પૂર્વ ભારતના કલ્પિત ગામ માંગુડીમાં કાચા રસ્તાઓ, માટીના ઘરો અને ગરીબીની છાયામાં જીવન ધબકતું હતું. આ ગામમાં વિશ્નુ રહેતો—મજૂરી કરીને જીવન ચલાવતો એક સામાન્ય માણસ. એની પત્ની રમીલા ઘરકામ કરતી, શાંતિપ્રિય અને સહનશીલ. એમની દુનિયા નાની હતી, પણ આશાઓથી ભરેલી.
જ્યારે રમીલાએ બાળકને જન્મ આપ્યો, ત્યારે ઘરના આંગણે ખુશીની સાથે એક અજાણી ચિંતા પણ ઉતરી. બાળક વિકલાંગ હતો. એ સમાચાર ગામમાં ફેલાતા જ લોકોના ચહેરા બદલાઈ ગયા. પાડોશણ ગિની દાદી, જેને ગામના રિવાજો અને અંધવિશ્વાસો પર અડગ વિશ્વાસ હતો, એણે ઠંડા સ્વરે કહ્યું,
“આવું બાળક જીવતું રાખશો તો આખી જિંદગી પસ્તાશો. જન્મ સમયે જ એને છોડી દેવો જોઈએ.”
એ શબ્દો વિશ્નુના કાનમાં બાણની જેમ ઘૂસી ગયા. ગરીબી, સમાજનો ડર અને આવતી કાલની અશાંતિ—બધું એની સામે ઊભું હતું. છતાં જ્યારે એણે પોતાના હાથમાં એ નાનકડા શ્વાસ લેતા શરીરને જોયું, ત્યારે હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું. રમીલાએ બાળકને છાતીએ ચાંપ્યો. આંખોમાં ડર હતો, પણ માતૃત્વનો વિશ્વાસ એ ડરને હરાવી રહ્યો હતો.
“એ આપણો દીકરો છે,” રમીલાએ ધીમેથી કહ્યું, “દુનિયા જે કહે તે કહેશે, પણ આપણે એને પ્રેમથી જીવાડશું.”
એ બાળકનું નામ ચંદુ રાખવામાં આવ્યું.
સમય ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો. ચંદુ મોટા થતો ગયો, પણ એની અશક્તિ એની સાથે રહી. એ ચાલી શકતો ન હતો, સ્પષ્ટ બોલી શકતો ન હતો. ગામના બાળકો ક્યારેક હસતા, ક્યારેક પીઠ પાછળ ટિપ્પણીઓ કરતા. વિશ્નુ દરેક દિવસ મજૂરી કરીને થાકેલો ઘરે આવતો, છતાં ચંદુને ખોળે ઉઠાવી બેસતો. એ ક્ષણોમાં એની તમામ થાક ઉતરી જતો.
રમીલા ચંદુની સંભાળમાં પોતાની જાતને ભૂલી ગઈ. ગરીબી વધતી ગઈ, જરૂરિયાતો અધૂરી રહી, પણ પ્રેમમાં ક્યારેય કમી ન આવી. ગિની દાદી ક્યારેક કહેતી, “હજી પણ સમય છે.” વિશ્નુ માત્ર ચૂપ રહેતો. એની ચૂપમાં જવાબ છુપાયેલો હતો.
વર્ષો વીત્યા. ત્રીસ વર્ષ પછી, વિશ્નુના વાળ સફેદ થયા, રમીલાની આંખોમાં થાકની રેખાઓ ઊંડીઘાટી. ચંદુ આજેય એમ જ હતો—શરીરે નબળો, પરંતુ આંખોમાં એ જ નિર્દોષ ચમક. એ હવે બોલી શકતો ન હતો, પણ માતા–પિતાની હાજરી એના માટે બધું હતું.
એક સાંજે વિશ્નુ ચંદુને લઈને ઘર બહાર બેઠો હતો. સૂર્ય આથમતો હતો અને બંનેની લાંબી છાયા જમીન પર પડતી હતી. વિશ્નુએ ચંદુના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને ધીમેથી બોલ્યો,
“લોકોએ તને ભાર કહ્યો, દીકરા… પણ તું તો મારા જીવનનો પડછાયો છે. મારી સાથે જન્મ્યો, મારી સાથે જ રહેશે.”
ચંદુના હોઠ પર નાજુક સ્મિત ફેલાયું. શબ્દો વગર, પણ પ્રેમથી ભરેલું.
અને માંગુડી ગામે એ દિવસે સમજાયું—જીવનની સાચી તાકાત શરીરમાં નહીં, પણ હૃદયમાં હોય છે.
સારાંશ
લઘુકથા “એનો પડછાયો” પૂર્વ ભારતના કલ્પિત ગામ માંગુડીની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત છે. વાર્તામાં વિશ્નુ અને રમીલા નામના ગરીબ દંપતિના જીવનની સંવેદનાત્મક સફર દર્શાવવામાં આવી છે. તેમના ઘરમાં જન્મેલો દીકરો ચંદુ વિકલાંગ હોય છે. બાળકના જન્મ સમયે ગામની પાડોશણ ગિની દાદી અને સમાજના લોકો તેમને બાળકને જીવતું ન રાખવાની સલાહ આપે છે. ગરીબી અને સમાજના ટોણા–મેણાં વચ્ચે વિશ્નુ અને રમીલા મોટા માનસિક સંઘર્ષમાંથી પસાર થાય છે.
પરંતુ માતા–પિતાનું હૃદય જીતે છે. તેઓ ચંદુને સ્વીકારી લે છે અને પ્રેમથી ઉછેરે છે. સમય જતાં ચંદુ મોટો થાય છે, છતાં તેની અશક્તિ યથાવત રહે છે. સમાજ ક્યારેક મજાક કરે છે, તો ક્યારેક સહાનુભૂતિ બતાવે છે, પરંતુ માતા–પિતાના પ્રેમમાં ક્યારેય ઘટાડો આવતો નથી.
ત્રીસ વર્ષ બાદ પણ વિશ્નુ અને રમીલા એ જ લાગણીથી ચંદુની સંભાળ રાખે છે. અંતે વિશ્નુ સમજાવે છે કે સમાજે જેને ભાર ગણ્યો, તે તેમના જીવનનો “પડછાયો” છે. વાર્તા માતા–પિતાના નિસ્વાર્થ પ્રેમ અને માનવતાનો ઊંડો સંદેશ આપે છે.
