पुण्यातल्या एका जुन्या वसाहतीत एक 'नथूराम लाड' नावाचा सेवानिवृत्त शिक्षक राहत होता. तसं बघायला गेलं तर त्याचं आयुष्य अगदी व्यवस्थित होतं – सरकारी नोकरी, पेंशन, स्वतःचं घर, दोन मुलं परदेशात, आणि बायको दोन वर्षांपूर्वीच गेली होती – त्यामुळे एकटेपणा होता, पण त्याला तो एकटा राहण्यातही समाधान होतं.
पण एक गोष्ट त्याला सतावत होती – "या जगाचं पुढं काय?"
नथूरामराव एकदा पेपर वाचत होते. तिथं एका कोपऱ्यात छोट्याशा बातमीमध्ये वाचलं – "धरणीकंपाची शक्यता". बस, झालं! त्यांचं डोकं सटकलं. त्यांना वाटलं की आता काही खरं नाही. लगेच त्यांनी शेजाऱ्यांकडे धाव घेतली.
"सुभाषराव! वाचलं का पेपरमध्ये? धरणीकंप येणार म्हणे!"
सुभाषराव (दात काढत): "वाचलं रे! पण येणारचं आहे तर येईल ना, आपण काय करणार?"
"अरे, पण कसं बोलतोस तू! आपण काही तरी केलं पाहिजे. शास्त्रज्ञांशी संपर्क साधा, कुठं तरी निघून जावं लागेल... सगळं संपलं तर? आपण आपली तयारी करायला हवी ना?"
सुभाषराव थोडा वेळ गप्प राहिला. मग म्हणाला, "तू किती वर्षाचा आहेस?"
"सत्त्याहत्तर."
"मग अजून काय हवं तुला? इतकी वर्षं राहिलास, आता थोडा निवांत राहू दे. अरे, या विश्वाला आपण थांबवू शकत नाही. कित्येक आले, कित्येक गेले. या पृथ्वीला आणि वेळेला कुणाचं काही वाटत नाही."
पण नथूरामरावांचं मन काही शांत होईना. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी एक 'क्लब' सुरू केला – "आपत्ती पूर्वतयारी संघ". त्यात शेजारचे बिचारे बुजुर्ग लोक ओढून ओढून घेतले. दर रविवारी त्यांची बैठक असे, त्यात नथूरामराव धोक्यांची यादी वाचत, नकाशे दाखवत, सॅटेलाईट चित्रं पाहात आणि सांगत – "कधीही काहीही होऊ शकतं!"
एकदा तर त्यांनी संपूर्ण बिल्डिंगला 'भूकंप सुरंग सराव' घ्यायला लावला. सगळे लोक पायऱ्या उतरताना अडखळले, एक मामी तर गच्चीतून चुकून शेजारच्या घरात शिरली. शेवटी सोसायटीच्या सेक्रेटरीने ठणकावून सांगितलं – "नथूरामराव, तुम्ही फार गंभीर होता आहात. थोडं हसत-खेळत जगावं!"
पण नथूरामराव काही मानायला तयार नाहीत. त्यांना वाटायचं, "मी नाही जागा केला तर हे सगळे मस्त झोपूच ठेवतील आणि संकटात अडकतील."
एकदा मात्र त्यांच्या विचारांनी उलट फटका दिला.
एका शनिवारी त्यांनी एक नवीन कल्पना राबवली – "जगाचा अंत जवळ आलाय" ह्या विषयावर व्याख्यान. त्यांनी गावातले लोक बोलावले. स्टेज लावला, माइक घेतला, सगळ्यांना गडगडीत आवाजात सांगायला सुरुवात केली.
"मित्रहो! आपली पृथ्वी संकटात आहे. पाण्याचं संकट, अन्नाची कमतरता, आंतरराष्ट्रीय युद्धं... सगळं काही संपण्याच्या मार्गावर आहे!"
लोक थोडं वेळ ऐकत राहिले. पण मग एक लहान मुलगा उठला आणि म्हणाला – "काका, हे सगळं तुम्ही गेल्या वर्षी पण बोललात! तेव्हा काहीच झालं नाही!"
नथूरामराव थोडं गडबडले. पण लगेच सावरत म्हणाले – "काहीही होणार नाही असं समजू नका! आपण काळजी घेतली नाही तर सगळं संपेल!"
त्याच वेळी, एक बाईकवरून एक व्यक्ती (कदाचित फुड डिलिव्हरीवाला) धावत आला आणि म्हणाला, "साहेब, तुमचा झुणका भाकर थाळी इथे आणली आहे. कोणाचं नाव सांगू?"
सगळे लोक खदखदून हसले. नथूरामरावंचं व्याख्यान अर्धवटच बंद झालं.
त्या रात्री, नथूरामराव त्यांच्या गॅलरीत बसले होते. चहा घेत. मनात विचार सुरू होते – "मी का इतका घाबरतोय? खरंच काही होणार असेल तर ते थांबवता येईल का?"
तितक्यात, शेजारचा कॉलेजातला मुलगा जय आला. त्याच्या हातात एक पुस्तक होतं – "Sapiens" – मानवाच्या उत्क्रांतीवर आधारित.
"काका, तुम्हाला काहीतरी दाखवायचं आहे."
"काय रे?"
"हे पुस्तक वाचा. यात लिहिलंय की माणूस हजारो वर्षांपासून हेच चिंतित आहे – युद्ध, संकटं, रोग. पण तरीही आपण टिकून आहोत. काहीही झालं, मानव पुन्हा उभा राहतो."
नथूरामराव काहीच बोलले नाहीत. पुस्तक घेतलं. त्याच रात्री ते त्यांनी वाचायला सुरुवात केली.
पुढच्या आठवड्यात 'आपत्ती पूर्वतयारी संघ'चं नवं पोस्टर दिसलं –
"हसून, खेळून, जमिनीवर पाय ठेवून जगूया – काही झालं तरी आपल्याला घाबरायचं नाही!"
नथूरामराव बदलले होते. आता ते फार काही गंभीर बोलत नसत. उलट, ते योगा वर्ग घेत, थोडे विनोदी किस्से सांगत. एकदा म्हणालेसुद्धा – "भूकंप आला तरी आपण हसतच पडू या!"
लोकांनाही हसू आलं, पण त्यांना जाणवलं की नथूरामराव आता शांत झालेत. त्यांच्या डोक्यातून 'मी सगळ्यांना वाचवतो' हा भ्रम गेला होता. त्यांना उमगलं होतं – हे विश्व कुणासाठी थांबत नाही. जीवन म्हणजे एक प्रवाह आहे – आपल्याला त्यात पोहता यायला हवं, त्याविरुद्ध लढत बसू नये.
शेवटचा विचार
त्या जुन्या वसाहतीच्या कॉर्नरमधून एक मोठ्ठं हास्य ऐकू येतं… नथूराम लाड हसत आहेत, आणि म्हणतायत –
"हे जग माझ्याशिवायही चालत होतं आणि चालत राहणार आहे. मग मीच का फार गंभीर व्हावं?"
