ગયા, ઓસના મોતી જેવાં ટીપાં
ઝાડ, પાંદડાં, ફૂલ અને લતાઓ પર વર્ષી રહ્યા છે!
પેલો બરફનો જથ્થો, મૃત શરીરને છોડીને
હિમાચ્છદિત ક્ષેત્ર વચ્ચે શયન કરાવીને,
આ હું લઈને ચાલું છું, આંસુ લૂછી નાખ—
આંસુના પ્રવાહથી હા! આંખો ભરાઈ ગઈ છે!"
પથિક આવું કહીને મૃત શરીરને ઊંચકીને
હિમાચ્છદિત ક્ષેત્ર વચ્ચે દફનાવી આવ્યો.
કુટીરમાં ધીમે ધીમે પાછો ફરીને આવ્યો,
કેટલાય વિચારોથી પથિકનું ચિત્ત આલોડિત થઈ ગયું.
ભવિષ્યની કલ્પનામાં મનમાં કેટલુંય બધું
હૃદયપટ પર કેટલુંય દોરી રહ્યો છે—
જોવે છે પૂર્ણ ચંદ્ર હસી રહ્યો છે
રાત્રિને ચાંદીના વસ્ત્રોથી ઢાંકીને, હૃદય અને પ્રાણ ખુલ્લા મૂકીને—
જ્હાન્વી ધીમે ધીમે વહી રહી છે, નિર્મળ શીતળ પાણીમાં
ચાંદીના કિરણો ચોળીને કલકલ અવાજે ગાઈ રહી છે—
આનંદથી કાંપતું શરીર, પવન વહી રહ્યો છે
ધીમે ધીમે ફૂલોની પાંખડીઓને ધ્રૂજાવીને—
ઘાસની પથારી પર થોડું હેઠે નમી પડે છે
પ્રાણને શીતળ કરતો શીતળ સમીર—
વેણી પર ફૂલોનો ભાર ઓ પેલી તેની ડાબી બાજુએ,
વિધાતા એવો દિવસ શું ક્યારેય આવશે?
ભાગ્યમાં શું છે હા! વિધાતા જ જાણે છે તે
યુવકે ફરીથી ધીમેથી બાલાને કહ્યું,
"શાની રાહ જોવી હવે? કુટીરનો દરવાજો છોડીને
મારી સાથે ચાલ, સમય વીતી રહ્યો છે!"
આંખો ઉઠાવીને બાલિકા ધીમેથી બોલી,
વિષાદથી વ્યાકુળ હા! તેનું કોમળ હૃદય—
"કુટીર! તુમ્હારે સબકો છોડીને જવું પડશે,
માતા-પિતાના ખોળામાં આશ્રય લઈશ.
હરિણ! સવારે ઉઠીને પાસે દોડી આવતું હતું,
ધીમે ધીમે ઊભા રહીને આંચલ ચાવતું હતું—
પાન તોડી તોડીને મોંમાં મૂકી આપતી હતી
મારું મોં જોઈને તાકી રહેતું હતું હા!
તેમને છોડીને ક્યાં જઈશ?
જઈશ સ્વર્ગભૂમિમાં, આહા હા! નિંદ્રા છોડીને
એટલા સમયમાં મારી જનની જાગી ગયા હશે—
એટલા સમયમાં ફૂલ વીણીને માળાઓ ગૂંથી રહ્યા હશે,
ઓસથી તેમનો આંચલ ભીંજાઈ ગયો હશે—
ત્યાં પણ હરિણ છે, ઝાડે ઝાડે ફૂલો ખીલેલા છે,
ત્યાં પણ પોપટ ધીમે ધીમે પોકારે છે!
ત્યાં પણ કુટીર છે, નદી પાછી વહે છે,
ઝરણાના પાણીથી સરોવર ભરાઈ જાય છે.
ચાલ! ચાલ દેવ! ધીમે ધીમે જઈએ!
આવ પક્ષી! આવ આવ! કોના માટે સૂર્ય છે હા,
ઊડી જા ઊડી જા પક્ષી! ઝાડની ડાળી પર!
પ્રભાતમાં કોને પક્ષી! પોકારી પોકારીને જગાવીશ
'કમળા!' 'કમળા!' કહીને મધુર ભાષામાં?
ભૂલી જા કમળા નામને, ચાલ્યો જા સુખના ધામમાં,
'કમળા!' 'કમળા!' કહીને હવે પોકારતો નહીં.
તમને છોડીને ચાલ્યો, જા પોપટ ડાળી પર ઉડીને—
ચાલ્યો આ કુટીરનું બારણું છોડીને.
તોય ઊડીશ નહીં ને, હાથ પર બેસીશ?
આવ તો, આવ પક્ષી, સાથે સાથે આવ,
પિતાના હાથ પર મારું નામ પકડીને—
ફરીથી ફરીથી તું ત્યાં પોકારજે.
ચાલ પથિક તો સમય વીતી રહ્યો છે."
સમીર ધીમે ધીમે નદીના પાણીને ચૂમીને
લતા અને પાંદડાઓને ડોલાવી રહ્યો હતો હા—
અચાનક પ્રભાતનો વાયરો કેમ અટકી ગયો?
અચાનક ઓ વાદળ, નવા સૂર્યના કિરણોને
પર્વતને અંધકાર કરીને કેમ ઢાંકી દીધા?
પાપીયા ડાળી પર લલિત મધુર અવાજે
તેમ જ ગીત કેમ ન ગાયું, કેમ અટકી ગયો રે?
શોકની જ્વાળા ભૂલીને પેલી બાળા ચાલી રહી છે.
કુટીર જાણે પોકારી રહી છે "જશો ના— જશો ના!"—
નદીના મોજાંઓ વૃક્ષના મૂળને ભીંજવીને
ધીમે ધીમે કહે છે જાણે "જશો ના! જશો ના!"—
વનદેવી આંખો ખોલીને પાંદડાની આંગળી ઉઠાવીને
જાણે કહી રહ્યા છે હા "જશો ના! જશો ના!"—
આંખો ઉઠાવીને સ્વર્ગ તરફ જોઈને પિતા વાદળના રથમાં
હાથ હલાવીને બોલી રહ્યા છે "જશો ના! જશો ના!"—
બાળા ડર પામીને આંખો બંધ કરી દીધી,
એક પગ પણ આગળ વધારવાની ઇચ્છા થતી નથી—
ફરીથી ફરીથી સાંભળ કાનની પાછળ ફરીથી
કોણ અસ્પષ્ટ અવાજે કહી રહ્યું છે "જશો ના! જશો ના!"
