**પ્રકરણ ૧: પરસેવાનું વાવેતર અને સપનાની કૂંપળ**
સૌરાષ્ટ્રની એ ધરતી જ્યાં ઉનાળામાં સૂરજ આગ ઓકતો હોય અને શિયાળામાં હાડ થીજવતી ટાઢ પડતી હોય, ત્યાંના એક નાનકડા ગામડાના છેવાડે રઘુભાઈની ઝૂંપડી જેવી ઓરડી આવેલી હતી. ગામ આખું જ્યારે હજી મીઠી નિંદ્રામાં પોઢેલું હોય, ત્યારે રઘુભાઈના ઘરમાં અંધારામાં જ ચૂલાનો દેતવો સળગી જતો. શાંતિબા ધૂંધળા અજવાળામાં બાજરાના રોટલા ઘડતા અને રઘુભાઈ પોતાની ફાટેલી કોથળીમાં કલેવું (ભાથું) ભરીને તૈયાર થઈ જતા.રઘુભાઈ એટલે હાડકાના માળખા જેવા દેખાતા પણ લોખંડી મનોબળ ધરાવતા માણસ. તેમના ચહેરા પરની કરચલીઓમાં ગરીબીનો ઇતિહાસ લખાયેલો હતો. જિંદગી આખી બીજાના ખેતરોમાં મજૂરી કરી, કાળી મજૂરી! પથરાળ જમીન પર જ્યારે કોદાળીનો ઘા પડે, ત્યારે પથ્થરમાંથી તણખા ઝરે, પણ રઘુભાઈના હૈયામાં એક જ આશા હતી કે મારો દીકરો મોટો માણસ બનશે.લગ્નના પંદર-પંદર વર્ષો સુધી આંગણું સૂનું રહ્યું હતું. ગામના લોકો મેણાં મારતા, પણ રઘુભાઈએ ક્યારેય શાંતિબાને ઓછું આવવા દીધું નહોતું. અને પછી, એક સુખદ સવારે ઠાકોરજીએ સાંભળી! જગાનો જન્મ થયો. રઘુભાઈને મન તો જાણે આખું આકાશ નાનું પડતું હતું. દીકરાના જન્મના સમાચાર સાંભળીને રઘુભાઈ આખું ગામ પેંડા વહેંચવા માંગતા હતા, પણ ખિસ્સામાં તો માત્ર મજૂરીના થોડા સિક્કા જ હતા. તે દિવસે તેમણે મનોમન સંકલ્પ કર્યો હતો: "ભલે મારે આખી જિંદગી ઉઘાડા પગે પથરા ખૂંદવા પડે, પણ મારા જગાને તો હું શહેરનો સાહેબ બનાવીશ."જગો જેમ જેમ મોટો થવા લાગ્યો, તેમ તેમ રઘુભાઈની જવાબદારીઓ પણ વધી. દીકરો નિશાળે જવા લાગ્યો ત્યારે રઘુભાઈ તેને ખભે બેસાડીને મૂકવા જતા. રસ્તામાં કોઈ પૂછે કે, "રઘા, આટલી મજૂરી કેમ કરે છે? થોડો આરામ તો કર!" ત્યારે રઘુભાઈ હસીને કહેતા, "અરે ભાઈ, મારે આરામ નથી કરવો, મારે તો મારા જગાના નસીબની માટી ખોદવી છે. હું જેટલો પરસેવો પાડીશ, એટલો જ મારો જગો સુખી થશે."એક વખતની વાત છે, કાળઝાળ ઉનાળો હતો. લૂ વાતી હતી અને પક્ષીઓ પણ આભ છોડીને છાંયડો શોધતા હતા. રઘુભાઈ ભરબપોરે જમીન ખોદતા હતા. પગના તળિયામાં પહેરેલા પગરખાં ઘસાઈને સાવ પાતળા થઈ ગયા હતા. ગરમ પથ્થર પર પગ પડતા જ ચામડી બળતી હતી, પણ રઘુભાઈ અટક્યા નહીં. સાંજે જ્યારે ઘરે આવ્યા ત્યારે તેમના પગના તળિયામાંથી લોહી વહેતું હતું. શાંતિબાએ તેલનો દીવો કરીને એ લોહી સાફ કરવા માંડ્યું અને તેમની આંખમાંથી આંસુ સરી પડ્યા."તમે આટલી બધી પીડા કેમ સહન કરો છો? કાલે કામે ન જાવ તો નહીં ચાલે?" શાંતિબાએ ડૂસકું ખાતા પૂછ્યું.રઘુભાઈએ જગાને ઘોડિયામાં સૂતેલો જોયો અને બોલ્યા, "ગાંડી થા મા શાંતિ! આ લોહી તો વેરાય છે જેથી મારા દીકરાના રસ્તામાં ફૂલો પથરાય. જો આજે હું થાકીને બેસી જઈશ, તો મારો જગો કાલે મારી જેમ બીજાની મજૂરી કરશે. મારે એને ભણાવવો છે, મોટો સાહેબ બનાવવો છે."શાંતિબા પણ ક્યાં પાછા પડે તેમ હતા? પોતે ક્યારેય નવું પાનેતર નહોતું લીધું. વર્ષોથી એ જ થીગડાવાળી સાડી પહેરીને ખેતરે નીંદણ કરવા જતા. ગામમાં કોઈ પ્રસંગ હોય અને બીજી સ્ત્રીઓ ઘરેણાં પહેરીને નીકળે, ત્યારે શાંતિબાના ગળામાં પેલી પિતાએ આપેલી સોનાની પાતળી ચેઈન સિવાય બીજું કશું નહોતું. પણ એમના ચહેરા પર એક સંતોષ હતો—દીકરાના ભવિષ્યનો સંતોષ.જગો જ્યારે પહેલીવાર 'પાપા' બોલ્યો, ત્યારે રઘુભાઈની આખી દુનિયા બદલાઈ ગઈ. એ બે અક્ષરો સાંભળીને રઘુભાઈની બધી પીડા ગાયબ થઈ ગઈ. જગો ભણવામાં હોંશિયાર હતો, અને એની દરેક નાની જીદ પૂરી કરવા રઘુભાઈ રાત-પાળી કરવા જતા. ગામના શાહુકાર પાસેથી વ્યાજે પૈસા લેવામાં પણ તેમણે સંકોચ ન અનુભવ્યો. તેમને લાગતું હતું કે આ કરજ તો જગો એક દિવસ ઉતારી દેશે.દીકરાની ફી ભરવા માટે એકવાર રઘુભાઈએ પોતાની પ્રિય ગાય પણ વેચી દીધી હતી. તે દિવસે રઘુભાઈ આખી રાત સૂઈ નહોતા શક્યા, પણ સવારે જ્યારે જગાને નવા કપડાં અને પુસ્તકો સાથે નિશાળે જતો જોયો, ત્યારે તેમના ચહેરા પર વિજેતા જેવું સ્મિત હતું. આમ, પરસેવાના એક-એક ટીપાંથી રઘુભાઈ અને શાંતિબાએ જગાના સપનાની કૂંપળ રોપી હતી. તેમને ક્યાં ખબર હતી કે જે વૃક્ષને તેઓ પોતાના લોહીથી સીંચી રહ્યા છે, તે મોટું થઈને તેમને જ છાંયડો આપવાની ના પાડી દેશે?
